পাথৰ যুগ

১. পেলিওলিথিক

১.১ উৎপত্তি

• সময়কাল: ~২৫ লাখ বছৰ আগতেৰে ~১০,০০০ BCE
• ভৌগোলিক বিস্তৃতি: আফ্ৰিকা → ইউৰোপ → এছিয়া → অষ্ট্ৰেলিয়া
• প্ৰধান স্থানসমূহ: ওল্ডুভাই গৰ্জ (টাঞ্জানিয়া), ঝৌকৌদিয়ান (চীন), কুৰ্ণুল গুহা (ভাৰত)

১.২ জীৱনধাৰণ

• শিকাৰ আৰু সংগ্ৰহ: প্ৰধান জীৱিকা নিৰ্বাহ কৌশল
• ঋতুভিত্তিক প্ৰব্ৰজন: জন্তুৰ ঝাঁক আৰু ঋতুভিত্তিক খাদ্য উৎস অনুসৰণ
• সঁজুলি ব্যৱহাৰ: চপাৰ, হাতৰ কুঠাৰ, স্ক্ৰেপাৰ, আৰু পিছত অধিক জটিল সঁজুলি

১.৩ বৈশিষ্ট্য

• পাথৰৰ সঁজুলি: ফ্লিন্ট, চাৰ্ট আৰু অন্যান্য স্থানীয় সামগ্ৰীৰ পৰা নিৰ্মিত
• অগ্নি ব্যৱহাৰ: উষ্ণতা, ৰন্ধন আৰু সুৰক্ষাৰ বাবে নিয়ন্ত্ৰিত অগ্নি ব্যৱহাৰ
• কলা আৰু প্ৰতীকবাদীতা: গুহা চিত্ৰ, খোদিত সামগ্ৰী, আৰু প্ৰতীকবাদী বস্তু (যেনে ভেনাছ মূৰ্তি)
• সামাজিক গঠন: সৰু, চলমান দল য’ত সহযোগী শিকাৰ আৰু ভাগবতৰা আছিল

১.৪ নিম্ন পেলিওলিথিক (ওল্ডোৱান)

• সময়কাল: ~২৫ লাখৰ পৰা ১৫ লাখ বছৰ আগলৈ
• সঁজুলি: সৰল, একপাৰ্শ্বীয় চপাৰ আৰু হাতৰ কুঠাৰ
• সাংস্কৃতিক বৈশিষ্ট্য: মৌলিক সঁজুলি নিৰ্মাণ কৌশল, প্ৰতীকবাদী আচৰণৰ কোনো প্ৰমাণ নাই
• প্ৰধান স্থানসমূহ: ওল্ডুভাই গৰ্জ, উবেইদিয়া (ইজৰাইল), ভীমবেটকা (ভাৰত)

১.৫ মধ্য পেলিওলিথিক (এচিউলিয়ান)

• সময়কাল: ~১৫ লাখৰ পৰা ৩ লাখ বছৰ আগলৈ
• সঁজুলি: দ্বিপাৰ্শ্বীয় হাতৰ কুঠাৰ, স্ক্ৰেপাৰ, আৰু পইণ্ট
• সাংস্কৃতিক বৈশিষ্ট্য: অধিক জটিল সঁজুলি নিৰ্মাণ, প্ৰতীকবাদী আচৰণৰ প্ৰমাণ
• প্ৰধান স্থানসমূহ: আটাপুৰ্কা (স্পেইন), ক্লেচিজ ৰিভাৰ (দক্ষিণ আফ্ৰিকা), ভীমবেটকা (ভাৰত)

১.৬ উচ্চ পেলিওলিথিক (মৌষ্টেৰিয়ান)

• সময়কাল: ~৩০০,০০০ৰ পৰা ১০,০০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব
• সঁজুলি: মাইক্ৰলিথ, ব্লেড আৰু যৌগিক সঁজুলি
• সাংস্কৃতিক বৈশিষ্ট্য: উন্নত কলা, সংগীত আৰু প্ৰতীকাত্মক আচৰণ; গুহাচিত্ৰ, খোদিত চিত্ৰ আৰু বহনযোগ্য কলা
• প্ৰধান স্থানসমূহ: লাস্কো (ফ্ৰান্স), আল্টামিৰা (স্পেইন), ভিমবেটকা (ভাৰত)

