আপুনি ভাবে নেকি যে পলিমাৰৰ আৱিষ্কাৰ আৰু ইয়াৰ বিভিন্ন প্ৰয়োগ অবিহনে দৈনন্দিন জীৱন অধিক সহজ আৰু ৰঙীন হ’লহেঁতেন? প্লাষ্টিকৰ বাল্টি, কাপ-চামুচ, শিশুৰ খেলনা, পেকেজিং বেগ, কৃত্ৰিম কাপোৰৰ সামগ্ৰী, অটোমোবাইলৰ টায়াৰ, গিয়েৰ আৰু ছীল, বৈদ্যুতিক অন্তৰক সামগ্ৰী আৰু যন্ত্ৰৰ অংশসমূহ তৈয়াৰ কৰাত পলিমাৰৰ ব্যৱহাৰে দৈনন্দিন জীৱনৰ লগতে উদ্যোগিক পৰিস্থিতিক সম্পূৰ্ণৰূপে বিপ্লৱিত কৰিছে। নিশ্চয়কৈ, পলিমাৰসমূহ চাৰিটা মুখ্য উদ্যোগৰ মেৰুদণ্ড হৈছে, যেনে- প্লাষ্টিক, ইলাষ্ট’মাৰ, আঁহ আৰু ৰং-ভাৰ্নিছ।

‘পলিমাৰ’ শব্দটো দুটা গ্ৰীক শব্দৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে: poly অৰ্থাৎ বহু আৰু mer অৰ্থাৎ একক বা অংশ। পলিমাৰ শব্দটোৱে অতি ডাঙৰ অণুক সূচায় যিবোৰৰ উচ্চ আণৱিক ভৰ $\left(10^{3}-10^{7} \mathrm{u}\right)$ থাকে। ইহঁতক মেক্ৰ’মলিকিউল বুলিও কোৱা হয়, যিবোৰ বৃহৎ পৰিমাণে পুনৰাবৃত্তি হোৱা গাঁথনিগত এককবোৰৰ সংযোগৰ দ্বাৰা গঠিত হয়। পুনৰাবৃত্তি হোৱা গাঁথনিগত এককবোৰ কিছুমান সহজ আৰু সক্ৰিয় অণুৰ পৰা আহৰণ কৰা হয় যাক মন’মাৰ বুলি জনা যায় আৰু ইহঁত পৰস্পৰ ক’ভেলেণ্ট বন্ধনৰ দ্বাৰা সংযুক্ত হৈ থাকে। সংশ্লিষ্ট মন’মাৰৰ পৰা পলিমাৰ গঠনৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক পলিমাৰীকৰণ বোলা হয়।

১৫.১ পলিমাৰৰ শ্ৰেণীবিভাজন

কিছুমান বিশেষ বিবেচনাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি পলিমাৰৰ শ্ৰেণীবিভাজনৰ বহুতো উপায় আছে। পলিমাৰৰ সাধাৰণ শ্ৰেণীবিভাজনসমূহৰ ভিতৰত এটা হৈছে পলিমাৰটো আহৰণ কৰা উৎসৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি।

এই ধৰণৰ শ্ৰেণীবিভাজনৰ অধীনত তিনিটা উপ-শ্ৰেণী আছে।

১. প্ৰাকৃতিক পলিমাৰ

এই পলিমাৰবোৰ উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীত পোৱা যায়। উদাহৰণ হৈছে প্ৰ’টিন, চেলুল’জ, ষ্টাৰ্চ, কিছুমান ৰেজিন আৰু ৰবৰ।

২. অৰ্ধ-কৃত্ৰিম পলিমাৰ

চেলুল’জ এছিটেট (ৰেয়ন) আৰু চেলুল’জ নাইট্ৰেট আদিৰ দৰে চেলুল’জৰ ডেৰিভেটিভসমূহ এই উপ-শ্ৰেণীৰ সাধাৰণ উদাহৰণ।

৩. কৃত্ৰিম পলিমাৰ

প্লাষ্টিক (পলিথিন), কৃত্ৰিম আঁহ (নাইলন ৬,৬) আৰু কৃত্ৰিম ৰবৰ (বুনা-এছ) আদিৰ দৰে বিভিন্ন ধৰণৰ কৃত্ৰিম পলিমাৰবোৰ মানুহে তৈয়াৰ কৰা পলিমাৰৰ উদাহৰণ যিবোৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ লগতে উদ্যোগত বহুলভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

পলিমাৰবোৰক ইহঁতৰ গাঁথনি, আণৱিক বল বা পলিমাৰীকৰণৰ ধৰণৰ ওপৰত ভিত্তি কৰিও শ্ৰেণীবিভক্ত কৰিব পাৰি।

