আপুনি ইতিমধ্যে শিকিছে যে স্নায়ু ব্যৱস্থাই অংগসমূহৰ মাজত বিন্দু-বিন্দুভিত্তিক দ্ৰুত সমন্বয় প্ৰদান কৰে। স্নায়ৱিক সমন্বয় দ্ৰুত কিন্তু স্বল্পস্থায়ী। যিহেতু স্নায়ু তন্ত্ৰই শৰীৰৰ সকলো কোষক স্নায়ুৱেৰে আবৃত নকৰে আৰু কোষীয় কাৰ্য্যবোৰ অবিৰতভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ প্ৰয়োজন হয়; এক বিশেষ ধৰণৰ সমন্বয় আৰু সংহতি প্ৰদান কৰিব লাগিব। এই কাৰ্য্য হৰম’নৰ দ্বাৰা সম্পাদন কৰা হয়। স্নায়ু ব্যৱস্থা আৰু অন্তঃস্ৰাৱী ব্যৱস্থাই যুটীয়াভাৱে শৰীৰৰ শাৰীৰিক কাৰ্য্যবোৰ সমন্বয় আৰু নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।

২২.১ অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থি আৰু হৰম’ন

অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থিবোৰত নলীৰ অভাৱ থাকে আৰু সেয়েহে, নলীহীন গ্ৰন্থি বুলি কোৱা হয়। ইহঁতৰ নিঃসৰণবোৰক হৰম’ন বোলা হয়। অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থিৰ দ্বাৰা উৎপাদিত আৰু তেজত মুক্ত হোৱা আৰু দূৰৱৰ্তী লক্ষ্য অংগলৈ পৰিবহণ কৰা ৰাসায়নিক হিচাপে হৰম’নৰ শাস্ত্ৰীয় সংজ্ঞাৰ বৰ্তমানৰ বৈজ্ঞানিক সংজ্ঞা তলত দিয়া ধৰণৰ: হৰম’ন হৈছে অপুষ্টিকৰ ৰাসায়নিক পদাৰ্থ যিবোৰ আন্তঃকোষীয় বাৰ্তাবাহক হিচাপে কাৰ্য্য কৰে আৰু অতি সৰু পৰিমাণত উৎপাদন হয়। নতুন সংজ্ঞাটোৱে সংগঠিত অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থিৰ দ্বাৰা নিঃসৃত হৰম’নসমূহৰ উপৰিও নতুন অণুৰ এক সংখ্যাক সামৰি লয়। অমেৰুদণ্ডী প্ৰাণীৰ অতি সৰল অন্তঃস্ৰাৱী ব্যৱস্থা থাকে য’ত অলপ সংখ্যক হৰম’ন থাকে আনহাতে মেৰুদণ্ডী প্ৰাণীত বহুতো ৰাসায়নিকে হৰম’ন হিচাপে কাৰ্য্য কৰে আৰু সমন্বয় প্ৰদান কৰে। মানৱ অন্তঃস্ৰাৱী ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে ইয়াত বৰ্ণনা কৰা হৈছে।

২২.২ মানৱ অন্তঃস্ৰাৱী ব্যৱস্থা

আমাৰ শৰীৰৰ বিভিন্ন অংশত অৱস্থিত অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থি আৰু হৰম’ন উৎপাদক বিচ্ছুৰিত কলা/কোষবোৰে অন্তঃস্ৰাৱী ব্যৱস্থা গঠন কৰে। পিটুইটাৰী, পিনিয়েল, থাইৰয়ড, এড্ৰিনেল, পেনক্ৰিয়াছ, পাৰাথাইৰয়ড, থাইমাছ আৰু জনন গ্ৰন্থি (পুৰুষৰ শুক্ৰাশয় আৰু মহিলাৰ ডিম্বাশয়) হৈছে আমাৰ শৰীৰৰ সংগঠিত অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থি (চিত্ৰ ২২.১)। ইয়াৰ উপৰিও, আন কিছুমান অংগ, যেনে, গেছ্ট্ৰইনটেষ্টিনেল ট্ৰেক্ট, যকৃৎ, বৃক্ক, হৃদয়েও হৰম’ন উৎপাদন কৰে। মানৱ শৰীৰৰ সকলো মুখ্য অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থি আৰু হাইপথেলামাছৰ গঠন আৰু কাৰ্য্যৰ এক চমু বিৱৰণ তলৰ অংশবোৰত দিয়া হৈছে।