১.৭ ভাৰতৰ পেলিওলিথিক স্থানসমূহ

২. মেছলিথিক

২.১ উৎপত্তি

• সময়কাল: ~১০,০০০–৪,০০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব
• ভৌগোলিক বিস্তাৰ: প্লেইষ্টছিন পৰৱৰ্তী জলবায়ুৰ পৰিবৰ্তন; পেলিওলিথিকৰ পৰা নিওলিথিকলৈ সন্ধিক্ষণ
• প্ৰধান স্থানসমূহ: জেৰিকো (পালেষ্টাইন), সখুল (ইজৰায়েল), ভিমবেটকা (ভাৰত)

২.২ জীৱনধাৰণ

• জলবায়ুৰ পৰিবৰ্তনৰ প্ৰতি অভিযোজন: আবাদীৰ পৰা অৰ্ধ-স্থায়ী জীৱনধাৰণলৈ পৰিবৰ্তন
• বনাঞ্চলৰ সম্পদৰ ব্যৱহাৰ: খাদ্য আৰু সামগ্ৰীৰ বাবে বনাঞ্চলৰ বৃদ্ধি হোৱা ব্যৱহাৰ
• সঁজুলিৰ ব্যৱহাৰ: মাইক্ৰলিথ, ধনু আৰু মাছ ধৰা সঁজুলি

2.3 বৈশিষ্ট্য

• পাথৰৰ সঁজুলি: মাইক্ৰলিথ, তীৰৰ মূৰ, আৰু মাছ ধৰাৰ সঁজুলি
• খাদ্যৰ পৰিৱৰ্তন: মাছ, শেলফিছ, আৰু উদ্ভিদজাত খাদ্যৰ ওপৰত অধিক নিৰ্ভৰতা
• সামাজিক জটিলতা: অধিক জটিল সামাজিক গঠন আৰু ব্যৱসায়ৰ উদ্ভৱ

2.4 ভাৰতৰ মেছলিথিক স্থল

3. নিওলিথিক

3.1 উৎপত্তি

• সময়কাল: ~১০,০০০–৩,০০০ BCE
• ভৌগোলিক বিস্তাৰ: উৰ্বৰ নদী উপত্যকা (টাইগ্ৰিছ, ইউফ্ৰেটিছ, ইন্দুছ, গঙ্গা, ব্ৰহ্মপুত্ৰ)
• প্ৰধান স্থল: জেৰিকো (পালেষ্টাইন), চাটালহয়ুক (টাৰ্কি), মেহৰগড় (পাকিস্তান), মেহৰগড় (পাকিস্তান)

3.2 জীৱিকা

• কৃষি: উদ্ভিদ (গম, বাৰ্লি) আৰু পশু (ছাগলী, ভেড়া) পোষকৰণ
• বসতি: স্থায়ী বসতি আৰু গাঁও জীৱনৰ উদ্ভৱ
• সঁজুলি ব্যৱহাৰ: পিহা পাথৰৰ সঁজুলি, মৃৎপাত্ৰ, আৰু আৰম্ভণি ধাতুবিদ্যা

3.3 বৈশিষ্ট্যসমূহ

• কৃষি: সংগ্ৰহৰ পৰা কৃষিলৈ পৰিৱৰ্তন
• প্ৰাণী পোষণ: খাদ্য আৰু শ্ৰমৰ বাবে প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদ পোষণ কৰা হৈছিল
• মৃৎপাত্ৰ নিৰ্মাণ: সংৰক্ষণ আৰু ৰান্ধনৰ বাবে মৃৎপাত্ৰৰ উন্নয়ন
• সামাজিক সংগঠন: সামাজিক স্তৰীকৰণ আৰু সামূহিক বাসস্থানৰ উদ্ভাৱন

3.4 ভাৰতৰ নৱপাষাণ যুগৰ স্থলসমূহ

4. ভাৰতৰ তাম্ৰ-পাষাণ আৰু মেগালিথ সংস্কৃতি

4.1 তাম্ৰ-পাষাণ

• সময়কাল: ~৩০০০–১০০০ BCE
• ভৌগোলিক বিস্তাৰ: প্ৰধানতঃ ইন্দো-গংগা সমতল আৰু দক্ষিণ ভাৰতীয় মালভূমি
• প্ৰধান স্থলসমূহ: দক্ষিণ ভাৰতৰ তাম্ৰ-পাষাণ স্থলসমূহ, যেনে ইনামগাঁও, নাভদাতোলি, আৰু ভীমবেটকা