১৫.২ পলিমাৰীকৰণ বিক্ৰিয়াৰ প্ৰকাৰসমূহ

পলিমাৰীকৰণ বিক্ৰিয়াৰ দুটা বিস্তৃত প্ৰকাৰ আছে, অৰ্থাৎ সংযোজন বা শৃংখলা বৃদ্ধি পলিমাৰীকৰণ আৰু ঘনীভৱন বা পদক্ষেপ বৃদ্ধি পলিমাৰীকৰণ।

১৫.২.১ সংযোজন পলিমাৰীকৰণ বা শৃংখলা বৃদ্ধি পলিমাৰীকৰণ

এই ধৰণৰ পলিমাৰীকৰণত, একে মন’মাৰ বা ভিন্ন মন’মাৰৰ অণুবোৰ বৃহৎ পৰিমাণে সংযোজন হৈ পলিমাৰ গঠন কৰে। ব্যৱহাৰ কৰা মন’মাৰবোৰ অসংপৃক্ত যৌগ, যেনে- এলকিন, এলকাডায়িন আৰু ইহঁতৰ ডেৰিভেটিভ। পলিমাৰীকৰণৰ এই ধৰণটোৱে শৃংখলাৰ দৈৰ্ঘ্য বৃদ্ধি কৰে আৰু শৃংখলা বৃদ্ধি মুক্ত মূলক বা আয়নিক প্ৰজাতিৰ গঠনৰ জৰিয়তে হ’ব পাৰে। কিন্তু, মুক্ত মূলকৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত সংযোজন বা শৃংখলা বৃদ্ধি পলিমাৰীকৰণেই আটাইতকৈ সাধাৰণ ধৰণ।

১৫.২.১.১ সংযোজন পলিমাৰীকৰণৰ কাৰ্যপ্ৰণালী

১. মুক্ত মূলক কাৰ্যপ্ৰণালী

বেঞ্জয়েল পাৰ’ক্সাইড, এছিটাইল পাৰ’ক্সাইড, টাৰ্ট-বিউটাইল পাৰ’ক্সাইড আদিৰ দৰে মুক্ত মূলক উৎপাদক আৰম্ভকাৰী (উত্প্ৰেৰক)ৰ উপস্থিতিত বিভিন্ন ধৰণৰ এলকিন বা ডায়িন আৰু ইহঁতৰ ডেৰিভেটিভৰ পলিমাৰীকৰণ হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, ইথিনৰ পৰা পলিথিনলৈ পলিমাৰীকৰণত অলপ পৰিমাণৰ বেঞ্জয়েল পাৰ’ক্সাইড আৰম্ভকাৰীৰ সৈতে ইথিনৰ মিশ্ৰণটো তাপ দিয়া বা পোহৰৰ সংস্পৰ্শলৈ অনাটো অন্তৰ্ভুক্ত কৰে। প্ৰক্ৰিয়াটো পাৰ’ক্সাইডৰ দ্বাৰা গঠিত ফিনাইল মুক্ত মূলকটো ইথিনৰ দ্বি-বন্ধনলৈ সংযোজন কৰাৰ দ্বাৰা আৰম্ভ হয় আৰু এটা নতুন আৰু ডাঙৰ মুক্ত মূলক উৎপন্ন কৰে। এই পদক্ষেপটোক শৃংখলা আৰম্ভণি পদক্ষেপ বোলা হয়। যেতিয়া এই মূলকটো ইথিনৰ আন এটা অণুৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰে, তেতিয়া আন এটা ডাঙৰ আকাৰৰ মূলক গঠন হয়। নতুন আৰু ডাঙৰ মূলকবোৰৰ সৈতে এই ক্ৰমৰ পুনৰাবৃত্তিয়ে বিক্ৰিয়াটো আগবঢ়াই নিয়ে আৰু এই পদক্ষেপটোক শৃংখলা প্ৰসাৰণ পদক্ষেপ বুলি কোৱা হয়। শেষত, কোনো এটা স্তৰত এইদৰে গঠিত উৎপাদ মূলকটো আন এটা মূলকৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি পলিমাৰীকৃত উৎপাদ গঠন কৰে। এই পদক্ষেপটোক শৃংখলা সমাপ্তি পদক্ষেপ বোলা হয়। পলিথিন গঠনত জড়িত পদক্ষেপসমূহৰ ক্ৰম তলত দেখুওৱা হৈছে:

শৃংখলা আৰম্ভণি পদক্ষেপসমূহ

শৃংখলা প্ৰসাৰণ

$$ \begin{aligned} \mathrm{C_6} \mathrm{H_5}-\mathrm{CH_2}-\dot{\mathrm{C}} \mathrm{H_2}+\mathrm{CH_2}=\mathrm{CH_2} \longrightarrow & \mathrm{C_6} \mathrm{H_5}-\mathrm{CH_2}-\mathrm{CH_2}-\mathrm{CH_2}-\dot{\mathrm{C}} \mathrm{H_2} \\ & \\ & \mathrm{C_6} \mathrm{H_5}+\mathrm{CH_2}-\mathrm{CH_2}+{ _\mathrm{n}} \mathrm{CH_2}-\dot{\mathrm{C}} \mathrm{H_2} \end{aligned} $$

শৃংখলা সমাপ্তি পদক্ষেপ

দীঘল শৃংখলাৰ সমাপ্তিৰ বাবে, এই মুক্ত মূলকবোৰ বিভিন্ন ধৰণে সংযোগ হৈ পলিথিন গঠন কৰিব পাৰে। শৃংখলা সমাপ্তিৰ এটা ধৰণ তলত দেখুওৱা হৈছে:

একক মন’মাৰীয় প্ৰজাতিৰ পলিমাৰীকৰণৰ দ্বাৰা গঠিত সংযোজন পলিমাৰবোৰক হ’ম’পলিমাৰ বুলি জনা যায়, উদাহৰণস্বৰূপে ওপৰত আলোচনা কৰা পলিথিন এটা হ’ম’পলিমাৰ।

দুটা ভিন্ন মন’মাৰৰ পৰা সংযোজন পলিমাৰীকৰণৰ দ্বাৰা তৈয়াৰ কৰা পলিমাৰবোৰক ক’পলিমাৰ বুলি কোৱা হয়। বুটা-১, ৩-ডায়িন আৰু ষ্টাইৰিনৰ পলিমাৰীকৰণৰ দ্বাৰা গঠিত বুনা-এছ হৈছে সংযোজন পলিমাৰীকৰণৰ দ্বাৰা গঠিত ক’পলিমাৰৰ এটা উদাহৰণ।

১৫.২.১.২ কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ সংযোজন পলিমাৰ

(ক) পলিথিন

পলিথিনবোৰ ৰৈখিক বা অলপ শাখাযুক্ত দীঘল শৃংখলা অণু। ইহঁত তাপ দিলে পুনৰ পুনৰ কোমল হোৱা আৰু ঠাণ্ডা কৰিলে টান হোৱাৰ ক্ষমতা আছে আৰু সেয়েহে ইহঁত থাৰ্ম’প্লাষ্টিক পলিমাৰ। তলত দিয়াৰ দৰে পলিথিনৰ দুটা প্ৰকাৰ আছে:

(i) নিম্ন ঘনত্বৰ পলিথিন: ইথিনৰ পলিমাৰীকৰণ ১০০০ৰ পৰা ২০০০ বায়ুমণ্ডলীয় চাপত $350 \mathrm{~K}$ ৰ পৰা $570 \mathrm{~K}$ তাপমাত্ৰাত ডাইঅক্সিজেন বা পাৰ’ক্সাইড আৰম্ভকাৰী (উত্প্ৰেৰক)ৰ চিহ্নৰ উপস্থিতিত কৰিলে ইয়াক পোৱা যায়। নিম্ন ঘনত্বৰ পলিথিন (LDP) মুক্ত মূলক সংযোজন আৰু $\mathrm{H}$-পৰমাণু অপসাৰণৰ জৰিয়তে পোৱা যায়। ইয়াৰ অতি শাখাযুক্ত গাঁথনি আছে। এই পলিমাৰবোৰৰ তলত দেখুওৱাৰ দৰে কিছুমান শাখা থকা সৰল শৃংখলা গাঁথনি আছে।

নিম্ন ঘনত্বৰ পলিথিন ৰাসায়নিকভাৱে নিষ্ক্ৰিয় আৰু টান কিন্তু নমনীয় আৰু বিদ্যুৎৰ এটা নিকৃষ্ট পৰিবাহী। সেয়েহে, বিদ্যুৎ পৰিবহণ কৰা তাঁৰৰ অন্তৰকীকৰণত আৰু চিকুইজ বটল, খেলনা আৰু নমনীয় নলী তৈয়াৰ কৰাত ইয়াক ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