চিত্ৰ ২২.১ অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থিৰ অৱস্থান

২২.২.১ হাইপথেলামাছ

আপুনি জানি থকাৰ দৰে, হাইপথেলামাছ হৈছে ডায়েনচেফেলন, অগ্ৰমস্তিষ্কৰ (চিত্ৰ ২২.১) ভিত্তিগত অংশ আৰু ই শৰীৰৰ কাৰ্য্যৰ এক বিস্তৃত বৰ্ণালী নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। ইয়াত নিউৰছিক্ৰেটৰী কোষৰ কেইবাটাও দল থাকে যাক নিউক্লিয়াছ বোলা হয় যিয়ে হৰম’ন উৎপাদন কৰে। এই হৰম’নবোৰে পিটুইটাৰী হৰম’নৰ সংশ্লেষণ আৰু নিঃসৰণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। অৱশ্যে, হাইপথেলামাছৰ দ্বাৰা উৎপাদিত হৰম’নবোৰ দুই প্ৰকাৰৰ, মুক্তকৰণ হৰম’ন (যিবোৰে পিটুইটাৰী হৰম’নৰ নিঃসৰণ উদ্দীপিত কৰে) আৰু নিবাৰক হৰম’ন (যিবোৰে পিটুইটাৰী হৰম’নৰ নিঃসৰণ বাধা দিয়ে)। উদাহৰণস্বৰূপে, গনাডট্ৰফিন মুক্তকৰণ হৰম’ন (GnRH) নামৰ এটা হাইপথেলামিক হৰম’নে পিটুইটাৰী গনাডট্ৰফিনৰ সংশ্লেষণ আৰু মুক্তকৰণ উদ্দীপিত কৰে। আনহাতে, হাইপথেলামাছৰ ছ’মাটষ্টেটিনে পিটুইটাৰীৰ পৰা বৃদ্ধি হৰম’নৰ মুক্তকৰণ বাধা দিয়ে। হাইপথেলামিক নিউৰনত উৎপত্তি হোৱা এই হৰম’নবোৰে এক্সনৰ মাজেৰে যায় আৰু ইহঁতৰ স্নায়ুৰ শেষৰ পৰা মুক্ত হয়। এই হৰম’নবোৰে এটা পৰ্টেল ৰক্ত পৰিবহণ ব্যৱস্থাৰ মাজেৰে পিটুইটাৰী গ্ৰন্থিলৈ পায় আৰু অগ্ৰ পিটুইটাৰীৰ কাৰ্য্যবোৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। পশ্চাৎ পিটুইটাৰী হাইপথেলামাছৰ প্ৰত্যক্ষ স্নায়ৱিক নিয়ন্ত্ৰণৰ অধীনত থাকে (চিত্ৰ ২২.২)।

চিত্ৰ ২২.২ পিটুইটাৰী আৰু ইয়াৰ হাইপথেলামাছৰ সৈতে সম্পৰ্কৰ চিত্ৰাত্মক প্ৰতিনিধিত্ব

২২.২.২ পিটুইটাৰী গ্ৰন্থি

পিটুইটাৰী গ্ৰন্থি ছেলা টাৰ্ছিকা নামৰ এটা অস্থিগত গহ্বৰত অৱস্থিত আৰু এটা ডালিৰে হাইপথেলামাছৰ লগত সংলগ্ন (চিত্ৰ ২২.২)। শাৰীৰিক গঠনৰ ফালৰ পৰা ইয়াক এডেনোহাইপফাইছিছ আৰু নিউৰোহাইপফাইছিছত বিভক্ত কৰা হয়। এডেনোহাইপফাইছিছ দুটা অংশৰে গঠিত, পাৰ্ছ ডিষ্টেলিছ আৰু পাৰ্ছ ইণ্টাৰমিডিয়া। পিটুইটাৰীৰ পাৰ্ছ ডিষ্টেলিছ অঞ্চল, সাধাৰণতে অগ্ৰ পিটুইটাৰী বুলি কোৱা হয়, ই বৃদ্ধি হৰম’ন (GH), প্ৰ’লেক্টিন (PRL), থাইৰয়ড উদ্দীপক হৰম’ন (TSH), এড্ৰিনকৰ্টিকট্ৰফিক হৰম’ন (ACTH), লুটিনাইজিং হৰম’ন (LH) আৰু ফলিকল উদ্দীপক হৰম’ন (FSH) উৎপাদন কৰে। পাৰ্ছ ইণ্টাৰমিডিয়াই কেৱল মেলান’চাইট উদ্দীপক হৰম’ন (MSH) নামৰ এটা হৰম’ন নিঃসৰণ কৰে। অৱশ্যে, মানৱৰ ক্ষেত্ৰত, পাৰ্ছ ইণ্টাৰমিডিয়া প্ৰায়ে পাৰ্ছ ডিষ্টেলিছৰ সৈতে মিলিত হৈ থাকে। নিউৰোহাইপফাইছিছ (পাৰ্ছ নাৰ্ভ’ছা) যাক পশ্চাৎ পিটুইটাৰী বুলিও কোৱা হয়, ই অক্সিট’চিন আৰু ভেচ’প্ৰেছিন নামৰ দুটা হৰম’ন সঞ্চয় কৰে আৰু মুক্ত কৰে, যিবোৰ প্ৰকৃততে হাইপথেলামাছৰ দ্বাৰা সংশ্লেষিত হয় আৰু এক্সনেলভাৱে নিউৰোহাইপফাইছিছলৈ পৰিবহণ কৰা হয়।

