অধ্যায় ৩ উদ্ভিদ ৰাজ্যৰ অনুশীলন

উত্তৰ

শেলাইক তিনিটা প্ৰধান শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হয় - ক্ল’ৰ’ফাইচি, ফাই’ফাইচি, আৰু ৰ’ড’ফাইচি। এই বিভাজনবোৰ তলত দিয়া কাৰকসমূহৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰা হয়:

(ক) উপস্থিত প্ৰধান সালোকসংশ্লেষী ৰঞ্জক পদাৰ্থ

(খ) সঞ্চিত খাদ্যৰ ৰূপ

(গ) কোষবেৰৰ গঠন

(ঘ) কেশিকাৰ সংখ্যা আৰু সংযোগস্থান

শ্ৰেণী I - ক্ল’ৰ’ফাইচি

সাধাৰণ নাম - সেউজীয়া শেলাই

প্ৰধান ৰঞ্জক পদাৰ্থ - ক্ল’ৰ’ফিল $a$ আৰু $b$

সঞ্চিত খাদ্য - শ্বেতসাৰ

কোষবেৰৰ গঠন - চেলুল’জ

কেশিকা সংখ্যা আৰু স্থান - ২-৮; সমান আৰু শীৰ্ষস্থানীয়

শ্ৰেণী II - ফাই’ফাইচি

সাধাৰণ নাম- মটিয়া শেলাই

প্ৰধান ৰঞ্জক পদাৰ্থ - ক্ল’ৰ’ফিল a আৰু c, আৰু ফিউক’জেনথিন

সঞ্চিত খাদ্য - মেনিটল আৰু লেমিনেৰিন

কোষবেৰৰ গঠন - চেলুল’জ আৰু এলজিন

কেশিকা সংখ্যা আৰু স্থান - ২; অসমান আৰু পাৰ্শ্বীয়

শ্ৰেণী III - ৰ’ড’ফাইচি

সাধাৰণ নাম - ৰঙা শেলাই

প্ৰধান ৰঞ্জক পদাৰ্থ - ক্ল’ৰ’ফিল a আৰু b, আৰু ফাইক’ইৰিথ্ৰিন

সঞ্চিত খাদ্য - ফ্ল’ৰিডিয়ান শ্বেতসাৰ

কোষবেৰ - চেলুল’জ, পেক্টিন, আৰু পলিচালফেট ইষ্টাৰ

কেশিকা সংখ্যা - অনুপস্থিত

উত্তৰ

লিভাৰৱৰ্ট- লিভাৰৱৰ্টত, প্ৰধান উদ্ভিদদেহ হৈছে হ্যাপ্লইড (গেমেট’ফাইটিক)। ই পুং আৰু স্ত্ৰী জননাংগ বহন কৰে যিয়ে গেমেট উৎপন্ন কৰে। এই গেমেটবোৰ মিলিত হৈ যাইগট গঠন কৰে। যাইগটটোৱে গেমেট’ফাইটিক উদ্ভিদদেহৰ ওপৰত বিকশিত হৈ স্প’ৰ’ফাইট গঠন কৰে। স্প’ৰ’ফাইটটো ভৰি, ছিটা, আৰু কেপছুলত বিভেদিত হয়। কেপছুলৰ ভিতৰত সংঘটিত হোৱা হ্ৰাস বিভাজনৰ ফলত বহুতো হ্যাপ্লইড স্প’ৰ উৎপন্ন হয়।

মছ- মছত, প্ৰাথমিক প্ৰ’ট’নিমা (প্ৰথম স্তৰত বিকশিত) গৌণ প্ৰ’ট’নিমালৈ বিকশিত হয়। এই দুয়োটা স্তৰেই হ্যাপ্লইড বা গেমেট’ফাইটিক। গৌণ প্ৰ’ট’নিমাই জননাংগবোৰ বহন কৰে যিয়ে গেমেট উৎপন্ন কৰে। এই গেমেটবোৰ মিলিত হৈ যাইগট গঠন কৰে। যাইগটটোৱে স্প’ৰ’ফাইটলৈ বিকশিত হয়। এই স্প’ৰ’ফাইটৰ কেপছুলত সংঘটিত হোৱা হ্ৰাস বিভাজনৰ ফলত বহুতো স্প’ৰ গঠন হয়।