(ii) উচ্চ ঘনত্বৰ পলিমাৰ: যেতিয়া ইথিনৰ সংযোজন পলিমাৰীকৰণ এটা হাইড্ৰ’কাৰ্বন দ্ৰাৱকত ট্ৰাইইথাইলএলুমিনিয়াম আৰু টাইটেনিয়াম টেট্ৰাক্ল’ৰাইড (জিগলাৰ-নাট্টা উত্প্ৰেৰক)ৰ দৰে উত্প্ৰেৰকৰ উপস্থিতিত $333 \mathrm{~K}$ ৰ পৰা $343 \mathrm{~K}$ তাপমাত্ৰাত আৰু ৬-৭ বায়ুমণ্ডলীয় চাপত কৰা হয় তেতিয়া ই গঠন হয়। এইদৰে উৎপাদিত উচ্চ ঘনত্বৰ পলিথিন (HDP) তলত দেখুওৱাৰ দৰে ৰৈখিক অণুৰে গঠিত আৰু ঘন পেকিংৰ বাবে উচ্চ ঘনত্ব থাকে। এনে পলিমাৰবোৰক ৰৈখিক পলিমাৰ বুলিও কোৱা হয়। উচ্চ ঘনত্বৰ পলিমাৰবোৰো ৰাসায়নিকভাৱে নিষ্ক্ৰিয় আৰু অধিক টান আৰু কঠিন। বাল্টি, ডাষ্টবিন, বটল, নলী আদি তৈয়াৰ কৰাত ইয়াক ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

(খ) পলিটেট্ৰাফ্লুৰ’ইথিন (টেফলন) টেফলন টেট্ৰাফ্লুৰ’ইথিনক মুক্ত মূলক বা পাৰছালফেট উত্প্ৰেৰকৰ সৈতে উচ্চ চাপত তাপ দি তৈয়াৰ কৰা হয়। ই ৰাসায়নিকভাৱে নিষ্ক্ৰিয় আৰু ক্ষয়কাৰী ৰিএজেণ্টৰ আক্ৰমণৰ প্ৰতি প্ৰতিৰোধী। তেল ছীল আৰু গাস্কেট তৈয়াৰ কৰাত আৰু নন-ষ্টিক পৃষ্ঠ লেপিত পাত্ৰ তৈয়াৰ কৰাতো ইয়াক ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

(গ) পলিএক্ৰাইল’নাইট্ৰাইল এক্ৰাইল’নাইট্ৰাইলৰ পাৰ’ক্সাইড উত্প্ৰেৰকৰ উপস্থিতিত সংযোজন পলিমাৰীকৰণৰ ফলত পলিএক্ৰাইল’নাইট্ৰাইল গঠন হয়।

$$ \underset{\text { Tetrafluoroethene }}{\mathrm{nCC_{2 }}=\mathrm{CF_2}} \xrightarrow[\text { High pressure }]{\text { Catalyst }} \underset{\text { Teflon }}{\left[\mathrm{CF_2}-\mathrm{CF_2}\right]_{\mathrm{n}}} $$

পলিএক্ৰাইল’নাইট্ৰাইলক ঊলৰ বিকল্প হিচাপে বাণিজ্যিক আঁহ যেনে অৰ্লন বা এক্ৰিলান তৈয়াৰ কৰাত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

উদাহৰণ ১৫.১

$+\mathrm{CH_2}-\mathrm{CH}\left(\mathrm{C_6} \mathrm{H_5}\right)+_{n}$ এটা হ’ম’পলিমাৰ নে ক’পলিমাৰ?

সমাধান

ই এটা হ’ম’পলিমাৰ আৰু ইয়াক পোৱা মন’মাৰটো হৈছে ষ্টাইৰিন $\mathrm{C_6} \mathrm{H_5} \mathrm{CH}=\mathrm{CH_2}$।

১৫.২.২ ঘনীভৱন পলিমাৰীকৰণ বা পদক্ষেপ বৃদ্ধি পলিমাৰীকৰণ

এই ধৰণৰ পলিমাৰীকৰণত সাধাৰণতে দুটা দ্বি-কাৰ্য্যাত্মক বা ত্ৰি-কাৰ্য্যাত্মক মন’মাৰীয় এককৰ মাজত এটা পুনৰাবৃত্তি ঘনীভৱন বিক্ৰিয়া জড়িত থাকে। এই পলিঘনীভৱন বিক্ৰিয়াবোৰৰ ফলত পানী, এলক’হল, হাইড্ৰ’জেন ক্ল’ৰাইড আদিৰ দৰে কিছুমান সহজ অণুৰ হ্ৰাস হ’ব পাৰে আৰু উচ্চ আণৱিক ভৰৰ ঘনীভৱন পলিমাৰ গঠনলৈ নিয়ে।

এই বিক্ৰিয়াবোৰত, প্ৰতিটো পদক্ষেপৰ উৎপাদ পুনৰ এটা দ্বি-কাৰ্য্যাত্মক প্ৰজাতি আৰু ঘনীভৱনৰ ক্ৰম আগবাঢ়ি থাকে। কিয়নো, প্ৰতিটো পদক্ষেপে এটা সুকীয়া কাৰ্য্যাত্মক প্ৰজাতি উৎপন্ন কৰে আৰু ই পৰস্পৰৰ পৰা স্বতন্ত্ৰ, গতিকে এই প্ৰক্ৰিয়াটোক পদক্ষেপ বৃদ্ধি পলিমাৰীকৰণ বুলিও কোৱা হয়।