4.2 বৈশিষ্ট্যসমূহ

• তাম্ৰ ব্যৱহাৰ: তাম্ৰৰ সঁজুলি আৰু গহনা প্ৰবৰ্তন
• কৃষি: কৃষিৰ অব্যাহত ব্যৱহাৰ, বৃদ্ধিপ্ৰাপ্ত শস্য বৈচিত্ৰৰ সৈতে
• মৃৎপাত্ৰ নিৰ্মাণ: ক’লা আৰু ৰঙা মৃৎপাত্ৰৰ উন্নয়ন
• সামাজিক জটিলতা: সামাজিক স্তৰীকৰণ আৰু বাণিজ্য নেটৱৰ্কৰ উদ্ভাৱন

Key Facts for Competitive Exams (SSC, RRB)

1. Time Period: ~1000 BCE–500 CE
2. Geographical Spread: South India (Tamil Nadu, Kerala, Karnataka)
3. Cultural Features:
   • Megaliths (large stone structures)
   • Burial practices
   • Ritualistic ceremonies
4. Agriculture: Continued reliance on farming
5. Metal Use: Introduction of copper and bronze
6. Social Structure: Evidence of complex societies

Sites and Significance

• Adichanallur (Tamil Nadu): Largest megalithic site in South India; evidence of early complex society
• Brahmagiri (Karnataka): Evidence of early megalithic culture
• Maski (Maharashtra): Evidence of early megalithic culture

Study Focus

• Megaliths: Used in burial practices and ritualistic ceremonies
• Cultural Diversity: Reflects regional variations in burial practices and social structures
• Agriculture: Continued use of agriculture with increased land use

4.6 Megalithic Sites of India

| Site | Location | Age | Significance |
|—|—|—|
| Adamas | Tamil Nadu | ~400 BCE–100 CE | Largest megalithic site in South India; evidence of early complex society |
| Brahmagiri | Karnataka | ~1000 BCE–500 BCE | Evidence of early megalithic culture |
| Maski | Maharashtra | ~1000 BCE–500 BCE | Evidence of early megalithic culture |

• পেলিওলিথিক: মানৱ সভ্যতাৰ আটাইতকৈ প্ৰাচীন জানা সংস্কৃতি; পাথৰৰ অস্ত্ৰ আৰু শিকাৰী-সংগ্ৰাহক জীৱনধাৰণৰ বৈশিষ্ট্য।
• মেছলিথিক: সাঁথৰি সময়কাল; কৃষিলৈ পৰিবৰ্তন আৰু সূক্ষ্ম পাথৰৰ অস্ত্ৰৰ ব্যৱহাৰৰ চিহ্ন।
• নিওলিথিক: কৃষিৰ যুগ; গছ-গছনি আৰু জন্তুৰ পোষ-পালন, আৰু স্থায়ী বসতিৰ উদয়ৰ চিহ্ন।
• চালকলিথিক: তামাৰ যুগ; নিওলিথিকৰ পৰা ব্ৰঞ্জ যুগলৈ সাঁথৰি।
• মেগালিথ সংস্কৃতি: সমাধি আৰু ধৰ্ম-অনুষ্ঠানৰ বাবে ব্যৱহাৰ হোৱা ডাঙৰ পাথৰৰ গঠনৰ বৈশিষ্ট্য; দক্ষিণ ভাৰতত ব্যাপক।
• প্ৰধান স্থানসমূহ: ভীমবেটকা, মেহৰগড়, বুৰজাহোম, আদামাস, ব্ৰহ্মগিৰি।
• গুৰুত্বপূৰ্ণ তাৰিখসমূহ: পেলিওলিথিক (২.৫ মিলিয়ন–১০,০০০ বিসিই), মেছলিথিক (১০,০০০–৪,০০০ বিসিই), নিওলিথিক (১০,০০০–৩,০০০ বিসিই), চালকলিথিক (৩০০০–১০০০ বিসিই), মেগালিথিক (১০০০ বিসিই–৫০০ ছিই)।