জীৱজগতখন কিমান বিস্ময়কৰ ! জীৱৰ বিস্তৃত পৰিসৰ আচৰিত কৰা। জীৱৰ অৱস্থিতিৰ অসাধাৰণ বাসস্থানসমূহ, সেয়া ঠাণ্ডা পৰ্বত, পৰ্ণপাতী অৰণ্য, মহাসাগৰ, মিঠাপানীৰ হ্ৰদ, মৰুভূমি বা গৰম পানীৰ উঁহ নহওক কিয়, আমাক নিৰ্বাক কৰি তোলে। এটা দৌৰি থকা ঘোঁৰাৰ, প্ৰব্ৰজন কৰা চৰাইৰ, ফুলৰ উপত্যকাৰ বা আক্ৰমণকাৰী শ্বাৰ্কৰ সৌন্দৰ্যই বিস্ময় আৰু এক গভীৰ আচৰিত ভাৱৰ সৃষ্টি কৰে। এটা জনসংখ্যাৰ সদস্যসকলৰ মাজৰ আৰু এখন সমাজৰ জনসংখ্যাসমূহৰ মাজৰ পৰিস্থিতি বিজ্ঞানৰ সংঘাত আৰু সহযোগিতা বা এটা কোষৰ ভিতৰৰ আণৱিক যাতায়তেও আমাক গভীৰভাৱে চিন্তা কৰায় – প্ৰকৃততে জীৱন কি? এই প্ৰশ্নটোৰ ভিতৰত দুটা অন্তৰ্নিহিত প্ৰশ্ন আছে। প্ৰথমটো এটা কাৰিকৰী প্ৰশ্ন আৰু জীৱন কাক বোলে সেয়া নিৰ্জীৱৰ বিপৰীতে বুজিব বিচাৰে, আৰু দ্বিতীয়টো এটা দাৰ্শনিক প্ৰশ্ন, আৰু জীৱনৰ উদ্দেশ্য কি সেয়া বুজিব বিচাৰে। বিজ্ঞানী হিচাপে আমি দ্বিতীয় প্ৰশ্নটোৰ উত্তৰ দিবলৈ চেষ্টা নকৰো। আমি চিন্তা কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিম – জীৱন কাক বোলে?

১.১ জীৱজগতৰ বৈচিত্ৰ্য

আপুনি চাৰিওফালে চালে বহু ধৰণৰ জীৱ দেখিব, সেয়া টবত ৰোৱা গছ-গছনি, পোক-পৰুৱা, চৰাই, আপোনাৰ পোহনীয়া জীৱ বা অন্যান্য প্ৰাণী আৰু গছ-গছনি হ’ব পাৰে। এনে বহু জীৱো আছে যিবোৰ আপুনি খালী চকুৰে দেখা নাপায় কিন্তু সিহঁত আপোনাৰ চাৰিওফালে আছে। আপুনি যদি লক্ষ্য কৰা অঞ্চলটো বৃদ্ধি কৰে, আপুনি দেখা জীৱৰ পৰিসৰ আৰু বৈচিত্ৰ্য বৃদ্ধি পাব। স্পষ্টতেই, আপুনি যদি এখন ঘন অৰণ্যলৈ যায়, তাত আপুনি সম্ভৱতঃ বহু বেছি সংখ্যক আৰু ধৰণৰ জীৱ দেখিব। আপুনি দেখা প্ৰতিটো ভিন্ন ধৰণৰ উদ্ভিদ, প্ৰাণী বা জীৱই এটা প্ৰজাতিক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। জনা আৰু বৰ্ণনা কৰা প্ৰজাতিৰ সংখ্যা ১.৭-১.৮ নিযুতৰ মাজত আছে। ই জৈৱবৈচিত্ৰ্য বা পৃথিৱীত উপস্থিত জীৱৰ সংখ্যা আৰু প্ৰকাৰক সূচায়। আমি ইয়াত মনত ৰাখিব লাগিব যে আমি নতুন অঞ্চল আৰু পুৰণি অঞ্চলো অন্বেষণ কৰাৰ লগে লগে নতুন জীৱ সদায় চিনাক্ত কৰি থকা হৈছে।