ইথিলিন গ্লাইকল আৰু টেৰেফথালিক এছিডৰ মাজৰ আন্তঃক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা টেৰিলিন বা ডেক্ৰন গঠন হোৱাটো এই ধৰণৰ পলিমাৰীকৰণৰ এটা উদাহৰণ।

১৫.২.২.১ কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘনীভৱন পলিমাৰ

(ক) পলিএমাইড

এমাইড সংযোগী থকা এই পলিমাৰবোৰ কৃত্ৰিম আঁহৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ উদাহৰণ আৰু ইহঁতক নাইলন বুলি কোৱা হয়। প্ৰস্তুত কৰাৰ সাধাৰণ পদ্ধতিটোত ডায়েমিনৰ সৈতে ডাইকাৰ্বক্সিলিক এছিডৰ ঘনীভৱন পলিমাৰীকৰণ বা এমিন’ এছিড বা ইহঁতৰ লেক্টামৰ ঘনীভৱন অন্তৰ্ভুক্ত থাকে।

নাইলন

(i) নাইলন ৬,৬: হেক্সামিথাইলিনডায়েমিনক এডিপিক এছিডৰ সৈতে উচ্চ চাপত আৰু উচ্চ তাপমাত্ৰাত ঘনীভৱন পলিমাৰীকৰণ কৰি ইয়াক প্ৰস্তুত কৰা হয়।

নাইলন ৬,৬ হৈছে আঁহ গঠনকাৰী কঠিন। ই উচ্চ টান শক্তিৰ অধিকাৰী। এই বৈশিষ্ট্যটো হাইড্ৰ’জেন বন্ধনৰ দৰে শক্তিশালী আন্তঃআণৱিক বলৰ বাবে দায়ী কৰিব পাৰি। এই শক্তিশালী বলবোৰে শৃংখলাবোৰৰ ঘন পেকিংলৈও নিয়ে আৰু এইদৰে স্ফটিকীয় স্বভাৱ প্ৰদান কৰে।

নাইলন ৬,৬ শ্বীট, ব্ৰাছৰ ব্ৰিষ্টল আৰু বস্ত্ৰ উদ্যোগত তৈয়াৰ কৰাত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

(ii) নাইলন ৬: কেপ্ৰ’লেক্টামক পানীৰ সৈতে উচ্চ তাপমাত্ৰাত তাপ দি ইয়াক পোৱা যায়। নাইলন ৬ টায়াৰ কৰ্ড, কাপোৰ আৰু ৰছী তৈয়াৰ কৰাত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

(খ) পলিএষ্টাৰ

ইহঁত হৈছে ডাইকাৰ্বক্সিলিক এছিড আৰু ডাইঅ’লৰ পলিঘনীভৱন উৎপাদ। ডেক্ৰন বা টেৰিলিন হৈছে পলিএষ্টাৰৰ আটাইতকৈ পৰিচিত উদাহৰণ। ইথিলিন গ্লাইকল আৰু টেৰেফথালিক এছিডৰ মিশ্ৰণটো জিংক এছিটেট-এন্টিমনি ট্ৰাইঅক্সাইড উত্প্ৰেৰকৰ উপস্থিতিত ৪২০ৰ পৰা $460 \mathrm{~K}$ লৈ তাপ দি আগত দিয়া বিক্ৰিয়া অনুসৰি ইয়াক তৈয়াৰ কৰা হয়। ডেক্ৰন আঁহ (টেৰিলিন) ক্ৰীজ প্ৰতিৰোধী আৰু কপাহ আৰু ঊলৰ আঁহৰ সৈতে মিশ্ৰণ কৰাত আৰু নিৰাপত্তা হেলমেট আদিত কাঁচৰ শক্তিবৰ্ধক সামগ্ৰী হিচাপেও ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

(গ) ফিনল-ফৰ্মেলডিহাইড পলিমাৰ (বেকেলাইট আৰু সম্পৰ্কীয় পলিমাৰ)

