ভাৰতৰ ৰাজ্যসমূহ:

• অৰুণাচল প্ৰদেশ
• অসম
• অন্ধ্ৰ প্ৰদেশ
• বিহাৰ
• ছত্তীছগড় গোৱা
• গুজৰাট
• হাৰিয়ানা ভাৰতৰ এখন ৰাজ্য।
• হিমাচল প্ৰদেশ
• ঝাৰখণ্ড
• কৰ্ণাটক
• কেৰালা
• মধ্য প্ৰদেশ
• মহাৰাষ্ট্ৰ
• মণিপুৰ
• মেঘালয়
• মিজোৰাম
• নাগালেণ্ড
• ওড়িশা
• পঞ্জাব
• ৰাজস্থান
• সিক্কিম
• তামিলনাডু
• তেলঙ্গানা
• ত্ৰিপুৰা
• উত্তৰাখণ্ড
• উত্তৰ প্ৰদেশ
• পশ্চিম বংগ

ভাৰতৰ কেন্দ্ৰশাসিত অঞ্চলসমূহ:

• আন্দামান আৰু নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ
• চণ্ডীগড়
• দাদৰা আৰু নগৰ হাভেলী আৰু দমন আৰু দিউ
• দিল্লী
• লক্ষদ্বীপ
• পুদুচেৰী
• জম্মু আৰু কাশ্মীৰ
• লাডাখ

ভাৰতৰ ভৌগোলিক বৈশিষ্ট্যসমূহ:

• ভাৰত দক্ষিণ এছিয়াত অৱস্থিত আৰু হিমালয় আৰু সাগৰেৰে এছিয়াৰ বাকী অংশৰ পৰা পৃথক।
• ইয়াৰ মাটিকালিৰ ফালৰ পৰা ই বিশ্বৰ সপ্তম বৃহত্তম দেশ আৰু ইয়াৰ জনসংখ্যা ১.৩ বিলিয়নতকৈও বেছি, যাৰ ফলত ই বিশ্বৰ দ্বিতীয় সৰ্বাধিক জনবহুল দেশ।
• ভাৰত ভাৰতীয় পাতৰ ওপৰত অৱস্থিত আৰু ভাৰতীয় পাতৰ অংশ।

মাটিকালিৰ ফালৰ পৰা বিশ্বৰ বৃহত্তম দেশসমূহ হৈছে:

• ৰাছিয়া (১৭,১২৪,৪৪২ বৰ্গ কিলোমিটাৰ)
• কানাডা (৯,৯৮৪,৬৭০ বৰ্গ কিলোমিটাৰ)
• চীন (৯,৭০৬,৯৬১ বৰ্গ কিলোমিটাৰ)
• যুক্তৰাষ্ট্ৰ (৯,৬২৯,০৯১ বৰ্গ কিলোমিটাৰ)
• ব্ৰাজিল (৮,৫১৫,৭৬৭ বৰ্গ কিলোমিটাৰ)
• অষ্ট্ৰেলিয়া (৭,৬৯২,৯২৪ বৰ্গ কিলোমিটাৰ)

ভাৰতৰ মাটিকালি: ৩.২৮ নিযুত বৰ্গ কিলোমিটাৰ

• ভাৰতৰ মুঠ মাটিকালি হৈছে ৩,২৮৭,২৬৩ বৰ্গ কিলোমিটাৰ।
• স্থলভাগৰ মাটিকালি: ২,৯৭৩,১৯৩ বৰ্গ কিলোমিটাৰ
• জলভাগৰ মাটিকালি: ৩,১৪০,৭০ বৰ্গ কিলোমিটাৰ
• ভাৰতৰ জলভাগৰ মাটিকালি ইয়াৰ মুঠ মাটিকালিৰ প্ৰায় ২.৪%।

তুলনা:

• ভাৰত যুক্তৰাজ্যতকৈ ১২ গুণ ডাঙৰ।
• ভাৰত জাপানতকৈ ৮ গুণ ডাঙৰ।
• ভাৰত ইউৰোপীয় সংঘৰ (২৮খন সদস্য ৰাষ্ট্ৰৰ সমষ্টি) মাটিকালিৰ প্ৰায় ৩/৪ ভাগ। - কন্যাকুমাৰী হৈছে ভাৰতৰ মূল ভূখণ্ডৰ দক্ষিণতম বিন্দু। ই তিনিটা সাগৰৰ মিলনস্থলত অৱস্থিত আৰু ভাৰতীয় মহাসাগৰত শেষ হোৱাৰ আগতে ই সংকীৰ্ণ হয়। ভাৰতৰ প্ৰকৃত দক্ষিণতম বিন্দু হৈছে ইন্দিৰা পইণ্ট, যি আন্দামান আৰু নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জত অৱস্থিত, ইণ্ডোনেছিয়াৰ পৰা বহু দূৰত নহয়। কিন্তু ২০০৪ চনৰ সুনামীত ইন্দিৰা পইণ্ট ডুব গৈছিল।
• লক্ষদ্বীপ দ্বীপপুঞ্জ হৈছে দ্বীপসমূহৰ এটা গোট যি অন্যান্য দ্বীপ গোটসমূহতকৈ ভাৰতীয় উপকূলৰ ওচৰত।
• ভাৰতৰ এক দীঘলীয়া উপকূলৰেখা আছে, যি পৃথিৱীৰ ব্যাসৰ প্ৰায় সমান দীঘল।
• ভাৰতৰ উত্তৰৰ পৰা দক্ষিণলৈ আৰু পূবৰ পৰা পশ্চিমলৈ দূৰত্ব ডিগ্ৰীত প্ৰায় একে (প্ৰায় ৩০ ডিগ্ৰী), কিন্তু কিলোমিটাৰত, উত্তৰ-দক্ষিণ দূৰত্ব (প্ৰায় ৩২০০ কিমি) পূব-পশ্চিম দূৰত্ব (প্ৰায় ৩০০০ কিমি)তকৈ দীঘল।
• ভাৰত পূবৰ পৰা পশ্চিমলৈ ইমান বিস্তৃত হৈ থকাৰ বাবে, পূবতম আৰু পশ্চিমতম বিন্দুৰ মাজত দুঘণ্টাৰ সময়ৰ পাৰ্থক্য আছে।
• ভাৰতৰ মান মেৰিডিয়ান (৮২ ডিগ্ৰী ৩০ মিনিট পূব) কৰ্কট ৰেখাৰ মাজেৰে পাৰ হৈছে, যি বিষুৱ ৰেখাৰ উত্তৰত ২৩ ডিগ্ৰী ২৬ মিনিটত অৱস্থিত এক কাল্পনিক ৰেখা, ভাৰতক দুটা প্ৰায় সমান ভাগত বিভক্ত কৰে।
• উত্তৰৰ অংশটো এক বিশাল অঞ্চল যি পূবৰ পৰা পশ্চিমলৈ বিস্তৃত, সমতল সমভূমি আৰু মহিমাময় হিমালয়ৰে গঠিত।
• কৰ্কট ৰেখাৰ তলৰ দক্ষিণৰ অংশটো ত্ৰিভুজৰ দৰে আকৃতিৰ, ইয়াৰ ভেটি দক্ষিণত আৰু শীৰ্ষবিন্দু উত্তৰলৈ নিৰ্দেশিত। এই অঞ্চলটো প্ৰধানত উপদ্বীপীয় মালভূমিৰে গঠিত, কিন্তু ইয়াৰ লগতে পূব আৰু পশ্চিমৰ উপকূলীয় অঞ্চলসমূহও অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।
• পশ্চিমৰ গুজৰাট ৰাজ্যৰ পৰা পূবৰ অৰুণাচল প্ৰদেশ ৰাজ্যলৈ, সময়ৰ দুঘণ্টাৰ পাৰ্থক্য আছে। একতা নিশ্চিত কৰিবলৈ, ভাৰতৰ মান মেৰিডিয়ান (৮২ ডিগ্ৰী ৩০ মিনিট পূব) বৰাবৰৰ সময়, যি উত্তৰ প্ৰদেশ ৰাজ্যৰ মিৰ্জাপুৰৰ মাজেৰে পাৰ হয়, সমগ্ৰ দেশৰ বাবে মান সময় হিচাপে গণ্য কৰা হয়।
• ভাৰতত দক্ষিণৰ পৰা উত্তৰলৈ যোৱাৰ লগে লগে, দেশৰ অক্ষাংশীয় বিস্তৃতিৰ (বিষুৱ ৰেখাৰ সাপেক্ষে ইয়াৰ অৱস্থান) বাবে দিন আৰু ৰাতিৰ দৈৰ্ঘ্য সলনি হয়।
• ভাৰতৰ মূল ভূখণ্ডৰ উপকূলৰেখা, আন্দামান, নিকোবৰ, আৰু লক্ষদ্বীপ দ্বীপপুঞ্জ বাদ দি, প্ৰায় ৫,৪২৩ কিলোমিটাৰলৈ বিস্তৃত। - ভাৰতৰ উত্তৰৰ পৰা দক্ষিণলৈ দূৰত্ব প্ৰায় ২০৯৩.৬ কিলোমিটাৰ।
• ভাৰতৰ মূল ভূখণ্ডৰ উপকূলৰ বিভিন্ন ধৰণৰ সৈকত আছে। প্ৰায় ৪৩% উপকূল বালিময়, ১১% শিলাময় খাড়িৰে আৰু ৪৬% পঙ্কিল।
• ভাৰতৰ সৰ্বোচ্চ বিন্দু হৈছে K2, যি ৮৬১১ মিটাৰ ওখ। কিন্তু K2 গিলগিট-বাল্টিস্তান অঞ্চলত অৱস্থিত, যি বৰ্তমান পাকিস্তান-প্ৰশাসিত কাশ্মীৰৰ অংশ। সিক্কিমৰ কাঞ্চনজঙ্ঘা ভাৰতৰ বৰ্তমানৰ সীমাৰ ভিতৰত সৰ্বোচ্চ বিন্দু, আৰু ই ৮৫৯৮ মিটাৰ ওখ।
• থৰ মৰুভূমি হৈছে বিশ্বৰ নৱম বৃহত্তম উপ-উষ্ণমণ্ডলীয় মৰুভূমি। ই ২০০,০০০ বৰ্গ কিলোমিটাৰতকৈও বেছি এলেকা আগুৰি আছে।
• থৰ মৰুভূমিৰ মাটি বালিময়ৰ পৰা বালিময়-দোৱাঁশলৈ গঠনৰ।
• ভাৰত দক্ষিণে ভাৰতীয় মহাসাগৰ, দক্ষিণ-পশ্চিমে আৰব সাগৰ আৰু দক্ষিণ-পূবে বংগোপসাগৰেৰে আগুৰি আছে।
• ভাৰতৰ আঞ্চলিক জলসীমাই সাগৰৰ ভিতৰলৈ ১২ নটিকেল মাইল (প্ৰায় ২২.২ কিলোমিটাৰ)লৈ বিস্তৃত।
• মালদ্বীপ, শ্ৰীলংকা, আৰু ইণ্ডোনেছিয়া হৈছে ভাৰতৰ দক্ষিণত অৱস্থিত দ্বীপ ৰাষ্ট্ৰ।