আগতে উল্লেখ কৰাৰ দৰে, বিশ্বত নিযুত নিযুত উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণী আছে; আমি আমাৰ নিজৰ অঞ্চলৰ উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীবোৰক স্থানীয় নামেৰে চিনি পাওঁ। এই স্থানীয় নামবোৰ ঠাইভেদে সলনি হ’ব, এখন দেশৰ ভিতৰতো। সম্ভৱতঃ আপুনি সেই বিভ্ৰান্তি বুজিব পাৰিব যি সৃষ্টি হ’লহেঁতেন যদি আমি ইজনে সিজনৰ সৈতে কথা পাতিব, আমি যি জীৱৰ কথা কৈছোঁ তাক উল্লেখ কৰিবলৈ উপায় আৰু মাধ্যম বিচাৰি নাপালোহেঁতেন।

গতিকে, জীৱৰ নামকৰণক মানসম্মত কৰাৰ প্ৰয়োজন আছে যাতে এটা নিৰ্দিষ্ট জীৱক সমগ্ৰ বিশ্বতে একে নামেৰে জনা যায়। এই প্ৰক্ৰিয়াটোক নামকৰণ বোলা হয়। স্পষ্টতেই, নামকৰণ বা নাম দিয়া কেৱল তেতিয়াহে সম্ভৱ যেতিয়া জীৱটো সঠিকভাৱে বৰ্ণনা কৰা হয় আৰু আমি জানো যে নামটো কাৰ লগত সংযুক্ত। এইটোৱেই হৈছে চিনাক্তকৰণ।

অধ্যয়ন সহজ কৰিবলৈ, বহু বিজ্ঞানীয়ে প্ৰতিটো জনা জীৱক এটা বৈজ্ঞানিক নাম দিয়াৰ পদ্ধতি স্থাপন কৰিছে। এইটো সমগ্ৰ বিশ্বৰ জীৱবিজ্ঞানীসকলৰ বাবে গ্ৰহণযোগ্য। উদ্ভিদৰ বাবে, বৈজ্ঞানিক নামসমূহ চুক্তিবদ্ধ নীতি আৰু মানদণ্ডৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি দিয়া হয়, যিবোৰ আন্তৰ্জাতিক উদ্ভিদ নামকৰণ সংহিতা (ICBN)ত দিয়া আছে। আপুনি সুধিব পাৰে, প্ৰাণীবোৰৰ নাম কেনেকৈ দিয়া হয়? প্ৰাণীবৰ্গীকৰণবিদসকলে আন্তৰ্জাতিক প্ৰাণীবিজ্ঞান নামকৰণ সংহিতা (ICZN) বিকশিত কৰিছে। বৈজ্ঞানিক নামসমূহে নিশ্চিত কৰে যে প্ৰতিটো জীৱৰ মাত্ৰ এটা নাম আছে। যিকোনো জীৱৰ বৰ্ণনাই মানুহক (বিশ্বৰ যিকোনো অংশত) একে নামলৈ আহিবলৈ সক্ষম কৰাব লাগে। ইয়াকো নিশ্চিত কৰে যে এনে নাম আন কোনো জনা জীৱৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হোৱা নাই।

জীৱবিজ্ঞানীসকলে জনা জীৱবোৰক বৈজ্ঞানিক নাম দিবলৈ বিশ্বজনীনভাৱে গৃহীত নীতিসমূহ অনুসৰণ কৰে। প্ৰতিটো নামৰ দুটা উপাদান থাকে – গণ নাম আৰু বিশেষ প্ৰত্যয়। দুটা উপাদানৰ সৈতে নাম দিয়াৰ এই ব্যৱস্থাটোক দ্বিপদী নামকৰণ বোলা হয়। কেৰোলাছ লিনিয়াছে দিয়া এই নামকৰণ ব্যৱস্থাটো সমগ্ৰ বিশ্বৰ জীৱবিজ্ঞানীসকলে অনুশীলন কৰি আছে। দুটা শব্দৰ বিন্যাস ব্যৱহাৰ কৰি এই নামকৰণ ব্যৱস্থাটো সুবিধাজনক বুলি পোৱা গৈছিল। আমাৰ বৈজ্ঞানিক নাম দিয়াৰ ধাৰাটো ভালদৰে বুজিবলৈ আমাৰ আমৰ উদাহৰণটো লওঁ আহক। আমৰ বৈজ্ঞানিক নামটো Mangifera indica হিচাপে লিখা হয়। চাওঁ আহক ই কেনেকৈ এটা দ্বিপদী নাম। এই নামটোত Mangifera-য়ে গণক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে আনহাতে indica, হৈছে এটা নিৰ্দিষ্ট প্ৰজাতি, বা এটা বিশেষ প্ৰত্যয়। নামকৰণৰ অন্যান্য বিশ্বজনীন নিয়মসমূহ তলত দিয়া ধৰণৰ:

১. জৈৱিক নামসমূহ সাধাৰণতে লেটিন ভাষাত থাকে আৰু ইটালিক হৰফত লিখা হয়। সিহঁতৰ উৎপত্তি নিৰ্বিশেষে সিহঁতক লেটিনীকৃত কৰা হয় বা লেটিনৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে।

২. জৈৱিক নামৰ প্ৰথম শব্দটোৱে গণক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে আনহাতে দ্বিতীয় উপাদানটোৱে বিশেষ প্ৰত্যয়ক সূচায়।

৩. জৈৱিক নামৰ দুয়োটা শব্দ, হাতেৰে লিখোঁতে, পৃথককৈ তলৰেখা দিয়া হয়, বা ইটালিক হৰফত ছপা কৰা হয় যাতে ইয়াৰ লেটিন উৎপত্তি সূচিত কৰে।

৪. গণক সূচোৱা প্ৰথম শব্দটো ডাঙৰ আখৰেৰে আৰম্ভ হয় আনহাতে বিশেষ প্ৰত্যয়টো সৰু আখৰেৰে আৰম্ভ হয়। Mangifera indica ৰ উদাহৰণৰ সৈতে ইয়াক চিত্ৰিত কৰিব পাৰি।

লেখকৰ নামটো বিশেষ প্ৰত্যয়ৰ পিছত, অৰ্থাৎ জৈৱিক নামৰ শেষত দেখা দিয়ে আৰু সংক্ষিপ্ত ৰূপত লিখা হয়, যেনে, Mangifera indica Linn. ই সূচায় যে এই প্ৰজাতিটো প্ৰথমবাৰৰ বাবে লিনিয়াছে বৰ্ণনা কৰিছিল।

যিহেতু সমস্ত জীৱ অধ্যয়ন কৰা প্ৰায় অসম্ভব, ইয়াক সম্ভৱ কৰিবলৈ কিছুমান উপায় উদ্ভাৱন কৰাটো প্ৰয়োজন। এই প্ৰক্ৰিয়াটো হৈছে শ্ৰেণীবিভাজন। শ্ৰেণীবিভাজন হৈছে এনে প্ৰক্ৰিয়া য’ত কিছুমান সহজে লক্ষণীয় চৰিত্ৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি যিকোনো বস্তুক সুবিধাজনক শ্ৰেণীত গোটোৱা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, আমি সহজেই উদ্ভিদ বা প্ৰাণী বা কুকুৰ, মেকুৰী বা পোক-পৰুৱাৰ দৰে গোটবোৰ চিনাক্ত কৰো। আমি এই শব্দবোৰৰ যিকোনো এটা ব্যৱহাৰ কৰাৰ মুহূৰ্ততে, আমি সেই গোটৰ জীৱৰ সৈতে কিছুমান নিৰ্দিষ্ট চৰিত্ৰ সংযুক্ত কৰো। কুকুৰৰ কথা ভাবিলে আপুনি কি ছবি দেখে? স্পষ্টতেই, আমি প্ৰতিজনে ‘কুকুৰ’ দেখিম ‘মেকুৰী’ নহয়। এতিয়া, আমি যদি ‘আলছেচিয়ান’ৰ কথা ভাবো আমি জানো আমি কিৰ কথা কৈছো। একেদৰে, ধৰি লওঁ আমি ‘স্তন্যপায়ী’ বুলি কওঁ, আপুনি নিশ্চয়ভাৱে বাহ্যিক কাণ আৰু শৰীৰৰ নোম থকা প্ৰাণীবোৰৰ কথা ভাবিব। একেদৰে, উদ্ভিদত, আমি যদি ‘ঘেঁহু’ৰ কথা ক’বলৈ চেষ্টা কৰো, আমাৰ প্ৰতিজনৰ মনত থকা ছবিখন হ’ব ঘেঁহু গছৰ, ধান বা আন কোনো উদ্ভিদৰ নহয়। গতিকে, এই সকলোবোৰ – ‘কুকুৰ’, ‘মেকুৰী’, ‘স্তন্যপায়ী’, ‘ঘেঁহু’, ‘ধান’, ‘উদ্ভিদ’, ‘প্ৰাণী’, আদি, হৈছে জীৱ অধ্যয়ন কৰিবলৈ আমি ব্যৱহাৰ কৰা সুবিধাজনক শ্ৰেণী। এই শ্ৰেণীবোৰৰ বৈজ্ঞানিক পৰিভাষা হৈছে টেক্সা। ইয়াত আপুনি মনত ৰাখিব লাগিব যে টেক্সাই ভিন্ন ভিন্ন স্তৰৰ শ্ৰেণী সূচাব পাৰে। ‘উদ্ভিদ’ – এটাও টেক্সা গঠন কৰে। ‘ঘেঁহু’ও এটা টেক্সা। একেদৰে, ‘প্ৰাণী’, ‘স্তন্যপায়ী’, ‘কুকুৰ’ সকলোবোৰ টেক্সা – কিন্তু আপুনি জানে যে কুকুৰ এটা স্তন্যপায়ী আৰু স্তন্যপায়ীসমূহ প্ৰাণী। গতিকে, ‘প্ৰাণী’, ‘স্তন্যপায়ী’ আৰু ‘কুকুৰ’ই ভিন্ন স্তৰৰ টেক্সাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।