ফিনল-ফৰ্মেলডিহাইড পলিমাৰবোৰ আটাইতকৈ পুৰণি কৃত্ৰিম পলিমাৰ। এছিড বা ক্ষাৰক উত্প্ৰেৰকৰ উপস্থিতিত ফৰ্মেলডিহাইডৰ সৈতে ফিনলৰ ঘনীভৱন বিক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা ইহঁত পোৱা যায়। বিক্ৰিয়াটো $o$-আৰু/বা $p$-হাইড্ৰক্সিমিথাইলফিনল ডেৰিভেটিভৰ প্ৰাৰম্ভিক গঠনৰ সৈতে আৰম্ভ হয়, যিবোৰ পুনৰ ফিনলৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি -$\mathrm{CH_2}$ গোটৰ দ্বাৰা পৰস্পৰ সংযুক্ত ৰিং থকা যৌগ গঠন কৰে। প্ৰাৰম্ভিক উৎপাদটো এটা ৰৈখিক উৎপাদ - ন’ভ’লেক হ’ব পাৰে যাক ৰংত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

ন’ভ’লেকক ফৰ্মেলডিহাইডৰ সৈতে তাপ দিলে ক্ৰছ লিংকিং হয় আৰু বেকেলাইট নামৰ এটা অদ্ৰৱণীয় কঠিন ভৰ গঠন হয়। ই এটা থাৰ্ম’ছেটিং পলিমাৰ যাক পুনৰ ব্যৱহাৰ বা পুনৰ গঠন কৰিব নোৱাৰি। এইদৰে, পলিমাৰ ন’ভ’লেকৰ ৰৈখিক শৃংখলাবোৰৰ ক্ৰছ লিংকিংৰ দ্বাৰা বেকেলাইট গঠন হয়। বেকেলাইট চুলি আঁচোৰা, ফ’নগ্ৰাফ ৰেকৰ্ড, বৈদ্যুতিক চুইচ আৰু বিভিন্ন পাত্ৰৰ হেণ্ডেল তৈয়াৰ কৰাত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

(ঘ) মেলামিন-ফৰ্মেলডিহাইড পলিমাৰ

মেলামিন ফৰ্মেলডিহাইড পলিমাৰ মেলামিন আৰু ফৰ্মেলডিহাইডৰ ঘনীভৱন পলিমাৰীকৰণৰ দ্বাৰা গঠন হয়।

১৫.২.৩ ক’পলিমাৰীকৰণ

ক’পলিমাৰীকৰণ হৈছে এটা পলিমাৰীকৰণ বিক্ৰিয়া য’ত এটাৰ অধিক মন’মাৰীয় প্ৰজাতিৰ মিশ্ৰণক পলিমাৰীকৰণ কৰিবলৈ দিয়া হয় আৰু এটা ক’পলিমাৰ গঠন কৰে। ক’পলিমাৰটো কেৱল শৃংখলা বৃদ্ধি পলিমাৰীকৰণৰ দ্বাৰাই নহয়, পদক্ষেপ বৃদ্ধি পলিমাৰীকৰণৰ দ্বাৰাও তৈয়াৰ কৰিব পাৰি। ই একে পলিমাৰীয় শৃংখলাত ব্যৱহাৰ কৰা প্ৰতিটো মন’মাৰৰ একাধিক একক ধাৰণ কৰে।

উদাহৰণস্বৰূপে, বুটা-১, ৩-ডায়িন আৰু ষ্টাইৰিনৰ মিশ্ৰণে এটা ক’পলিমাৰ গঠন কৰিব পাৰে।

ক’পলিমাৰবোৰৰ হ’ম’পলিমাৰৰ পৰা সম্পূৰ্ণ বেলেগ ধৰ্ম আছে। উদাহৰণস্বৰূপে, বুটাডায়িন-ষ্টাইৰিন ক’পলিমাৰ অতি টান আৰু প্ৰাকৃতিক ৰবৰৰ এটা ভাল বিকল্প। অট’টায়াৰ, ফ্ল’ৰ টাইল, ফুটৱিয়াৰ উপাদান, কেবল অন্তৰকীকৰণ আদি তৈয়াৰ কৰাত ইয়াক ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

১৫.২.৪ ৰবৰ

১. প্ৰাকৃতিক ৰবৰ

ৰবৰ হৈছে এটা প্ৰাকৃতিক পলিমাৰ আৰু ইলাষ্টিক ধৰ্মৰ অধিকাৰী। ইয়াক ইলাষ্ট’মাৰিক পলিমাৰ বুলিও কোৱা হয়। ইলাষ্ট’মাৰিক পলিমাৰত, পলিমাৰ শৃংখলাবোৰ দুৰ্বল আন্তঃআণৱিক বলৰ দ্বাৰা ধৰি ৰখা হয়। এই দুৰ্বল বন্ধন বলবোৰে পলিমাৰটো টানি দীঘল কৰিবলৈ অনুমতি দিয়ে। শৃংখলাবোৰৰ মাজত কেইবাটাও ‘ক্ৰছলিংক’ সুমুৱাই দিয়া হয়, যিয়ে বল আঁতৰোৱাৰ পিছত পলিমাৰটোক ইয়াৰ মূল অৱস্থালৈ ঘূৰি যোৱাত সহায় কৰে।