মাত্ৰাসমূহ:

• উত্তৰৰ পৰা দক্ষিণলৈ দূৰত্ব: ৩২১৪ কিলোমিটাৰ
• পূবৰ পৰা পশ্চিমলৈ দূৰত্ব: ২৯৩৩ কিলোমিটাৰ
• উপকূলৰেখাৰ দৈৰ্ঘ্য: ৭৫১৬.৬ কিলোমিটাৰ
• স্থল সীমাৰ দৈৰ্ঘ্য: ১৫,২০০ কিলোমিটাৰ
• মুঠ ভৌগোলিক স্থলভাগৰ মাটিকালি: ৩,২৮৭,২৬৩ বৰ্গ কিলোমিটাৰ
• পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ যি শতাংশ ভাৰতে আগুৰি আছে: ২.৪%
• বিশ্বৰ জনসংখ্যাৰ যি শতাংশ ভাৰতত বাস কৰে: ১৮.১%
• ভাৰতৰ আঞ্চলিক সাগৰ: ১২ নটিকেল মাইল
• ভাৰতৰ সংলগ্ন অঞ্চল: ২৪ নটিকেল মাইল
• ভাৰতৰ বিশেষ অৰ্থনৈতিক অঞ্চল: ২০০ নটিকেল মাইল
• ভাৰতৰ দীৰ্ঘতম নদী: গংগা
• ভাৰতৰ বৃহত্তম হ্ৰদ: চিল্কা হ্ৰদ
• ভাৰতৰ সৰ্বোচ্চ বিন্দু: মাউণ্ট কাঞ্চনজঙ্ঘা (৮৫৮৬ মিটাৰ)
• ভাৰতৰ হিমালয়ৰ সৰ্বোচ্চ বিন্দু: K2 (৮৮৪৮ মিটাৰ)
• ভাৰতৰ সৰ্বনিম্ন বিন্দু: কুট্টানাড (-২.২ মিটাৰ)
• ভাৰতৰ উত্তৰতম বিন্দু: সিয়াচিন