GH ৰ অতিনিঃসৰণে শৰীৰৰ অস্বাভাৱিক বৃদ্ধি উদ্দীপিত কৰি দানৱত্বলৈ নিয়ে আৰু GH ৰ কম নিঃসৰণৰ ফলত বৃদ্ধি বাধাপ্ৰাপ্ত হৈ পিটুইটাৰী বাওনা হয়। প্ৰাপ্তবয়স্ক বিশেষকৈ মধ্যবয়সত বৃদ্ধি হৰম’নৰ অতিনিঃসৰণৰ ফলত আক্ৰ’মেগালী নামৰ গুৰুতৰ বিকৃতি (বিশেষকৈ মুখমণ্ডলৰ) হ’ব পাৰে, যিয়ে নিয়ন্ত্ৰণ নকৰিলে গুৰুতৰ জটিলতা আৰু অকাল মৃত্যু ঘটাব পাৰে। ৰোগটো প্ৰাৰম্ভিক অৱস্থাত নিৰ্ণয় কৰাটো কঠিন আৰু বহু বছৰ ধৰি অজ্ঞাত থাকে, যেতিয়ালৈকে বাহ্যিক বৈশিষ্ট্যৰ পৰিৱৰ্তনবোৰ লক্ষণীয় নহয়। প্ৰ’লেক্টিনে স্তন গ্ৰন্থিৰ বৃদ্ধি আৰু তাত গাখীৰ গঠন নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। TSH য়ে থাইৰয়ড গ্ৰন্থিৰ পৰা থাইৰয়ড হৰম’নৰ সংশ্লেষণ আৰু নিঃসৰণ উদ্দীপিত কৰে। ACTH য়ে এড্ৰিনেল কৰ্টেক্সৰ পৰা গ্লুককৰ্টিকইড নামৰ ষ্টেৰয়ড হৰম’নৰ সংশ্লেষণ আৰু নিঃসৰণ উদ্দীপিত কৰে। LH আৰু FSH য়ে জনন গ্ৰন্থিৰ কাৰ্য্যকলাপ উদ্দীপিত কৰে আৰু সেয়েহে ইহঁতক গনাডট্ৰফিন বোলা হয়। পুৰুষৰ ক্ষেত্ৰত, LH য়ে শুক্ৰাশয়ৰ পৰা এণ্ড্ৰ’জেন নামৰ হৰম’নৰ সংশ্লেষণ আৰু নিঃসৰণ উদ্দীপিত কৰে। পুৰুষৰ ক্ষেত্ৰত, FSH আৰু এণ্ড্ৰ’জেনে শুক্রাণু উৎপাদন নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। মহিলাৰ ক্ষেত্ৰত, LH য়ে সম্পূৰ্ণৰূপে পকা ফলিকল (গ্ৰাফিয়ান ফলিকল)ৰ ডিম্বস্ফোটন ঘটায় আৰু ডিম্বস্ফোটনৰ পিছত গ্ৰাফিয়ান ফলিকলৰ অৱশিষ্টৰ পৰা গঠিত কৰ্পাছ লুটিয়াম বজাই ৰাখে। FSH য়ে মহিলাৰ ডিম্বাশয়ৰ ফলিকলৰ বৃদ্ধি আৰু বিকাশ উদ্দীপিত কৰে। MSH য়ে মেলান’চাইট (মেলানিন ধাৰক কোষ)ৰ ওপৰত কাৰ্য্য কৰে আৰু ছালৰ ৰংকৰণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। অক্সিট’চিনে আমাৰ শৰীৰৰ মসৃণ পেশীৰ ওপৰত কাৰ্য্য কৰে আৰু ইহঁতৰ সংকোচন উদ্দীপিত কৰে। মহিলাৰ ক্ষেত্ৰত, ই সন্তান জন্মৰ সময়ত জৰায়ুৰ জোৰালো সংকোচন, আৰু স্তন গ্ৰন্থিৰ পৰা গাখীৰ নিৰ্গমন উদ্দীপিত কৰে। ভেচ’প্ৰেছিনে প্ৰধানতঃ বৃক্কত কাৰ্য্য কৰে আৰু দূৰৱৰ্তী নলীকাৰ দ্বাৰা পানী আৰু ইলেক্ট্ৰলাইটৰ পুনঃশোষণ উদ্দীপিত কৰে আৰু ইয়াৰ দ্বাৰা মূত্ৰৰ মাজেৰে পানীৰ হ্ৰাস (ডাইয়ুৰেছিছ) কমায়। সেয়েহে, ইয়াক এণ্টিডাইয়ুৰেটিক হৰম’ন (ADH) বুলিও কোৱা হয়। ADH ৰ সংশ্লেষণ বা মুক্তকৰণক প্ৰভাৱিত কৰা এক ক্ষতিৰ ফলত পানী সংৰক্ষণ কৰিবলৈ বৃক্কৰ ক্ষমতা হ্ৰাস পায় যাৰ ফলত পানীৰ ক্ষতি আৰু পানীশূন্যতা হয়। এই অৱস্থাটোক ডায়েবেটিছ ইন্সিপিডাছ বুলি কোৱা হয়।