গতিকে, চৰিত্ৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, সকলো জীৱক ভিন্ন টেক্সাত শ্ৰেণীবিভাজন কৰিব পাৰি। শ্ৰেণীবিভাজনৰ এই প্ৰক্ৰিয়াটো হৈছে বৰ্গীকৰণ। বাহ্যিক আৰু অভ্যন্তৰীণ গঠন, কোষৰ গঠনৰ সৈতে, বিকাশ প্ৰক্ৰিয়া আৰু জীৱৰ পৰিস্থিতি বিজ্ঞানৰ তথ্য অপৰিহাৰ্য আৰু আধুনিক বৰ্গীকৰণ অধ্যয়নৰ ভিত্তি গঠন কৰে।

গতিকে, চৰিত্ৰায়ন, চিনাক্তকৰণ, শ্ৰেণীবিভাজন আৰু নামকৰণ হৈছে সেই প্ৰক্ৰিয়াসমূহ যিবোৰ বৰ্গীকৰণৰ মৌলিক।

বৰ্গীকৰণ নতুন কথা নহয়। মানুহে সদায়ে বিভিন্ন ধৰণৰ জীৱৰ বিষয়ে, বিশেষকৈ তেওঁলোকৰ নিজৰ ব্যৱহাৰৰ সৈতে সম্পৰ্কিতভাৱে, অধিক জানিবলৈ আগ্ৰহী হৈ আহিছে। আদিম দিনত, মানুহে খাদ্য, কাপোৰ আৰু বাসস্থানৰ তেওঁলোকৰ মৌলিক প্ৰয়োজনৰ উৎস বিচাৰিব লগা হৈছিল। গতিকে, আটাইতকৈ পুৰণি শ্ৰেণীবিভাজনবোৰ বিভিন্ন জীৱৰ ‘ব্যৱহাৰ’ৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি আছিল।

মানুহ দীৰ্ঘদিন ধৰি কেৱল বিভিন্ন ধৰণৰ জীৱ আৰু তেওঁলোকৰ বৈচিত্ৰ্যৰ বিষয়ে অধিক জানিবলৈ আগ্ৰহী নাছিল, বৰঞ্চ তেওঁলোকৰ মাজৰ সম্পৰ্কৰ বিষয়েও আগ্ৰহী আছিল। অধ্যয়নৰ এই শাখাটোক পদ্ধতিবিজ্ঞান বুলি কোৱা হৈছিল। পদ্ধতিবিজ্ঞান শব্দটো লেটিন শব্দ ‘systema’ৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে যাৰ অৰ্থ জীৱৰ সুসংগত বিন্যাস। লিনিয়াছে তেওঁৰ প্ৰকাশনৰ শিৰোনাম হিচাপে Systema Naturae ব্যৱহাৰ কৰিছিল। পদ্ধতিবিজ্ঞানৰ পৰিসৰ পিছলৈ চিনাক্তকৰণ, নামকৰণ আৰু শ্ৰেণীবিভাজন অন্তৰ্ভুক্ত কৰিবলৈ বৃদ্ধি কৰা হৈছিল। পদ্ধতিবিজ্ঞানে জীৱৰ মাজৰ ক্ৰমবিকাশ সম্পৰ্কসমূহ বিবেচনা কৰে।