ৰবৰৰ বিভিন্ন ধৰণৰ ব্যৱহাৰ আছে। ইয়াক ৰবৰ লেটেক্সৰ পৰা তৈয়াৰ কৰা হয় যি পানীত ৰবৰৰ এটা ক’লয়ডেল বিসৰণ। এই লেটেক্স ৰবৰ গছৰ পৰা পোৱা যায় যি ভাৰত, শ্ৰীলংকা, ইণ্ডোনেছিয়া, মালয়েছিয়া আৰু দক্ষিণ আমেৰিকাত পোৱা যায়।

প্ৰাকৃতিক ৰবৰক আইছ’প্ৰিন (২-মিথাইল-১, ৩-বুটাডায়িন)ৰ ৰৈখিক পলিমাৰ হিচাপে গণ্য কৰিব পাৰি আৰু ইয়াক চিছ-১, ৪-পলিআইছ’প্ৰিন বুলিও কোৱা হয়।

চিছ-পলিআইছ’প্ৰিন অণুটো বিভিন্ন শৃংখলাৰে গঠিত যিবোৰ দুৰ্বল ভেন ডাৰ ৱালছ আন্তঃক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা ধৰি ৰখা হয় আৰু ইয়াৰ কুণ্ডলীকৃত গাঁথনি আছে। সেয়েহে, ই স্প্ৰিংৰ দৰে টানি দীঘল কৰিব পাৰি আৰু ইলাষ্টিক ধৰ্ম প্ৰদৰ্শন কৰে।

ৰবৰৰ ভালকেনাইজেচন: প্ৰাকৃতিক ৰবৰ উচ্চ তাপমাত্ৰাত ($>335 \mathrm{~K}$) কোমল হয় আৰু নিম্ন তাপমাত্ৰাত (<২৮৩ $\mathrm{K}$) ভঙ্গুৰ হয় আৰু উচ্চ পানী শোষণ ক্ষমতা দেখুৱায়। ই অপোলাৰ দ্ৰাৱকত দ্ৰৱণীয় আৰু জাৰকৰ আক্ৰমণৰ প্ৰতি অপ্ৰতিৰোধী। এই ভৌতিক ধৰ্মবোৰ উন্নত কৰিবলৈ, ভালকেনাইজেচন নামৰ এটা প্ৰক্ৰিয়া সম্পাদন কৰা হয়। এই প্ৰক্ৰিয়াটোত কেঁচা ৰবৰৰ সৈতে গন্ধক আৰু এটা উপযুক্ত সংযোজনৰ মিশ্ৰণটো $373 \mathrm{~K}$ ৰ পৰা $415 \mathrm{~K}$ তাপমাত্ৰাৰ মাজত তাপ দিয়া অন্তৰ্ভুক্ত কৰে। ভালকেনাইজেচনত, গন্ধকে দ্বি-বন্ধনৰ সক্ৰিয় স্থানবোৰত ক্ৰছ লিংক গঠন কৰে আৰু এইদৰে ৰবৰটো টান হয়।

টায়াৰ ৰবৰ তৈয়াৰ কৰোতে, ৫% গন্ধকক ক্ৰছলিংকিং এজেণ্ট হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ভালকেনাইজড ৰবৰ অণুবোৰৰ সম্ভাব্য গাঁথনিবোৰ তলত দেখুওৱা হৈছে:

২. কৃত্ৰিম ৰবৰ

কৃত্ৰিম ৰবৰ হৈছে যিকোনো ভালকেনাইজেবল ৰবৰৰ দৰে পলিমাৰ, যি ইয়াৰ দৈৰ্ঘ্যৰ দুগুণলৈ টানি দীঘল কৰিব পৰা ক্ষমতাৰ অধিকাৰী। কিন্তু, বাহ্যিক টানি দিয়া বল আঁতৰোৱাৰ লগে লগে ই ইয়াৰ মূল আকৃতি আৰু আকাৰলৈ ঘূৰি আহে। এইদৰে, কৃত্ৰিম ৰবৰবোৰ হয় ১, ৩-বুটাডায়িন ডেৰিভেটিভৰ হ’ম’পলিমাৰ বা ১, ৩-বুটাডায়িন বা ইয়াৰ ডেৰিভেটিভৰ আন এটা অসংপৃক্ত মন’মাৰৰ সৈতে ক’পলিমাৰ।