২২.২.৩ পিনিয়েল গ্ৰন্থি

পিনিয়েল গ্ৰন্থি অগ্ৰমস্তিষ্কৰ পৃষ্ঠীয় ফালে অৱস্থিত। পিনিয়েলে মেলাটনিন নামৰ এটা হৰম’ন নিঃসৰণ কৰে। মেলাটনিনে আমাৰ শৰীৰৰ ২৪-ঘণ্টাৰ (দৈনিক) তাল নিয়ন্ত্ৰণত এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, ই শোৱা-সাৰ প্ৰক্ৰিয়াৰ স্বাভাৱিক তাল, শৰীৰৰ উষ্ণতা বজাই ৰখাত সহায় কৰে। ইয়াৰ উপৰিও, মেলাটনিনে বিপাক, ৰংকৰণ, ঋতুচক্ৰৰ লগতে আমাৰ প্ৰতিৰক্ষা ক্ষমতাকো প্ৰভাৱিত কৰে।

২২.২.৪ থাইৰয়ড গ্ৰন্থি

থাইৰয়ড গ্ৰন্থি দুটা খণ্ডৰে গঠিত যিবোৰ শ্বাসনলীৰ দুয়োকাষে অৱস্থিত (চিত্ৰ ২২.৩)। দুয়োটা খণ্ড ইষ্টমাছ নামৰ সংযোজক কলাৰ এটা পাতল চেপেটা অংশৰে পৰস্পৰ সংযুক্ত। থাইৰয়ড গ্ৰন্থি ফলিকল আৰু ষ্ট্ৰ’মেল কলাৰে গঠিত। প্ৰতিটো থাইৰয়ড ফলিকল ফলিকুলাৰ কোষৰে গঠিত, যিয়ে এটা গহ্বৰক আবৃত কৰি ৰাখে। এই ফলিকুলাৰ কোষবোৰে দুটা হৰম’ন সংশ্লেষণ কৰে, টেট্ৰাইয়’ডথাইৰ’নিন বা থাইৰক্সিন (T4) আৰু ট্ৰাইআয়’ডথাইৰ’নিন (T3)। থাইৰয়ডত হৰম’ন সংশ্লেষণৰ স্বাভাৱিক হাৰৰ বাবে আয়’ডিন অতি প্ৰয়োজনীয়। আমাৰ খাদ্যত আয়’ডিনৰ অভাৱৰ ফলত হাইপথাইৰয়ডিজম হয় আৰু থাইৰয়ড গ্ৰন্থিৰ বৃদ্ধি হয়, যাক সাধাৰণতে গয়টাৰ বুলি কোৱা হয়। গৰ্ভাৱস্থাত হাইপথাইৰয়ডিজমৰ ফলত ডাঙৰ হৈ থকা শিশুৰ বিকাশ আৰু পৰিপক্বতা ত্ৰুটিপূৰ্ণ হয় যাৰ ফলত বৃদ্ধি বাধাপ্ৰাপ্ত হয় (ক্ৰেটিনিজম), মানসিক পশ্চাৎপদতা, নিম্ন বুদ্ধ্যঙ্ক, অস্বাভাৱিক ছাল, বধিৰ-মূকতা আদি। প্ৰাপ্তবয়স্ক মহিলাৰ ক্ষেত্ৰত, হাইপথাইৰয়ডিজমৰ ফলত ঋতুচক্ৰ অনিয়মিত হ’ব পাৰে। থাইৰয়ড গ্ৰন্থিৰ কৰ্কট ৰোগৰ বাবে বা থাইৰয়ড গ্ৰন্থিৰ গাঁঠিৰ বিকাশৰ বাবে, থাইৰয়ড হৰম’নৰ সংশ্লেষণ আৰু নিঃসৰণৰ হাৰ অস্বাভাৱিকভাৱে উচ্চ মাত্ৰালৈ বৃদ্ধি পায় যাৰ ফলত হাইপাৰথাইৰয়ডিজম নামৰ এক অৱস্থা হয় যিয়ে শৰীৰৰ শৰীৰবিজ্ঞানক প্ৰতিকূলভাৱে প্ৰভাৱিত কৰে। এক্স’ফথেলমিক গয়টাৰ হৈছে হাইপাৰথাইৰয়ডিজমৰ এক ৰূপ, যাক থাইৰয়ড গ্ৰন্থিৰ বৃদ্ধি, চকুৰ গোলকৰ বহিৰ্গমন, বেছেল বিপাকৰ হাৰ বৃদ্ধি, আৰু ওজন হ্ৰাসৰ দ্বাৰা চিহ্নিত কৰা হয়, ইয়াক গ্ৰেভছ ৰোগ বুলিও কোৱা হয়।