১.২ বৰ্গীকৰণ শ্ৰেণী

শ্ৰেণীবিভাজন এটা একক পদক্ষেপ প্ৰক্ৰিয়া নহয় কিন্তু ইয়াত পদক্ষেপৰ এক শ্ৰেণীবিন্যাস জড়িত থাকে য’ত প্ৰতিটো পদক্ষেপে এটা ৰেংক বা শ্ৰেণী প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। যিহেতু শ্ৰেণীটো সামগ্ৰিক বৰ্গীকৰণ ব্যৱস্থাপনাৰ এটা অংশ, ইয়াক বৰ্গীকৰণ শ্ৰেণী বোলা হয় আৰু সকলো শ্ৰেণী একেলগে বৰ্গীকৰণ শ্ৰেণীবিন্যাস গঠন কৰে। প্ৰতিটো শ্ৰেণী, যাক শ্ৰেণীবিভাজনৰ একক বুলি কোৱা হয়, প্ৰকৃততে এটা ৰেংক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে আৰু সাধাৰণতে টেক্সন (বহুবচন: টেক্সা) বুলি কোৱা হয়।

বৰ্গীকৰণ শ্ৰেণী আৰু শ্ৰেণীবিন্যাসক এটা উদাহৰণৰ দ্বাৰা চিত্ৰিত কৰিব পাৰি। পোক-পৰুৱাই তিনিজোৰা সংযুক্ত ভৰিৰ দৰে সাধাৰণ বৈশিষ্ট্য ভাগ কৰা জীৱৰ এটা গোটক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে পোক-পৰুৱা হৈছে চিনিব পৰা কংক্ৰিট বস্তু যিবোৰ শ্ৰেণীবিভাজন কৰিব পাৰি, আৰু সেয়েহে ইহঁতক এটা ৰেংক বা শ্ৰেণী দিয়া হৈছিল। আপুনি জীৱৰ আন এনে গোটৰ নাম ক’ব পাৰেনে? মনত ৰাখিব, গোটবোৰে শ্ৰেণীক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। শ্ৰেণীয়ে আকৌ ৰেংক সূচায়। প্ৰতিটো ৰেংক বা টেক্সন, প্ৰকৃততে, শ্ৰেণীবিভাজনৰ এটা একক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। এই বৰ্গীকৰণ গোট/শ্ৰেণীবোৰ পৃথক জৈৱিক সত্তা আৰু কেৱল ৰূপবিজ্ঞানৰ সমষ্টি নহয়।

সকলো জনা জীৱৰ বৰ্গীকৰণ অধ্যয়নে ৰাজ্য, ফাইলাম বা বিভাগ (উদ্ভিদৰ বাবে), শ্ৰেণী, বৰ্গ, পৰিয়াল, গণ আৰু প্ৰজাতিৰ দৰে সাধাৰণ শ্ৰেণীৰ বিকাশ ঘটাইছে। উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণী ৰাজ্যৰ জীৱসহ সকলো জীৱৰ সৰ্বনিম্ন শ্ৰেণী হিচাপে প্ৰজাতি আছে। এতিয়া আপুনি সুধিব পৰা প্ৰশ্নটো হ’ল, এটা জীৱক বিভিন্ন শ্ৰেণীত কেনেকৈ স্থাপন কৰিব? মৌলিক প্ৰয়োজন হৈছে এজন ব্যক্তি বা জীৱৰ গোটৰ চৰিত্ৰৰ জ্ঞান। ই একে ধৰণৰ জীৱৰ ব্যক্তিসকলৰ মাজত আৰু অন্য ধৰণৰ জীৱৰ মাজতো সাদৃশ্য আৰু বৈসাদৃশ্য চিনাক্ত কৰাত সহায় কৰে।