কৃত্ৰিম ৰবৰৰ প্ৰস্তুতি

১. নিঅ’প্ৰিন

নিঅ’প্ৰিন বা পলিক্ল’ৰ’প্ৰিন ক্ল’ৰ’প্ৰিনৰ মুক্ত মূলক পলিমাৰীকৰণৰ দ্বাৰা গঠন হয়।

ইয়াৰ উদ্ভিদজ আৰু খনিজ তেলৰ প্ৰতি উচ্চ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা আছে। কনভেয়াৰ বেল্ট, গাস্কেট আৰু হ’জ তৈয়াৰ কৰাত ইয়াক ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

২. বুনা-এন

আপুনি ইতিমধ্যে বুনা-এছৰ বিষয়ে ১৫.১.৩ শিতানত অধ্যয়ন কৰিছে। বুনা $-\mathrm{N}$ ১,৩-বুটা-১, ৩-ডায়িন আৰু এক্ৰাইল’নাইট্ৰাইলৰ পাৰ’ক্সাইড উত্প্ৰেৰকৰ উপস্থিতিত ক’পলিমাৰীকৰণৰ দ্বাৰা পোৱা যায়।

ই পেট্ৰ’ল, লুব্ৰিকেটিং তেল আৰু জৈৱিক দ্ৰাৱকৰ ক্ৰিয়াৰ প্ৰতি প্ৰতিৰোধী। তেল ছীল, টেঙ্ক লাইনিং আদি তৈয়াৰ কৰাত ইয়াক ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

১৫.৩ পলিমাৰৰ আণৱিক ভৰ

পলিমাৰৰ ধৰ্মবোৰ ইহঁতৰ আণৱিক ভৰ, আকাৰ আৰু গাঁথনিৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে সম্পৰ্কিত। ইহঁতৰ সংশ্লেষণৰ সময়ত পলিমাৰ শৃংখলাৰ বৃদ্ধি বিক্ৰিয়া মিশ্ৰণত মন’মাৰবোৰৰ উপলব্ধতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। এইদৰে, পলিমাৰৰ নমুনাটোত বিভিন্ন দৈৰ্ঘ্যৰ শৃংখলা থাকে আৰু সেয়েহে ইয়াৰ আণৱিক ভৰ সদায় এটা গড় হিচাপে প্ৰকাশ কৰা হয়। ৰাসায়নিক আৰু ভৌতিক পদ্ধতিৰ দ্বাৰা পলিমাৰৰ আণৱিক ভৰ নিৰ্ণয় কৰিব পাৰি।

১৫.৪ জৈৱবিয়োজ্য পলিমাৰ

বৃহৎ সংখ্যক পলিমাৰ পৰিৱেশীয় অপক্ষয় প্ৰক্ৰিয়াবোৰৰ প্ৰতি অতি প্ৰতিৰোধী আৰু এইদৰে পলিমাৰীয় কঠিন বৰ্জিত সামগ্ৰীৰ সঞ্চয়ৰ বাবে দায়ী। এই কঠিন বৰ্জিত সামগ্ৰীবোৰে তীব্ৰ পৰিৱেশীয় সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰে আৰু বহুদিনলৈ অপক্ষয়িত হৈ থাকে। পলিমাৰীয় কঠিন বৰ্জিত সামগ্ৰীয়ে সৃষ্টি কৰা সমস্যাসমূহৰ সচেতনতা আৰু চিন্তাৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত, কিছুমান নতুন জৈৱবিয়োজ্য কৃত্ৰিম পলিমাৰ ডিজাইন আৰু বিকশিত কৰা হৈছে। এই পলিমাৰবোৰত জৈৱপলিমাৰত থকা কাৰ্য্যাত্মক গোটৰ দৰে একে কাৰ্য্যাত্মক গোট থাকে।

এলিফেটিক পলিএষ্টাৰ হৈছে জৈৱবিয়োজ্য পলিমাৰৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ শ্ৰেণীসমূহৰ ভিতৰত এটা। কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ উদাহৰণ তলত দিয়া হৈছে:

১. পলি $\beta$-হাইড্ৰক্সিবিউটাৰেট - ক’ $\beta$-হাইড্ৰক্সি ভেলাৰেট (PHBV)

৩-হাইড্ৰক্সিবিউটানয়িক এছিড আৰু ৩-হাইড্ৰক্সিপেন্টানয়িক এছিডৰ ক’পলিমাৰীকৰণৰ দ্বাৰা ইয়াক পোৱা যায়। PHBV ক বিশেষ পেকেজিং, অৰ্থ’পেডিক যন্ত্ৰ আৰু ঔষধৰ নিয়ন্ত্ৰিত মুক্তিত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। PHBV পৰিৱেশত বেক্টেৰিয়াৰ দ্বাৰা বিয়োজিত হয়।

২. নাইলন ২-নাইলন ৬

ই গ্লাইচ