থাইৰয়ড হৰম’নবোৰে বেছেল বিপাকৰ হাৰ নিয়ন্ত্ৰণত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। এই হৰম’নবোৰে ৰক্তকণিকা গঠনৰ প্ৰক্ৰিয়াটোকো সমৰ্থন কৰে। থাইৰয়ড হৰম’নবোৰে কাৰ্বহাইড্ৰেট, প্ৰ’টিন আৰু চৰ্বীৰ বিপাক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। পানী আৰু ইলেক্ট্ৰলাইটৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰাটোও থাইৰয়ড হৰম’নৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হয়। থাইৰয়ড গ্ৰন্থিয়ে থাইৰকেলচিটনিন (TCT) নামৰ এটা প্ৰ’টিন হৰম’নও নিঃসৰণ কৰে যিয়ে ৰক্তৰ কেলচিয়ামৰ মাত্ৰা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।

চিত্ৰ ২২.৩ থাইৰয়ড আৰু পাৰাথাইৰয়ডৰ অৱস্থানৰ চিত্ৰাত্মক দৃশ্য (ক) উদৰীয় ফাল (খ) পৃষ্ঠীয় ফাল

২২.২.৫ পাৰাথাইৰয়ড গ্ৰন্থি

মানৱৰ ক্ষেত্ৰত, থাইৰয়ড গ্ৰন্থিৰ পিছফালে চাৰিটা পাৰাথাইৰয়ড গ্ৰন্থি থাকে, থাইৰয়ড গ্ৰন্থিৰ দুয়োটা খণ্ডত এযোৰকৈ (চিত্ৰ ২২.৩খ)। পাৰাথাইৰয়ড গ্ৰন্থিবোৰে পাৰাথাইৰয়ড হৰম’ন (PTH) নামৰ এটা পেপটাইড হৰম’ন নিঃসৰণ কৰে। PTH ৰ নিঃসৰণ কেলচিয়াম আয়নৰ পৰিবহণশীল মাত্ৰাৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয়।

পাৰাথাইৰয়ড হৰম’ন (PTH) য়ে তেজত Ca2+ ৰ মাত্ৰা বৃদ্ধি কৰে। PTH য়ে হাড়ৰ ওপৰত কাৰ্য্য কৰে আৰু হাড়ৰ পুনঃশোষণ (বিভাজন/খনিজ অপসাৰণ) প্ৰক্ৰিয়াটো উদ্দীপিত কৰে। PTH য়ে বৃক্কীয় নলীকাৰ দ্বাৰা Ca2+ ৰ পুনঃশোষণো উদ্দীপিত কৰে আৰু জীৰ্ণ খাদ্যৰ পৰা Ca2+ শোষণ বৃদ্ধি কৰে। সেয়েহে, স্পষ্ট যে PTH হৈছে এক হাইপাৰকেলচেমিক হৰম’ন, অৰ্থাৎ ই ৰক্তৰ Ca2+ মাত্ৰা বৃদ্ধি কৰে। TCT ৰ সৈতে, ই শৰীৰত কেলচিয়াম ভাৰসাম্যত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।