১.২.১ প্ৰজাতি

বৰ্গীকৰণ অধ্যয়নে মৌলিক সাদৃশ্য থকা ব্যক্তি জীৱৰ এটা গোটক প্ৰজাতি হিচাপে বিবেচনা কৰে। এজনে পৃথক ৰূপবিজ্ঞানৰ পাৰ্থক্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি এটা প্ৰজাতিক আন ওচৰ সম্পৰ্কীয় প্ৰজাতিৰ পৰা পৃথক কৰিবলৈ সক্ষম হ’ব লাগিব। Mangifera indica, Solanum tuberosum (আলু) আৰু Panthera leo (সিংহ) বিবেচনা কৰো আহক। তিনিওটা নাম, indica, tuberosum আৰু leo, বিশেষ প্ৰত্যয়বোৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰে, আনহাতে প্ৰথম শব্দকেইটা Mangifera, Solanum আৰু Panthera হৈছে গণ আৰু টেক্সন বা শ্ৰেণীৰ আন এটা উচ্চ স্তৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। প্ৰতিটো গণৰ এটা বা তাতকৈ বেছি বিশেষ প্ৰত্যয় থাকিব পাৰে যিয়ে ভিন্ন জীৱক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে, কিন্তু ৰূপবিজ্ঞানৰ সাদৃশ্য থাকে। উদাহৰণস্বৰূপে, Panthera-ৰ আন এটা বিশেষ প্ৰত্যয় আছে যাক tigris বোলা হয় আৰু Solanum-এ nigrum আৰু melongenaৰ দৰে প্ৰজাতি অন্তৰ্ভুক্ত কৰে। মানুহ sapiens প্ৰজাতিৰ অন্তৰ্গত যিটো Homo গণত গোট খাইছে। গতিকে, মানুহৰ বাবে বৈজ্ঞানিক নামটো Homo sapiens হিচাপে লিখা হয়।

১.২.২ গণ

গণত সম্বন্ধীয় প্ৰজাতিৰ এটা গোট থাকে যি আন গণৰ প্ৰজাতিসমূহৰ তুলনাত অধিক সাধাৰণ চৰিত্ৰ থাকে। আমি ক’ব পাৰো যে গণবোৰ ওচৰ সম্পৰ্কীয় প্ৰজাতিৰ সমষ্টি। উদাহৰণস্বৰূপে, আলু আৰু বেঙেনা দুটা ভিন্ন প্ৰজাতি কিন্তু দুয়োটাই Solanum গণৰ অন্তৰ্গত। সিংহ (Panthera leo), চিতা বাঘ (P. pardus) আৰু বাঘ (P. tigris) কেইবাটাও সাধাৰণ বৈশিষ্ট্যৰ সৈতে, সকলোবোৰ Panthera গণৰ প্ৰজাতি। এই গণটো আন Felis গণৰ পৰা পৃথক যিটোৱে মেকুৰীসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।

১.২.৩ পৰিয়াল

পৰৱৰ্তী শ্ৰেণী, পৰিয়াল, গণ আৰু প্ৰজাতিৰ তুলনাত কম সংখ্যক সাদৃশ্য থকা সম্বন্ধীয় গণৰ এটা গোট আছে। পৰিয়ালবোৰ উদ্ভিদ প্ৰজাতিৰ বনৌষধি আৰু প্ৰজনন বৈশিষ্ট্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি চৰিত্ৰায়িত কৰা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে উদ্ভিদৰ মাজত, তিনিটা ভিন্ন গণ Solanum, Petunia আৰু Datura ক Solanaceae পৰিয়ালত স্থাপন কৰা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে প্ৰাণীৰ মাজত, সিংহ, বাঘ, চিতা বাঘক অন্তৰ্ভুক্ত কৰি Panthera গণটো Felis গণৰ (মেকুৰী) সৈতে Felidae পৰিয়ালত ৰখা হয়। একেদৰে, আপুনি যদি এটা মেকুৰী আৰু এটা কুকুৰৰ বৈশিষ্ট্যবোৰ লক্ষ্য কৰে, আপুনি কিছু সাদৃশ্য আৰু কিছু পাৰ্থক্যও দেখিব। সিহঁতক দুটা ভিন্ন পৰিয়ালত পৃথক কৰা হয় – ক্ৰমে Felidae আৰু Canidae।