কাৰাকোৰামৰ ওচৰৰ হিমবাহ:

• ভাৰতৰ দক্ষিণতম বিন্দু হৈছে ইন্দিৰা পইণ্ট, যি আন্দামান আৰু নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জৰ গ্ৰেট নিকোবৰ দ্বীপত অৱস্থিত।
• ভাৰতৰ পশ্চিমতম বিন্দু গুজৰাট ৰাজ্যৰ ঘুৰ মোটাৰ পশ্চিমত অৱস্থিত।
• ভাৰতৰ পূবতম বিন্দু হৈছে কিভিথু, যি অৰুণাচল প্ৰদেশ ৰাজ্যত অৱস্থিত।
• ভাৰতৰ সৰ্বোচ্চ বিন্দু হৈছে K2, যি জম্মু আৰু কাশ্মীৰ ৰাজ্যত অৱস্থিত।
• ভাৰতৰ সৰ্বনিম্ন বিন্দু হৈছে কুট্টানাড, যি কেৰালা ৰাজ্যত অৱস্থিত।

সীমান্তসমূহ:

• উত্তৰত, হিমালয় পৰ্বতমালাৰ দ্বাৰা ভাৰত তিব্বতৰ পৰা পৃথক। ভাৰতে চীনৰ (সীমান্ত দৈৰ্ঘ্য: ৪০৫৭ কিলোমিটাৰ), ভূটানৰ (সীমান্ত দৈৰ্ঘ্য: ৬৯৯ কিলোমিটাৰ), আৰু নেপালৰ (সীমান্ত দৈৰ্ঘ্য: ১৭৫১ কিলোমিটাৰ) সৈতে সীমান্ত ভাগ-বতৰা কৰে।
• ভূটান, নেপাল, আৰু বাংলাদেশৰ সীমান্তৰ মাজত অৱস্থিত শিলিগুৰী কৰিডোৰে মূল ভাৰতক উত্তৰ-পূবৰ ৰাজ্যসমূহৰ সৈতে সংযোগ কৰে।
• ভাৰত আৰু চীনৰ মাজৰ সীমাৰেখাক প্ৰকৃত নিয়ন্ত্ৰণ ৰেখা বুলি জনা যায়।
• ভাৰতৰ অক্ষাংশীয় আৰু দ্ৰাঘিমাংশীয় বিস্তৃতি ডিগ্ৰীত প্ৰায় একে, দুয়োটাই প্ৰায় ৩০ ডিগ্ৰী। কিন্তু কিলোমিটাৰৰ ফালৰ পৰা, উত্তৰ-দক্ষিণ দূৰত্ব (প্ৰায় ৩২০০ কিলোমিটাৰ) পূব-পশ্চিম দূৰত্বতকৈ বেছি।
• পূবত, ভাৰতে চিন পাহাৰ আৰু কাচিন পাহাৰৰ সৈতে সীমান্ত ভাগ-বতৰা কৰে।

ভাৰতৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সীমান্তসমূহ:

উত্তৰ-পূব:

• ভাৰতে আতৰি উত্তৰ-পূবত ম্যানমাৰৰ (বাৰ্মা বুলিও জনা যায়) সৈতে সীমান্ত ভাগ-বতৰা কৰে। সীমান্তটো ঘন অৰণ্য আৱৰি থকা পৰ্বতৰ দ্বাৰা চিহ্নিত।

পূব:

• বাংলাদেশ ভাৰতৰ পৰা ইণ্ডো-গংগা সমভূমিৰ জলবিভাজিকা অঞ্চল, বৰাক উপত্যকা, আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ দ্বাৰা পৃথক। ভাৰত আৰু বাংলাদেশৰ মাজৰ সীমান্ত ৪,০৯৬ কিলোমিটাৰ দীঘল।

পশ্চিম:

• পাকিস্তান পঞ্জাব সমভূমি আৰু থৰ মৰুভূমিত অৱস্থিত। ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজৰ সীমান্ত ৩,৩২৩ কিলোমিটাৰ দীঘল।
• আফগানিস্তান উত্তৰ-পশ্চিমত অৱস্থিত। ভাৰত আৰু আফগানিস্তানৰ মাজৰ সীমান্ত ২১১ কিলোমিটাৰ দীঘল।
• পাকিস্তান পঞ্জাব সমভূমি আৰু থৰ মৰুভূমিত অৱস্থিত। ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজৰ সীমান্ত ৩,৩২৩ কিলোমিটাৰ দীঘল।
• আফগানিস্তান উত্তৰ-পশ্চিমত অৱস্থিত। ভাৰত আৰু আফগানিস্তানৰ মাজৰ সীমান্ত ২,১২০ কিলোমিটাৰ দীঘল।