ফাৰ্ণ- ফাৰ্ণত, প্ৰধান উদ্ভিদদেহ হৈছে স্প’ৰ’ফাইটিক। ইয়াৰ পাতবোৰক স্প’ৰ’ফিল বুলি জনা যায় আৰু এইবোৰে স্প’ৰেঞ্জিয়া বহন কৰে। এই স্প’ৰেঞ্জিয়াত হ্ৰাস বিভাজন সংঘটিত হয়, যিয়ে ফলত বহুতো স্প’ৰ উৎপন্ন কৰে।

জিম্ন’স্পাৰ্ম- জিম্ন’স্পাৰ্মত, প্ৰধান উদ্ভিদদেহ হৈছে স্প’ৰ’ফাইটিক। ই দুধৰণৰ পাত বহন কৰে - মাইক্ৰ’স্প’ৰ’ফিল আৰু মেগাস্প’ৰ’ফিল। মাইক্ৰ’স্প’ৰ’ফিলত থকা মাইক্ৰ’স্প’ৰেঞ্জিয়াত (পৰাগ কণিকা উৎপন্ন কৰে) আৰু মেগাস্প’ৰ’ফিলত থকা মেগাস্প’ৰেঞ্জিয়াত (মেগাস্প’ৰ উৎপন্ন কৰে) হ্ৰাস বিভাজন সংঘটিত হয়।

এঞ্জিঅ’স্পাৰ্ম- এঞ্জিঅ’স্পাৰ্মত, প্ৰধান উদ্ভিদদেহ হৈছে স্প’ৰ’ফাইটিক আৰু ফুল বহন কৰে। ফুলটোৰ পুং জননাংগ হৈছে পুংকেশৰ, আনহাতে স্ত্ৰী জননাংগ হৈছে গৰ্ভকেশৰ। পুংকেশৰৰ পৰাগধানীত (হ্যাপ্লইড পৰাগ কণিকা উৎপন্ন কৰে) আৰু গৰ্ভকেশৰৰ ডিম্বাশয়ত (ডিম্বাণু উৎপন্ন কৰে) হ্ৰাস বিভাজন সংঘটিত হয়।

উত্তৰ

আৰ্কেগ’নিয়া হৈছে স্ত্ৰী জননাংগ যিয়ে স্ত্ৰী গেমেট বা ডিম্বাণু উৎপন্ন কৰে। ই ব্ৰায়’ফাইট, টেৰিড’ফাইট, আৰু জিম্ন’স্পাৰ্মৰ জীৱনচক্ৰত উপস্থিত থাকে।

ফাৰ্ণৰ জীৱনচক্ৰ (ব্ৰায়’প্টেৰিছ)

ড্ৰায়’প্টেৰিছ হৈছে পক্ষল যৌগিক পাতযুক্ত এটা সাধাৰণ ফাৰ্ণ। প্ৰধান উদ্ভিদদেহ হৈছে স্প’ৰ’ফাইটিক। ইয়াৰ পকা পাতবোৰৰ তলৰ পৃষ্ঠত বহুতো স্প’ৰেঞ্জিয়া থাকে। প্ৰতিটো স্প’ৰেঞ্জিয়াত স্প’ৰ মাতৃকোষ থাকে যিয়ে মিঅ’ছিছৰ দ্বাৰা হ্যাপ্লইড স্প’ৰ উৎপন্ন কৰে। পকিলে, এই স্প’ৰবোৰ বিদাৰিত হয় আৰু অংকুৰিত হৈ হৃদয়াকাৰৰ গেমেট’ফাইট এটা গঠন কৰে যাক প্ৰ’থেলাছ বুলি কোৱা হয়।