১.২.৪ বৰ্গ

আপুনি আগতে দেখিছে যে প্ৰজাতি, গণ আৰু পৰিয়ালৰ দৰে শ্ৰেণীবোৰ একাধিক সাদৃশ্যপূৰ্ণ চৰিত্ৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি। সাধাৰণতে, বৰ্গ আৰু অন্যান্য উচ্চ বৰ্গীকৰণ শ্ৰেণীবোৰ চৰিত্ৰৰ সমষ্টিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি চিনাক্ত কৰা হয়। বৰ্গটো এটা উচ্চ শ্ৰেণী হোৱা হেতুকে, ই হৈছে পৰিয়ালসমূহৰ সমষ্টি যিয়ে কিছু সাদৃশ্যপূৰ্ণ চৰিত্ৰ প্ৰদৰ্শন কৰে। সাদৃশ্যপূৰ্ণ চৰিত্ৰবোৰৰ সংখ্যা এটা পৰিয়ালত অন্তৰ্ভুক্ত ভিন্ন গণৰ তুলনাত কম। Convolvulaceae, Solanaceaeৰ দৰে উদ্ভিদ পৰিয়ালবোৰ প্ৰধানতঃ পুষ্প চৰিত্ৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি Polymoniales বৰ্গত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়। প্ৰাণী বৰ্গ, Carnivora, ত Felidae আৰু Canidaeৰ দৰে পৰিয়াল অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।

১.২.৫ শ্ৰেণী

এই শ্ৰেণীত সম্বন্ধীয় বৰ্গসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, বান্দৰ, গৰিলা আৰু গিবনক অন্তৰ্ভুক্ত কৰি Primata বৰ্গটো স্তন্যপায়ী শ্ৰেণীত স্থাপন কৰা হয় Carnivora বৰ্গৰ সৈতে যিটোৱে বাঘ, মেকুৰী আৰু কুকুৰৰ দৰে প্ৰাণী অন্তৰ্ভুক্ত কৰে। স্তন্যপায়ী শ্ৰেণীৰ আন বৰ্গও আছে।

১.২.৬ ফাইলাম

মাছ, উভচৰ, সৰীসৃপ, চৰাইৰ সৈতে স্তন্যপায়ীৰ দৰে প্ৰাণী অন্তৰ্ভুক্ত কৰি শ্ৰেণীবোৰে পৰৱৰ্তী উচ্চ শ্ৰেণীটো গঠন কৰে যাক ফাইলাম বোলা হয়। এই সকলোবোৰ, নটোকৰ্ড আৰু পৃষ্ঠীয় ফাঁপা স্নায়ু ব্যৱস্থাৰ উপস্থিতিৰ দৰে সাধাৰণ বৈশিষ্ট্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, Chordata ফাইলামত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়। উদ্ভিদৰ ক্ষেত্ৰত, কিছু সাদৃশ্যপূৰ্ণ চৰিত্ৰ থকা শ্ৰেণীবোৰক Division বোলা উচ্চ শ্ৰেণীত নিয়োজিত কৰা হয়।

১.২.৭ ৰাজ্য

বিভিন্ন ফাইলামৰ সকলো প্ৰাণীক প্ৰাণী শ্ৰেণীবিভাজন ব্যৱস্থাত Animalia ৰাজ্য বোলা সৰ্বোচ্চ শ্ৰেণীত নিয়োজিত কৰা হয়। আনহাতে, Plantae ৰাজ্যটো পৃথক, আৰু বিভিন্ন বিভাগৰ সকলো উদ্ভিদ অন্তৰ্ভুক্ত কৰে। ইয়াৰ পৰা আমি এই দুটা গোটক প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদ ৰাজ্য বুলি উল্লেখ কৰিম। প্ৰজাতিৰ পৰা ৰাজ্যলৈ বৰ্গীকৰণ শ্ৰেণীবোৰ চিত্ৰ ১.১ত প্ৰজাতিৰে আৰম্ভ কৰি ঊৰ্ধ্বক্ৰমত দেখুওৱা হৈছে। এইবোৰ হৈছে ব্যাপক শ্ৰেণী। অৱশ্যে, বৰ্গীকৰণবিদসকলে বিভিন্ন টেক্সাৰ অধিক সুস্থ আৰু বৈজ্ঞানিক স্থাপনাক সহজ কৰিবলৈ এই শ্ৰেণীবিন্যাসত উপ-শ্ৰেণীও বিকশিত কৰিছে। চিত্ৰ ১.১ৰ শ্ৰেণীবিন্যাসটোলৈ চাওক। আপুনি বিন্যাসৰ ভিত্তি মনত পেলাব পাৰেনে? উদাহৰণস্বৰূপে কওঁ, আমি প্ৰজাতিৰ পৰা ৰাজ্যলৈ ওপৰলৈ যোৱাৰ লগে লগে সাধাৰণ বৈশিষ্ট্যৰ সংখ্যা কমি যায়। টেক্সা যিমান নিম্ন, টেক্সাৰ ভিতৰৰ সদস্যসকলে যিমান বেছি বৈশিষ্ট্য ভাগ কৰে। শ্ৰেণী যিমান উচ্চ, একে স্তৰত আন টেক্সাৰ সৈতে সম্পৰ্ক নিৰ্ধাৰণ কৰাটো সিমান কঠিন। গতিকে, শ্ৰেণীবিভাজনৰ সমস্যা অধিক জটিল হৈ পৰে।