দক্ষিণ:

• ভাৰত দক্ষিণে ভাৰতীয় মহাসাগৰেৰে আগুৰি আছে।
• শ্ৰীলংকা ভাৰতৰ পৰা মান্নাৰ উপসাগৰ আৰু পক প্ৰণালীৰ দ্বাৰা পৃথক।

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সীমান্ত ভাগ-বতৰা কৰা ৰাজ্যসমূহ:

• আফগানিস্তান:** জম্মু আৰু কাশ্মীৰ (ভাৰতৰ প্ৰশাসিত অঞ্চল)
• বাংলাদেশ:** নহয়, পশ্চিম বংগ, মিজোৰাম, মেঘালয়, ত্ৰিপুৰা, অসম ভাৰতৰ ৰাজ্য।
• ভূটান: পশ্চিম বংগ, সিক্কিম, অৰুণাচল প্ৰদেশ, অসম
• চীন: জম্মু আৰু কাশ্মীৰ, হিমাচল প্ৰদেশ, উত্তৰাখণ্ড, সিক্কিম, অৰুণাচল প্ৰদেশ
• নেপাল: বিহাৰ, উত্তৰাখণ্ড, উত্তৰ প্ৰদেশ, সিক্কিম, পশ্চিম বংগ
• ম্যানমাৰ:** অৰুণাচল প্ৰদেশ, মণিপুৰ
• পাকিস্তান:** জম্মু আৰু কাশ্মীৰ, পঞ্জাব, ৰাজস্থান, গুজৰাট

ভাৰতৰ ভৌত অঞ্চলসমূহ:

• ভাৰতক তিনিটা প্ৰধান ভৌত অঞ্চলত বিভক্ত কৰিব পাৰি: উত্তৰৰ পৰ্বতমালা, উত্তৰৰ সমভূমি, আৰু উপদ্বীপীয় মালভূমি। হিমালয় আৰু চাৰিওফালৰ পৰ্বতমালা ২. ইণ্ডো-গংগা সমভূমি ৩. ভাৰতৰ উপদ্বীপীয় ভাৰত

• চতুৰ্থ অংশটোও আছে, উপকূলীয় সমভূমি, যিয়ে উপদ্বীপটোক আগুৰি আছে।

• হিমালয় হৈছে বিশ্বৰ আটাইতকৈ তৰুণ ভাঁজ পৰ্বতমালা। ই উত্তৰ, উত্তৰ-পশ্চিম, আৰু উত্তৰ-পূবত ভাৰতক আগুৰি আছে।

• হিমালয় আৰু ইয়াৰ চাৰিওফালৰ পৰ্বতমালা বহু পুৰণি শিলৰ দ্বাৰা গঠিত যিবোৰ সাগৰৰ তলত গঠিত হৈছিল।

• ইণ্ডো-গংগা সমভূমি হিমালয়ৰ দক্ষিণত অৱস্থিত। ই হিমালয়ৰ পৰা নদীৰ দ্বাৰা অনা মাটিৰে গঠিত।

• উপদ্বীপীয় ভাৰত হৈছে ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি অংশ। ই অতি টান শিলৰ দ্বাৰা গঠিত।

• উপকূলীয় সমভূমিয়ে উপদ্বীপীয় ভাৰতক আগুৰি আছে। ই পৰ্বতৰ পৰা নদীৰ দ্বাৰা অনা বালি আৰু মাটিৰে গঠিত।

হিমালয় আৰু কাৰাকোৰাম পৰ্বতমালা

হিমালয় আৰু কাৰাকোৰাম পৰ্বতমালা হৈছে বিশ্বৰ আটাইতকৈ প্ৰভাৱশালী পৰ্বতমালাৰ ভিতৰত দুটা। ই এছিয়াত অৱস্থিত আৰু ভাৰতৰ উত্তৰ সীমান্ত বৰাবৰ বিস্তৃত।

কাৰাকোৰাম পৰ্বতমালাৰ কেইবাটাও পৰ্বতশ্ৰেণী আছে, য’ত জাস্কাৰ, লাডাখ, আৰু পিৰপঞ্জল পৰ্বতশ্ৰেণী অন্তৰ্ভুক্ত। ঝিলাম নদীয়ে এই অঞ্চলৰ মাজেৰে বৈ যায়।