প্ৰ’থেলাছটোৱে ক্ৰমে পুং আৰু স্ত্ৰী জননাংগ বহন কৰে যাক এন্থেৰিডিয়া আৰু আৰ্কেগ’নিয়া বুলি কোৱা হয়। এন্থেৰিডিয়াই শুক্ৰাণু উৎপন্ন কৰে যিবোৰ পানীত সাঁতুৰি আৰ্কেগ’নিয়ালৈ যায়। ডিম্বাণুটো আৰ্কেগ’নিয়াই উৎপন্ন কৰে। নিষেচনৰ ফলত, এটা যাইগট গঠন হয়। যাইগটটোৱে ভ্ৰূণ গঠন কৰে, যিয়ে পিছত নতুন স্প’ৰ’ফাইটলৈ বিকশিত হয়। নৱীন উদ্ভিদটো মাতৃ গেমেট’ফাইটৰ আৰ্কেগ’নিয়াৰ পৰা ওলাই আহে।

উত্তৰ

(ক) মছৰ প্ৰ’ট’নিমাল কোষ - হ্যাপ্লইড

(খ) ডাইকটৰ প্ৰাথমিক এণ্ড’স্পাৰ্ম নিউক্লিয়াছ - ট্ৰিপ্লইড

(গ) মছৰ পাতৰ কোষ - হ্যাপ্লইড

(ঘ) ফাৰ্ণৰ প্ৰ’থেলাছ - হ্যাপ্লইড

(ঙ) মাৰ্কেন্তিয়াৰ জেমা কোষ- হ্যাপ্লইড

(চ) মন’কটৰ মেৰিষ্টেম কোষ - ডিপ্লইড

(ছ) লিভাৰৱৰ্টৰ ডিম্বাণু - হ্যাপ্লইড

(জ) ফাৰ্ণৰ যাইগট - ডিপ্লইড

উত্তৰ

শেলাইৰ অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব

শেলাইৰ বহুবিধ অৰ্থনৈতিক ব্যৱহাৰ আছে। ইহঁতে পৃথিৱীৰ মুঠ কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড স্থিৰীকৰণৰ আধা অংশ সালোকসংশ্লেষণৰ দ্বাৰা সম্পন্ন কৰে, জলজ বাসস্থানত প্ৰাথমিক উৎপাদক হিচাপে কাম কৰি।

(ক) খাদ্যৰ উৎস: পৰফাইৰা, চাৰ্গাছাম, আৰু লেমিনেৰিয়া আদি বহুতো সামুদ্ৰিক শেলাইৰ প্ৰজাতি খাদ্য হিচাপে ব্যৱহাৰযোগ্য। ক্ল’ৰেলা আৰু স্পাইৰুলিনা প্ৰ’টিনত সমৃদ্ধ। গতিকে, ইহঁতক খাদ্য সম্পূৰক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

(খ) বাণিজ্যিক গুৰুত্ব: জেলী আৰু আইচ্ক্ৰীম প্ৰস্তুত কৰাত এগাৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ই গেলিডিয়াম আৰু গ্ৰেচিলেৰিয়াৰ পৰা পোৱা যায়। কেৰেজিনিন চকলেট, ৰং, আৰু টুথপেষ্টত ইমালছিফায়াৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ই ৰঙা শেলাইৰ পৰা পোৱা যায়।

(গ) ঔষধ: ক’ৰেলিনা আদি বহুতো ৰঙা শেলাই কৃমি সংক্ৰমণৰ চিকিৎসাত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

জিম্ন’স্পাৰ্মৰ অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব

(ক) নিৰ্মাণ কাৰ্য: পাইন, চিডাৰ আদি বহুতো কনিফাৰ নিৰ্মাণ আৰু পেকিংত ব্যৱহৃত কোমল কাঠৰ উৎস।

(খ) ঔষধি ব্যৱহাৰ: টেক্সাছৰ পৰা এণ্টিকেন্সাৰ ঔষধ টেক্স’ল পোৱা যায়। এফেড্ৰাৰ বহুতো প্ৰজাতিয়ে এফেড্ৰিন উৎপন্ন কৰে, যাক হাঁপানি আৰু ব্ৰংকাইটিছৰ চিকিৎসাত ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।

(গ) খাদ্যৰ উৎস: পাইনাছ জেৰাৰ্ডিয়ানা (চিলগজা নামেৰে জনাজাত)ৰ বীজ খাদ্য হিচাপে ব্যৱহাৰযোগ্য।