২২.২.৬ থাইমাছ

থাইমাছ গ্ৰন্থি হৈছে এটা ল’বুলাৰ গঠন যি ফুলফুলাৰ মাজত ষ্টাৰ্নামৰ পিছফালে এ’ৰ্টাৰ উদৰীয় ফালে অৱস্থিত। থাইমাছে প্ৰতিৰক্ষা ব্যৱস্থাৰ বিকাশত এক মুখ্য ভূমিকা পালন কৰে। এই গ্ৰন্থিয়ে থাইম’চিন নামৰ পেপটাইড হৰম’ন নিঃসৰণ কৰে। থাইম’চিনবোৰে টি-লিম্ফ’চাইটৰ বিভেদনত এক মুখ্য ভূমিকা পালন কৰে, যিয়ে কোষ-মধ্যস্থ প্ৰতিৰক্ষা প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ উপৰিও, থাইম’চিনবোৰে হিউমৰেল প্ৰতিৰক্ষা প্ৰদান কৰিবলৈ এণ্টিবডি উৎপাদনো বৃদ্ধি কৰে। থাইমাছ বৃদ্ধ লোকৰ ক্ষেত্ৰত অপসৰিত হয় যাৰ ফলত থাইম’চিনৰ উৎপাদন হ্ৰাস পায়। ফলস্বৰূপে, বৃদ্ধ লোকৰ প্ৰতিৰক্ষা প্ৰতিক্ৰিয়া দুৰ্বল হৈ পৰে।

২২.২.৭ এড্ৰিনেল গ্ৰন্থি

আমাৰ শৰীৰত এড্ৰিনেল গ্ৰন্থিৰ এযোৰ থাকে, প্ৰতিটো বৃক্কৰ অগ্ৰ অংশত এটা (চিত্ৰ ২২.৪ ক)। গ্ৰন্থিটো দুই ধৰণৰ কলাৰে গঠিত। কেন্দ্ৰীয়ভাৱে অৱস্থিত কলাটোক এড্ৰিনেল মেডুলা বোলা হয়, আৰু ইয়াৰ বাহিৰফালে এড্ৰিনেল কৰ্টেক্স থাকে (চিত্ৰ ২২.৪ খ)।

এড্ৰিনেল কৰ্টেক্সৰ দ্বাৰা হৰম’নৰ কম উৎপাদনে কাৰ্বহাইড্ৰেট বিপাক সলনি কৰি তীব্ৰ দুৰ্বলতা আৰু ভাগৰুৱা অৱস্থাৰ সৃষ্টি কৰে যাৰ ফলত এডিছন ৰোগ নামৰ ৰোগ হয়।

চিত্ৰ ২২.৪ : (ক) বৃক্কৰ ওপৰত এড্ৰিনেল গ্ৰন্থি (খ) এড্ৰিনেল গ্ৰন্থিৰ দুটা অংশ দেখুওৱা অংশ

এড্ৰিনেল মেডুলাই এড্ৰিনেলিন বা এপিনেফ্ৰিন আৰু নৰএড্ৰিনেলিন বা নৰএপিনেফ্ৰিন নামৰ দুটা হৰম’ন নিঃসৰণ কৰে। ইহঁতক সাধাৰণতে কেটেচ’লামিন বুলি কোৱা হয়। যিকোনো ধৰণৰ চাপ আৰু জৰুৰীকালীন পৰিস্থিতিত এড্ৰিনেলিন আৰু নৰএড্ৰিনেলিন দ্ৰুতভাৱে নিঃসৰণ হয় আৰু ইহঁতক জৰুৰীকালীন হৰম’ন বা যুদ্ধ বা পলায়ন হৰম’ন বুলি কোৱা হয়। এই হৰম’নবোৰে সতৰ্কতা, পুতলিৰ সম্প্ৰসাৰণ, পাইল’ইৰেকশন (চুলি ওপঙা), ঘাম আদি বৃদ্ধি কৰে। দুয়োটা হৰম’নেই হৃদস্পন্দন, হৃদযন্ত্ৰৰ সংকোচন শক্তি আৰু শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ হাৰ বৃদ্ধি কৰে। কেটেচ’লামিনবোৰে গ্লাইক’জেনৰ ভংগনকো উদ্দীপিত কৰে যাৰ ফলত তেজত গ্লুক’জৰ ঘনত্ব বৃদ্ধি পায়। ইয়াৰ উপৰিও, ইহঁতে চৰ্বী আৰু প্ৰ’টিনৰ ভংগনকো উদ্দীপিত কৰে।