হিমালয়ৰ তিনিটা প্ৰধান পৰ্বতশ্ৰেণী আছে: হিমাদ্ৰি, হিমাচল, আৰু শিৱালিক পৰ্বতশ্ৰেণী। ই প্ৰায় ২৪০০ কিলোমিটাৰ দীঘল আৰু প্ৰস্থ ২৪০ৰ পৰা ৩২০ কিলোমিটাৰলৈকে ভিন্ন।

মহান হিমালয়, বা উত্তৰৰ পৰ্বতশ্ৰেণী, হৈছে হিমালয়ৰ সৰ্বোচ্চ অংশ। ই বিশ্বৰ সৰ্বোচ্চ তিনিটা পৰ্বত ধাৰণ কৰে: মাউণ্ট এভাৰেষ্ট (৮৮৪৮ মিটাৰ), K-2 বা মাউণ্ট গডৱিন অষ্টিন (৮৬১১ মিটাৰ), আৰু কাঞ্চনজঙ্ঘা (৮৫৯৮ মিটাৰ)।

এই উচ্চ উচ্চতাই হিমালয়ৰ মাজেৰে ভ্ৰমণ কৰাটো কঠিন কৰি তোলে। কেৱল কেইটামান পথ আছে যিয়ে মানুহক পৰ্বতবোৰ পাৰ হ’বলৈ অনুমতি দিয়ে। কিছুমান আটাইতকৈ বিখ্যাত পথৰ ভিতৰত আছে শিপকি লা, জেলেপ লা, আৰু নাথু লা।

হিমালয়

হিমালয় হৈছে এছিয়াৰ এক পৰ্বতমালা। ই বিশ্বৰ সৰ্বোচ্চ পৰ্বতমালা। হিমালয়ক তিনিটা ভাগত বিভক্ত কৰা হৈছে: মহান হিমালয়, ক্ষুদ্ৰ হিমালয়, আৰু বহিঃ হিমালয়।

মহান হিমালয়

মহান হিমালয় হৈছে হিমালয়ৰ সৰ্বোচ্চ অংশ। ই সদায় বৰফেৰে আবৃত। মহান হিমালয়ত কেইবাটাও হিমবাহ আছে, যি গংগা আৰু যমুনাৰ দৰে নদীৰ উৎস। মহান হিমালয়ৰ কেন্দ্ৰভাগ ৰূপান্তৰিত শিলৰ দ্বাৰা গঠিত।

ক্ষুদ্ৰ হিমালয়

ক্ষুদ্ৰ হিমালয় মহান হিমালয়ৰ দক্ষিণত অৱস্থিত। ই মহান হিমালয়তকৈ ওখ নহয়, কিন্তু তথাপিও ই অতি ওখ। ক্ষুদ্ৰ হিমালয়ত বহুতো উপত্যকা আছে, য’ত বিখ্যাত কাশ্মীৰ উপত্যকাও অন্তৰ্ভুক্ত। ক্ষুদ্ৰ হিমালয়ত বহুতো স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰও আছে।

বহিঃ হিমালয়

বহিঃ হিমালয় হৈছে হিমালয়ৰ আটাইতকৈ নিম্ন অংশ। ই ক্ষুদ্ৰ হিমালয় আৰু ইণ্ডো-গংগা সমভূমিৰ মাজত অৱস্থিত। বহিঃ হিমালয় অতি সংকুচিত আৰু পৰিৱৰ্তিত শিলৰ দ্বাৰা গঠিত। আতৰি পূবৰ ক্ষুদ্ৰ হিমালয় অবিৰত পৰ্বতশ্ৰেণীৰ দ্বাৰা সংযুক্ত। ক্ষুদ্ৰ হিমালয় আৰু শিৱালিকৰ মাজৰ দীঘলীয়া উপত্যকাক ডুন বুলি কোৱা হয়। দেহৰাদুন, কোটলি ডুন, আৰু পাটলি ডুন হৈছে কিছুমান সুপৰিচিত ডুন।এই পৰ্বতশ্ৰেণীবোৰ উত্তৰৰ মূল হিমালয় পৰ্বতশ্ৰেণীৰ পৰা নদীৰ দ্বাৰা অনা ঢিলা প্ৰৱাহী পদাৰ্থৰ দ্বাৰা গঠিত। এই উপত্যকাবোৰ ডাঠ গ্ৰেভেল আৰু পলসুৱা মাটিৰে আবৃত।উত্তৰৰ সমভূমি বা ইণ্ডো-গংগা সমভূমি গংগা আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ উপত্যকাৰ দ্বাৰা গঠিত। ই প্ৰায় ২৪০০ কিমি দীঘল আৰু ২৪০-৩২০ কিমি বহল।এই সমভূমিয়ে ভাৰতৰ মাটিকালিৰ এক তৃতীয়াংশ আগুৰি আছে আৰু ই আটাইতকৈ উৰ্বৰ অঞ্চল। ভূ-প্ৰকৃতিৰ বৈশিষ্ট্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এই সমভূমিৰ দুটা অংশ আছে।ইণ্ডো-গংগা অঞ্চল হৈছে এক অতি তৰুণ বৈশিষ্ট্য যি কেৱল চতুৰ্থ যুগতহে গঠিত হৈছিল। ইয়াৰ উচ্চ উচ্চতা কম আৰু প্ৰধানত সু-বিকশিত নদীৰ দ্বাৰা কটা ঘূৰণীয়া সমভূমিৰে গঠিত।