(ঘ) ৰেজিনৰ উৎস: ৰেজিন বাণিজ্যিকভাৱে ছীলিং ৱেক্স আৰু জলনিবাৰী ৰং উৎপাদনত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। টাৰপেণ্টাইন নামৰ এবিধ ৰেজিন পাইনাছৰ বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ পৰা পোৱা যায়।

উত্তৰ

জিম্ন’স্পাৰ্ম আৰু এঞ্জিঅ’স্পাৰ্ম হৈছে বীজ উৎপাদক উদ্ভিদ যিবোৰৰ ডিপ্ল’ণ্টিক জীৱনচক্ৰ আছে।

জিম্ন’স্পাৰ্মত, স্প’ৰ’ফিলবোৰ সংহত হৈ গাঢ় শংকু গঠন কৰে। মাইক্ৰ’স্প’ৰ’ফিলবোৰ বহল আৰু পত্ৰদণ্ড আৰু পৰাগধানীত বিভেদিত নহয়। মেগাস্প’ৰ’ফিলবোৰ কাঠযুক্ত আৰু ডিম্বাশয়, গৰ্ভদণ্ড, আৰু গৰ্ভমুণ্ডৰ অভাৱ থাকে, যাৰ বাবে ডিম্বকবোৰ উন্মুক্ত হৈ থাকে। স্ত্ৰী গেমেট’ফাইটটোত আৰ্কেগ’নিয়া থাকে। নিষেচন প্ৰক্ৰিয়াটোত পুং গেমেট আৰু স্ত্ৰী গেমেটৰ মিলন জড়িত। ইহঁতৰ এণ্ড’স্পাৰ্ম হ্যাপ্লইড। উৎপাদিত বীজবোৰ নগ্ন কিয়নো ফল গঠন নহয়।

এঞ্জিঅ’স্পাৰ্মক ফুল ধৰা উদ্ভিদ বুলিও জনা যায়। ইহঁতৰ স্প’ৰ’ফিলবোৰ সংহত হৈ পেৰিয়েণ্থযুক্ত ফুল গঠন কৰে। মাইক্ৰ’স্প’ৰ’ফিলবোৰত পুংকেশৰ থাকে যত পৰাগধানী থাকে। এইবোৰে পুং গেমেট বহন কৰে যাক পৰাগ কণিকা বুলি কোৱা হয়। মেগাস্প’ৰ’ফিলবোৰ কোমল আৰু মেৰিয়াই গৰ্ভপত্ৰ গঠন কৰে যত ডিম্বাশয়, গৰ্ভদণ্ড, আৰু গৰ্ভমুণ্ড থাকে। ডিম্বকবোৰ ডিম্বাশয়ৰ ভিতৰত থাকে। আৰ্কেগ’নিয়াৰ ঠাইত ডিম্বাণু যন্ত্ৰ থাকে। নিষেচনৰ সময়ত দুটা পুং গেমেট ডিম্বাণু যন্ত্ৰত প্ৰৱেশ কৰে। এটা পুং গেমেটে ডিম্বাণুক নিষেচিত কৰে আৰু আনটোৱে ডিপ্লইড গৌণ নিউক্লিয়াছৰ সৈতে মিলিত হৈ এণ্ড’স্পাৰ্ম গঠন কৰে। ফলত হোৱা এণ্ড’স্পাৰ্মটো এইদৰে ট্ৰিপ্লইড। ইয়াৰ উপৰি, এঞ্জিঅ’স্পাৰ্মত, বীজৰ বিকাশ ফলৰ ভিতৰত হয়।