এড্ৰিনেল কৰ্টেক্সক তিনিটা স্তৰত বিভক্ত কৰিব পাৰি, যাক জ’না ৰেটিকুলেৰিছ (ভিতৰৰ স্তৰ), জ’না ফেচিকুলাটা (মধ্য স্তৰ) আৰু জ’না গ্ল’মেৰুল’ছা (বাহিৰৰ স্তৰ) বোলা হয়। এড্ৰিনেল কৰ্টেক্সে বহুতো হৰম’ন নিঃসৰণ কৰে, যাক সাধাৰণতে কৰ্টিকইড বোলা হয়। কৰ্টিকইডবোৰ, যিবোৰ কাৰ্বহাইড্ৰেট বিপাকত জড়িত তাক গ্লুককৰ্টিকইড বোলা হয়। আমাৰ শৰীৰত, কৰ্টিছ’ল হৈছে মুখ্য গ্লুককৰ্টিকইড। কৰ্টিকইডবোৰ, যিয়ে আমাৰ শৰীৰৰ পানী আৰু ইলেক্ট্ৰলাইটৰ ভাৰসাম্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰে তাক মিনেৰেলকৰ্টিকইড বোলা হয়। এল্ড’ষ্টেৰ’ন হৈছে আমাৰ শৰীৰৰ মুখ্য মিনেৰেলকৰ্টিকইড।

গ্লুককৰ্টিকইডবোৰে গ্লুকনিঅ’জেনেছিছ, লিপ’লাইছিছ আৰু প্ৰ’টিঅ’লাইছিছ উদ্দীপিত কৰে; আৰু এমিন’ এচিডৰ কোষীয় গ্ৰহণ আৰু ব্যৱহাৰ বাধা দিয়ে। কৰ্টিছ’ল হৃদৱাহী ব্যৱস্থা আৰু বৃক্কৰ কাৰ্য্য ৰক্ষা কৰাতো জড়িত। গ্লুককৰ্টিকইডবোৰ, বিশেষকৈ কৰ্টিছ’লে, প্ৰদাহবিৰোধী প্ৰতিক্ৰিয়া সৃষ্টি কৰে আৰু প্ৰতিৰক্ষা প্ৰতিক্ৰিয়া দমন কৰে। কৰ্টিছ’লে ৰক্তকণিকা উৎপাদন উদ্দীপিত কৰে। এল্ড’ষ্টেৰ’নে প্ৰধানতঃ বৃক্কীয় নলীকাত কাৰ্য্য কৰে আৰু Na+ আৰু পানীৰ পুনঃশোষণ আৰু K+ আৰু ফছফেট আয়নৰ নিৰ্গমন উদ্দীপিত কৰে। এনেদৰে, এল্ড’ষ্টেৰ’নে ইলেক্ট্ৰলাইট, শৰীৰৰ তৰল পৰিমাণ, অচমোটিক চাপ আৰু ৰক্তচাপ ৰক্ষা কৰাত সহায় কৰে। এড্ৰিনেল কৰ্টেক্সৰ দ্বাৰা অলপ পৰিমাণৰ এণ্ড্ৰ’জেনিক ষ্টেৰয়ডও নিঃসৰণ হয় যিয়ে যৌৱনাৰম্ভত অক্ষীয় চুলি, যৌন চুলি আৰু মুখমণ্ডলৰ চুলিৰ বৃদ্ধিত ভূমিকা পালন কৰে।

২২.২.৮ পেনক্ৰিয়াছ

পেনক্ৰিয়াছ হৈছে এক যৌগিক গ্ৰন্থি (চিত্ৰ ২২.১) যিয়ে বহিঃস্ৰাৱী আৰু অন্তঃস্ৰাৱী উভয় গ্ৰন্থি হিচাপে কাৰ্য্য কৰে। অন্তঃস্ৰাৱী পেনক্ৰিয়াছ ‘আইলেটছ অৱ লেংগাৰহানছ’ৰে গঠিত। এটা স্বাভাৱিক মানৱ পেনক্ৰিয়াছত প্ৰায় ১ ৰ পৰা ২ নিযুত আইলেট অৱ লেংগাৰহানছ থাকে যিয়ে পেনক্ৰিয়াটিক কলাৰ মাত্ৰ ১ ৰ পৰা ২ শতাংশ প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। আইলেট অৱ লেংগাৰহানছৰ দুটা মুখ্য ধৰণৰ কোষক α-কোষ আৰু β-কোষ বোলা হয়। α-কোষবোৰে গ্লুকাগন নামৰ এটা হৰম’ন নিঃসৰণ কৰে, আনহাতে β-কোষবোৰে ইন্সুলিন নিঃসৰণ কৰে।