চিত্ৰ ১.১ ঊৰ্ধ্বক্ৰমত শ্ৰেণীবিন্যাসমূলক বিন্যাস দেখুওৱা বৰ্গীকৰণশ্ৰেণী

তালিকা ১.১-এ ঘৰচিৰিকা, মানুহ, আম আৰু ঘেঁহুৰ দৰে কিছু সাধাৰণ জীৱৰ বৰ্গীকৰণ শ্ৰেণী সূচায়।

সাৰাংশ

জীৱজগত বৈচিত্ৰ্যত সমৃদ্ধ। নিযুত নিযুত উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণী চিনাক্ত আৰু বৰ্ণনা কৰা হৈছে কিন্তু এখন বৃহৎ সংখ্যা এতিয়াও অজ্ঞাত হৈ আছে। আকাৰ, ৰং, বাসস্থান, শাৰীৰিক আৰু ৰূপবিজ্ঞানৰ বৈশিষ্ট্যৰ ফালৰ পৰা জীৱৰ পৰিসৰেই আমাক জীৱৰ সংজ্ঞায়িত বৈশিষ্ট্যবোৰ বিচাৰিবলৈ বাধ্য কৰায়। জীৱৰ প্ৰকাৰ আৰু বৈচিত্ৰ্য অধ্যয়ন সহজ কৰিবলৈ, জীৱবিজ্ঞানীসকলে জীৱৰ চিনাক্তকৰণ, নামকৰণ আৰু শ্ৰেণীবিভাজনৰ বাবে কিছুমান নিয়ম আৰু নীতি বিকশিত কৰিছে। এই দিশসমূহৰ সৈতে জড়িত জ্ঞানৰ শাখাটোক বৰ্গীকৰণ বুলি কোৱা হয়। উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ বৰ্গীকৰণ অধ্যয়ন কৃষি, বনজ সম্পদ, উদ্যোগত আৰু সাধাৰণতে আমাৰ জৈৱ সম্পদ আৰু তেওঁলোকৰ বৈচিত্ৰ্য জানিবলৈ উপযোগী। চিনাক্তকৰণ, নামকৰণ আৰু জীৱৰ শ্ৰেণীবিভাজনৰ দৰে বৰ্গীকৰণৰ মৌলিকতাবোৰ আন্তৰ্জাতিক সংহিতাৰ অধীনত বিশ্বজনীনভাৱে বিকশিত হৈছে। সাদৃশ্য আৰু পৃথক পাৰ্থক্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, প্ৰতিটো জীৱক চিনাক্ত কৰা হয় আৰু দ্বিপদী নামকৰণ ব্যৱস্থাৰ মতে দুটা শব্দৰে গঠিত এটা সঠিক বৈজ্ঞানিক/জৈৱিক নাম দিয়া হয়। এটা জীৱই শ্ৰেণীবিভাজন ব্যৱস্থাত এটা স্থান বা স্থান প্ৰতিনিধিত্ব কৰে/দখল কৰে। বহু শ্ৰেণী/ৰেংক আছে আৰু সাধাৰণতে বৰ্গীকৰণ শ্ৰেণী বা টেক্সা বুলি কোৱা হয়। সকলো শ্ৰেণীয়ে এটা বৰ্গীকৰণ শ্ৰেণীবিন্যাস গঠন কৰে।