উত্তৰ

হেটেৰ’স্প’ৰি হৈছে এনে এক পৰিঘটনা য’ত একে উদ্ভিদে দুধৰণৰ স্প’ৰ বহন কৰে। এই স্প’ৰবোৰ আকাৰত পৃথক। সৰুটোক মাইক্ৰ’স্প’ৰ আৰু ডাঙৰটোক মেগাস্প’ৰ বুলি কোৱা হয়। মাইক্ৰ’স্প’ৰটোৱে অংকুৰিত হৈ পুং গেমেট’ফাইট গঠন কৰে আৰু মেগাস্প’ৰটোৱে অংকুৰিত হৈ স্ত্ৰী গেমেট’ফাইট গঠন কৰে। পুং গেমেট’ফাইটটোৱে পুং গেমেটবোৰ মুকলি কৰে আৰু এইবোৰ স্ত্ৰী গেমেট’ফাইটলৈ গৈ ডিম্বাণুৰ সৈতে মিলিত হয়। যাইগটৰ বিকাশ স্ত্ৰী গেমেট’ফাইটৰ ভিতৰত হয়।

মেগাস্প’ৰেঞ্জিয়ামৰ ভিতৰত মেগাস্প’ৰৰ এই ৰখা আৰু অংকুৰণে যাইগটৰ সঠিক বিকাশ নিশ্চিত কৰে। যাইগটটোৱে ভৱিষ্যতৰ স্প’ৰ’ফাইটলৈ বিকশিত হয়। বীজৰ অভ্যাসৰ বিবৰ্তন মেগাস্প’ৰ ৰখাৰ সৈতে জড়িত।

গতিকে হেটেৰ’স্প’ৰিক বিবৰ্তনৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ হিচাপে গণ্য কৰা হয় কিয়নো ই বীজৰ অভ্যাসৰ পূৰ্বসূচী।

হেটেৰ’স্প’ৰি প্ৰথমে টেৰিড’ফাইট যেনে চেলাজিনেলা আৰু চালভিনিয়াত বিবৰ্তিত হৈছিল।

উত্তৰ

(i) প্ৰ’ট’নিমা - ই হৈছে মছৰ জীৱনচক্ৰৰ প্ৰথম স্তৰ, যি স্প’ৰৰ পৰা পোনপটীয়াকৈ বিকশিত হয়। ইত বগাই ফুৰা, সেউজীয়া, শাখাযুক্ত, আৰু প্ৰায়ে তন্তুময় গঠন থাকে।

(ii) এন্থেৰিডিয়াম - ই হৈছে ব্ৰায়’ফাইট আৰু টেৰিড’ফাইটত থকা পুং জননাংগ আৰু ই বন্ধ্যা কোষৰ জেকেটেৰে আগুৰি থাকে। ই শুক্ৰাণু মাতৃকোষবোৰ আবৰি ৰাখে, যিবোৰৰ পৰা পুং গেমেটবোৰৰ সৃষ্টি হয়।

(iii) আৰ্কেগ’নিয়াম - ই হৈছে ব্ৰায়’ফাইট, টেৰিড’ফাইট, আৰু জিম্ন’স্পাৰ্মত থকা স্ত্ৰী জননাংগ। ব্ৰায়’ফাইট আৰু টেৰিড’ফাইটত, ই সাধাৰণতে ফুলা ভেণ্টাৰ আৰু নলাকাৰ ডিঙি থাকে, আৰু স্ত্ৰী গেমেট বহন কৰে যাক ডিম্বাণু বুলি কোৱা হয়।

(iv) ডিপ্ল’ণ্টিক - বীজধাৰী উদ্ভিদ (জিম্ন’স্পাৰ্ম আৰু এঞ্জিঅ’স্পাৰ্ম)ৰ জীৱনচক্ৰৰ বাবে ব্যৱহৃত শব্দ। এই উদ্ভিদবোৰত, ডিপ্লইড স্প’ৰ’ফাইটটো প্ৰধান, সালোকসংশ্লেষী, আৰু স্বাধীন। গেমেট’ফাইটটোক এককোষী (বা কেইটামান কোষ) গঠনেৰে প্ৰতিনিধিত্ব কৰা হয়।

(v) স্প’ৰ’ফিল - টেৰিড’ফাইটত, স্প’ৰ’ফাইটিক উদ্ভিদদেহে স্প’ৰেঞ্জিয়া বহন কৰে। এই স্প’ৰেঞ্জিয়াবোৰ পাতৰ দৰে উপাঙ্গৰ দ্বাৰা সমৰ্থিত হয় যাক স্প’ৰ’ফিল বুলি কোৱা হয়। জিম্ন’স্পাৰ্মত, মাইক্ৰ’স্প’ৰ’ফিল আৰু মেগাস্প’ৰ’ফিল পোৱা যায়। এইবোৰে ক্ৰমে মাইক্ৰ’স্প’ৰ আৰু মেগাস্প’ৰ বহন কৰে।

