১. বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠান কি?
এনে এক সংস্থা যিয়ে বিত্তীয় সেৱা আগবঢ়ায়—জমা গ্ৰহণ, ঋণ প্ৰদান, বিনিয়োগৰ সামগ্ৰী, বীমা, পেঞ্চন, দলালী আদি—আৰু যাক এটা বিত্তীয় খণ্ডৰ নিয়ন্ত্ৰক সংস্থাই (RBI, SEBI, IRDAI, PFRDA) নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
২. ভাৰতত থকা বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠানৰ প্ৰকাৰসমূহ
| ক্ৰম | শ্ৰেণী | মুখ্য নিয়ন্ত্ৰক | উদাহৰণ |
|---|
| ১ | বাণিজ্যিক বেংক | RBI | SBI, PNB, HDFC Bank |
| ২ | সহকাৰী বেংক | RBI + ৰাজ্য চৰকাৰ | Saraswat Bank, Amul Cooperative |
| ৩ | NBFCs | RBI | Bajaj Finance, Muthoot Finance |
| ৪ | উন্নয়ন বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠান (DFIs) | RBI | NABARD, SIDBI, IFCI |
| ৫ | সমগ্ৰ-ভাৰত বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠান (AIFI) | RBI | EXIM, NHB, IIB |
| ৬ | বীমা কোম্পানী | IRDAI | LIC, ICICI Lombard |
| ৭ | মিউচুৱেল ফাণ্ড | SEBI | SBI MF, HDFC MF |
| ৮ | পেঞ্চন ফাণ্ড | PFRDA | NPS Trust, HDFC Pension |
| ৯ | ষ্টক এক্সচেঞ্জ | SEBI | NSE, BSE |
| ১০ | পেমেণ্ট বেংক | RBI | Airtel Payments Bank, Paytm |
৩. ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক (RBI) – কেন্দ্ৰীয় বেংক
- প্ৰতিষ্ঠা: ১ এপ্ৰিল ১৯৩৫ (ব্যক্তিগত শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ); ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ: ১ জানুৱাৰী ১৯৪৯
- মুখ্য কাৰ্যালয়: মুম্বাই (পূৰ্বে কলকাতা)
- প্ৰথম গভৰ্ণৰ: ছাৰ অচবৰ্ণ স্মিথ
- প্ৰথম ভাৰতীয় গভৰ্ণৰ: চি. ডি. দেশমুখ
- বৰ্তমান ল’গ’: পেণ্টাৰ আৰু তাল গছ; ২০২৩ ল’গ’: টকাৰ চিহ্ন + সিংহ আৰু তাল গছ
- স্বায়ত্তশাসন: RBI Act 1934, প্ৰস্তাৱনা – “বেংক নোটৰ প্ৰচলন আৰু ৰিজাৰ্ভ ৰখা নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ”
- মুদ্ৰানীতি সমিতি (MPC): ৬ জন সদস্য (৩ RBI + ৩ GoI); ৰিপ’ হাৰ প্ৰতি ২ মাহত নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়
- RBI নোট ছপা কৰে: ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক নোট মুদ্ৰণ প্ৰাইভেট লিমিটেড (BRBNMPL) আৰু ছিকিউৰিটি প্ৰিণ্টিং প্ৰেছ (নাশিক আৰু দেৱাছ)ৰ জৰিয়তে
৪. বাণিজ্যিক বেংক – মুখ্য সংখ্যা (৩১ মাৰ্চ ২০২৩ অনুসৰি)
| পৰামিতি | সংখ্যা |
|---|
| মুঠ তফসিলী বাণিজ্যিক বেংক | ১৪১ |
| ৰাজহুৱা খণ্ডৰ বেংক (PSBs) | ১২ (২০২০ৰ মেগা-মাৰ্জৰ পিছত) |
| ব্যক্তিগত খণ্ডৰ বেংক | ২১ (পুৰণি + নতুন) |
| বিদেশী বেংক | ৪৫ |
| আঞ্চলিক গ্ৰাম্য বেংক (RRBs) | ৪৩ (PSBs-ৰ দ্বাৰা পৃষ্ঠপোষকতা কৰা) |