গ্লুকাগন হৈছে এটা পেপটাইড হৰম’ন, আৰু স্বাভাৱিক ৰক্ত গ্লুক’জ মাত্ৰা ৰক্ষা কৰাত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। গ্লুকাগনে প্ৰধানতঃ যকৃৎ কোষ (হেপাট’চাইট)ৰ ওপৰত কাৰ্য্য কৰে আৰু গ্লাইক’জেন’লাইছিছ উদ্দীপিত কৰে যাৰ ফলত ৰক্ত শৰ্কৰা বৃদ্ধি পায় (হাইপাৰগ্লাইছিমিয়া)। ইয়াৰ উপৰিও, এই হৰম’নে গ্লুকনিঅ’জেনেছিছৰ প্ৰক্ৰিয়াটো উদ্দীপিত কৰে যিয়ে হাইপাৰগ্লাইছিমিয়ালৈ অৰিহণা যোগায়। গ্লুকাগনে কোষীয় গ্লুক’জ গ্ৰহণ আৰু ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰে। এনেদৰে, গ্লুকাগন হৈছে এক হাইপাৰগ্লাইছেমিক হৰম’ন।

ইন্সুলিন হৈছে এটা পেপটাইড হৰম’ন, যিয়ে গ্লুক’জ হ’মিঅ’ষ্টেচিছ নিয়ন্ত্ৰণত এক মুখ্য ভূমিকা পালন কৰে। ইন্সুলিনে প্ৰধানতঃ হেপাট’চাইট আৰু এডিপ’চাইট (চৰ্বী কলাৰ কোষ)ৰ ওপৰত কাৰ্য্য কৰে, আৰু কোষীয় গ্লুক’জ গ্ৰহণ আৰু ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰে। ফলস্বৰূপে, তেজৰ পৰা হেপাট’চাইট আৰু এডিপ’চাইটলৈ গ্লুক’জৰ দ্ৰুত স্থানান্তৰ হয় যাৰ ফলত ৰক্ত গ্লুক’জ মাত্ৰা হ্ৰাস পায় (হাইপ’গ্লাইছিমিয়া)। ইন্সুলিনে লক্ষ্য কোষত গ্লুক’জক গ্লাইক’জেনলৈ ৰূপান্তৰ (গ্লাইক’জেনেছিছ) কৰাটোও উদ্দীপিত কৰে। এনেদৰে তেজৰ গ্লুক’জ হ’মিঅ’ষ্টেচিছ যুটীয়াভাৱে ইন্সুলিন আৰু গ্লুকাগনৰ দ্বাৰা বজাই ৰখা হয়।

দীৰ্ঘদিনীয়া হাইপাৰগ্লাইছিমিয়াই ডায়েবেটিছ মেলিটাছ নামৰ এক জটিল ব্যাধিৰ সৃষ্টি কৰে যি মূত্ৰৰ মাজেৰে গ্লুক’জ হেৰুওৱা আৰু কিট’ন বডি নামৰ অপকাৰী যৌগ গঠনৰ সৈতে জড়িত। ডায়েবেটিক ৰোগীক ইন্সুলিন থেৰাপীৰে সফলতাৰে চিকিৎসা কৰা হয়।

২২.২.৯ শুক্ৰাশয়

পুৰুষৰ ক্ষেত্ৰত শুক্ৰাশয়ৰ এযোৰ স্ক্ৰটাল চেকত (উদৰৰ বাহিৰত) থাকে (চিত্ৰ ২২.১)। শুক্ৰাশয়ে প্ৰাথমিক যৌন অংগ হিচাপে আৰু অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থি হিচাপে দ্বৈত কাৰ্য্য সম্পাদন কৰে। শুক্ৰাশয় ছেমিনিফেৰাছ নলিকা আৰু ষ্ট্ৰ’মেল বা আন্তঃকোষীয় কলাৰে গঠিত। লেইডিগ কোষ বা আন্তঃকোষীয় কোষবোৰ, যিবোৰ নলিকাৰ মাজৰ স্থানত থাকে, সিহঁতে এণ্ড