(vi) আইছ’গেমি - ই হৈছে আকৃতিগতভাৱে সদৃশ গেমেটৰ মিলন জড়িত এক প্ৰকাৰৰ যৌন প্ৰজনন। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে গেমেটবোৰ একে আকৃতিৰ, কিন্তু ভিন্ন কাৰ্য সম্পাদন কৰে। এই প্ৰকাৰৰ প্ৰজনন সাধাৰণতে স্পাইৰ’গাইৰাত দেখা যায়।

উত্তৰ

(i) ৰঙা শেলাই আৰু মটিয়া শেলাই

(ii) লিভাৰৱৰ্ট আৰু মছ

(iii) হ’ম’স্প’ৰাছ আৰু হেটেৰ’স্প’ৰাছ টেৰিড’ফাইট

(iv) ছিনগেমি আৰু ট্ৰিপল ফিউজন

উত্তৰ

উত্তৰ

জিম্ন’স্পাৰ্মৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্যসমূহ:

১. জিম্ন’স্পাৰ্ম শব্দই নগ্ন বীজযুক্ত উদ্ভিদক সূচায় (জিম্ন’ - নগ্ন, স্পাৰ্মা - বীজ), অৰ্থাৎ এই উদ্ভিদবোৰৰ বীজ ফলৰ ভিতৰত আবদ্ধ নহয়।

২. উদ্ভিদদেহ মধ্যমীয়াৰ পৰা ওখ গছ আৰু গুল্মলৈকে হয়। দৈত্যাকাৰ ৰেডৱুড গছ ছিকোৱাই পৃথিৱীৰ ভিতৰত আটাইতকৈ ওখ গছৰ অন্যতম।

৩. মূল প্ৰণালীটো টেপ মূলৰে গঠিত। চাইকাছত থকা ক’ৰেলয়ড মূল নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণকাৰী চায়ন’বেক্টেৰিয়াৰ সৈতে জড়িত।

৪. কাণ্ড শাখাযুক্ত (পাইনাছ আৰু চেড্ৰাছত যিদৰে) বা অশাখাযুক্ত (চাইকাছত যিদৰে) হ’ব পাৰে।

৫. পাতবোৰ সৰল (পাইনাছত যিদৰে) বা যৌগিক (চাইকাছত পক্ষল) হ’ব পাৰে। পাতবোৰ সূচীসদৃশ, ডাঠ কিউটিকল আৰু নিমজিত ৰন্ধ্ৰযুক্ত। এইবোৰে পানীৰ ক্ষতি ৰোধ কৰাত সহায় কৰে।

৬. জিম্ন’স্পাৰ্ম হেটেৰ’স্প’ৰাছ। ইহঁতে দুধৰণৰ স্প’ৰ বহন কৰে - মাইক্ৰ’স্প’ৰ আৰু মেগাস্প’ৰ।

৭. ফুল অনুপস্থিত। মাইক্ৰ’স্প’ৰ’ফিল আৰু মেগাস্প’ৰ’ফিলবোৰ সংহত হৈ গাঢ় পুং আৰু স্ত্ৰী শংকু গঠন কৰিবলৈ সজোৱা হয়।

৮. পৰাগযোগ প্ৰধানত বতাহৰ দ্বাৰা হয় আৰু পৰাগ কণিকাবোৰ মাইক্ৰ’পাইলৰ মাজেৰে ডিম্বকৰ পৰাগ কক্ষলৈ যায়।

৯. পুং আৰু স্ত্ৰী গেমেট’ফাইটবোৰ স্প’ৰ’ফাইটৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।

১০. বীজবোৰত হ্যাপ্লইড এণ্ড’স্পাৰ্ম থাকে আৰু অনাৱৃত হৈ থাকে।