নদী প্ৰণালী

• নদী প্ৰণালীৰ পৃষ্ঠভাগ মধ্য প্লাইষ্ট’চিনৰ পৰা শেষ প্লাইষ্ট’চিন আৰু হ’ল’চিন যুগৰ প্ৰৱাহী পদাৰ্থৰে আবৃত।
• পশ্চিমে, ই থৰ মৰুভূমিৰ বিশাল অংশ অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।
• বানপানীৰ স্তৰৰ ওপৰৰ উচ্চভূমি সমভূমি পলসুৱা মাটিৰে গঠিত। ই বিশ্বৰ আটাইতকৈ উৰ্বৰ অঞ্চলৰ ভিতৰত এটা।
• নিম্নভূমিবোৰ বানপানীৰ সময়ত বানপানীৰ প্ৰতি সংবেদনশীল।
• মহান সমভূমি ৰকি পৰ্বতমালাৰ দক্ষিণত অৱস্থিত সমতল ভূমিৰে গঠিত যি উৰ্বৰ লোৱেছ মাটিৰে গঠিত।
• মহান সমভূমি পূবত আপালেচিয়ান পৰ্বতমালা, উত্তৰত কানাডীয়ান শ্বিল্ড, আৰু পশ্চিমত ৰকি পৰ্বতমালাৰে সীমাবদ্ধ, দক্ষিণলৈ দক্ষিণৰ উচ্চ সমভূমি বিস্তৃত।
• অসম সমভূমিত ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা অন্তৰ্ভুক্ত; পূব সমভূমিয়ে বংগ বেছিন আৰু বিহাৰ আগুৰি আছে; উত্তৰৰ সমভূমি উত্তৰ প্ৰদেশ-পঞ্জাবৰ দোৱাববোৰত বিস্তৃত, আৰু সিন্ধু সমভূমিয়ে মহান নদীৰ দ্বাৰা পানী যোগান ধৰা পঞ্জাব আৰু সিন্ধুৰ এলেকাবোৰ আগুৰি আছে।
• গতিকে ই সিন্ধু অববাহিকা, গংগা অববাহিকা, আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ অববাহিকাৰে গঠিত। সিন্ধু নদী আৰু ইয়াৰ উপনদী-ঝিলাম, চেনাব, ৰাভি, বেয়াছ, আৰু সতলজে সিন্ধু অববাহিকা গঠন কৰে।

গংগা নদীৰ উপনদীসমূহ:

• গংগা নদীৰ কিছুমান উপনদী হিমালয়ত আৰম্ভ হয়, আনহাতে আনবোৰ উপদ্বীপীয় মালভূমিত আৰম্ভ হয়।
• হিমালয়ৰ উপনদীসমূহৰ ভিতৰত আছে যমুনা, ঘাঘৰা, গণ্ডক, কোশী, আৰু তিস্তা নদী।
• উপদ্বীপীয় মালভূমিৰ উপনদীসমূহৰ ভিতৰত আছে চম্বল, সিন্ধু, বেতৱা, সোণ, কেন, আৰু দামোদৰ নদী।

ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী:

• ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী হিমালয়ৰ বাহিৰত আৰম্ভ হয়।

দাক্ষিণাত্য মালভূমি:

• দাক্ষিণাত্য মালভূমি দাক্ষিণাত্য ট্ৰেপছৰ দক্ষিণত অৱস্থিত।
• ই পূৰ্বঘাট আৰু পশ্চিমঘাট পৰ্বতমালাৰে সীমাবদ্ধ।
• দাক্ষিণাত্য মালভূমি প্ৰিকেম্ব্ৰিয়ান শিলৰ দ্বাৰা গঠিত, যি পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ পুৰণি শিল।
• দাক্ষিণাত্য মালভূমিৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগবোৰ হৈছে পশ্চিমঘাট, যি উচ্চতাত ২,৫০০ মিটাৰতকৈও বেছি।
• দাক্ষিণাত্য মালভূমিৰ ভূ-প্ৰকৃতি দুৰ্গম, কিন্তু হিমালয়তকৈ নহয়।
• দাক্ষিণাত্য মালভূমিৰ বেছিভাগ পাহাৰ ভূ-আলোড়নমূলক ক্ৰিয়াৰ পৰিৱৰ্তে আগ্নেয়গিৰিৰ ক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা গঠিত হৈছিল।

৪. উপকূলীয় সমভূমি:

• পশ্চিম উপকূলীয় সমভূমিক দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হৈছে: উত্তৰত কোংকণ আৰু দক্ষিণত মালাবাৰ উপকূল।
• পূব উপকূলীয় পট্টিক ক’ৰমেণ্ডেল উপকূল বুলি কোৱা হয়।

উপদ্বীপীয় ভাৰতৰ মহান মালভূমি:

• উপদ্বীপীয় ভাৰতৰ ডাঙৰ মালভূমি মহান সমভূমিৰ দক্ষিণত অৱস্থিত। ই টান আগ্নেয় শিলৰ দ্বাৰা গঠিত।
• মালভূমিৰ দুটা অংশ আছে: উত্তৰৰ মালৱা মালভূমি দক্ষিণলৈ ঢালু।
• দক্ষিণৰ দাক্ষিণাত্য মালভূমি।

মহান ভাৰতীয় মৰুভূমি:

• মালৱা মালভূমিৰ উত্তৰ-পশ্চিমত মহান ভাৰতীয় মৰুভূমি অৱস্থিত। ই বালি আৰু গ্ৰেভেলৰে গঠিত অন্তৰ্দেশীয় পলসুৱা সমভূমিৰ এক অঞ্চল।

দাক্ষিণাত্য মালভূমি:

• দাক্ষিণাত্য মালভূমি নৰ্মদা নদীৰ দক্ষিণত অৱস্থিত। ই পশ্চিমঘাট আৰু পূৰ্বঘাটৰ দ্বাৰা আবদ্ধ।
• পশ্চিমঘাট হৈছে পুৰণি পৰ্বতমালা যি ভাৰতীয় উপদ্বীপৰ পশ্চিম উপকূলৰ সমান্তৰালভাৱে বৈ থকা পাহাৰৰ এক শৃংখলাৰ দ্বাৰা গঠিত।
• পূৰ্বঘাটবোৰ নিম্ন আৰু বিচ্ছিন্ন। ই বংগোপসাগৰ উপকূলৰ ওচৰত।
• বহুতো নদীয়ে মালভূমিৰ মাজেৰে হয় আৰব সাগৰলৈ নহ’লে বংগোপসাগৰলৈ বৈ যায়।

উপকূলীয় সমভূমি

• পশ্চিম উপকূলীয় সমভূমিবোৰ সংকীৰ্ণ আৰু কোংকণ উপকূল আৰু মালাবাৰ উপকূলত বিভক্ত। ইয়াৰ মোহনা আৰু লেগুন আছে।
• পূব উপকূলীয় সমভূমিবোৰ বহল আৰু উত্তৰ চৰ্কাৰ আৰু ক’ৰমেণ্ডেল উপকূলত বিভক্ত। ইয়াৰ উৰ্বৰ ব-দ্বীপ আছে।

অৰৱলী আৰু দাক্ষিণাত্য পৰ্বতমালা

১. অৰৱলী:

• ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি পৰ্বতমালা।
• সৰ্বোচ্চ শৃংগ: মাউণ্ট আবুত গুৰু শিখৰ, ১৭২২ মিটাৰলৈ উঠা।
• গুজৰাটৰ সীমান্তৰ ওচৰত অৱস্থিত।

২. বিন্ধ্য:

• দক্ষিণ ভাৰতক উত্তৰ ভাৰতৰ পৰা পৃথক কৰে। ১,০৫০ কিলোমিটাৰলৈ বিস্তৃত।
• গড় উচ্চতা: ৩০০০ মিটাৰ।

৩. **সাত