| মুঠ বেংক শাখা | ১.৫ লাখ+ |
| ATM | ২.২ লাখ+ |
| বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তি পৰিকল্পনা | PMJDY: ৫০ কোটী+ একাউণ্ট খোলা হৈছে (আগষ্ট ২০১৪→) |
৫. বেংক ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণৰ মাইলৰ খুটি
| তাৰিখ | ঘটনা |
|---|
| ১৯ জুলাই ১৯৬৯ | ১৪টা মুখ্য বেংক (>₹৫০ কোটি জমা) ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ |
| ১৫ এপ্ৰিল ১৯৮০ | আৰু ৬টা বেংক ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ |
| ১৯৯৩ | নিউ বেংক অফ ইণ্ডিয়া PNB-ত লগ লগোৱা হয় |
| ২০১৭-২০ | ১০টা PSB ৪টাত লগ লগোৱা হয় (যেনে, Dena+Vijaya+BoB → Bank of Baroda) |
| ২০২০ | ১০টা PSB → ৪টা (যেনে, OBC+United → PNB; Syndicate → Canara) |
৬. উন্নয়ন বেংক / DFIs
| নাম | বছৰ | উদ্দেশ্য | মুখ্য কাৰ্যালয় |
|---|
| IFCI | ১৯৪৮ | উদ্যোগিক বিত্ত | নতুন দিল্লী |
| SBI (ৰাজ্যৰ মালিকানাধীন) | ১৯৫৫ | ইম্পেৰিয়েল বেংকৰ ঠাই লোৱা | মুম্বাই |
| IDBI | ১৯৬৪ | উদ্যোগিক উন্নয়ন | মুম্বাই (এতিয়া এটা PSB) |
| SIDBI | ২ এপ্ৰিল ১৯৯০ | MSME প্ৰচাৰ | লখনৌ |
| NABARD | ১২ জুলাই ১৯৮২ | কৃষি আৰু গ্ৰাম্য উন্নয়ন | মুম্বাই |
| EXIM Bank | ১৯৮২ | ৰপ্তানি-আমদানি ঋণ | মুম্বাই |
| NHB | ৯ জুলাই ১৯৮৮ | গৃহ বিত্ত | নতুন দিল্লী |
| IIB (India Infrastructure) | ১৯৯৭ | আন্তঃগাঁথনিৰ বিত্ত | মুম্বাই |
৭. ক্ষুদ্ৰ বিত্ত আৰু পেমেণ্ট বেংক
- ১০টা ক্ষুদ্ৰ বিত্ত বেংকলৈ লাইচেন্স দিয়া হৈছে (২০১৫ত প্ৰাথমিক অনুমোদন): AU, Equitas, Ujjivan, Jana, আদি।
- ৬টা পেমেণ্ট বেংক সক্ৰিয়: Airtel, India Post, Fino, Paytm, Jio, NSDL।
- দুয়োটা শ্ৰেণীয়ে ঋণ দিব নোৱাৰে; কেৱল SFBs-হে ঋণ দিব পাৰে।
৮. বীমা আৰু পেঞ্চনৰ ডাঙৰ সংস্থা
- LIC: Life Insurance Corp. of India – গঠন ১ ছেপ্টেম্বৰ ১৯৫৬; ২৪৫টা বীমাকাৰীৰ ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ।
- IRDAI গঠন: ১৯৯৯ (মালহোত্ৰা কমিটি) → IRDA Act 1999; মুখ্য কাৰ্যালয়: হায়দৰাবাদ।
- ESIC: ১৯৫২ – কৰ্মচাৰীৰ ৰাজ্য বীমা (স্বাস্থ্য আৰু পেঞ্চন)।
- EPFO: ১৯৫২ – ভৱিষ্য নিধি; শ্ৰম মন্ত্ৰালয়ৰ অধীন; ২৭ কোটী একাউণ্ট।
- PFRDA: ২০০৩ – NPS; অন্তৰ্বৰ্তীকালীন নিয়ন্ত্ৰক ২০০৩, বিধিবদ্ধ ২০১৪।
৯. প্ৰতিভূতি বজাৰৰ প্ৰতিষ্ঠান
- SEBI: প্ৰতিষ্ঠা ১২ এপ্ৰিল ১৯৮৮ (বিধিবদ্ধ ১৯৯২); মুখ্য কাৰ্যালয়: মুম্বাই বান্দ্ৰা কুৰ্লা কমপ্লেক্স।
- NSE: প্ৰতিষ্ঠা ১৯৯২; বাণিজ্য আৰম্ভ ১৯৯৪; প্ৰথম ইলেক্ট্ৰনিক লিমিট-অৰ্ডাৰ বুক।
- BSE: এছিয়াৰ পুৰণিতম, প্ৰতিষ্ঠা ৯ জুলাই ১৮৭৫; ছেন্সেক্স আৰম্ভ ১৯৮৬; ৩০-শ্বেয়াৰ সূচক।
- NSDL আৰু CDSL: ডিপজিটৰী (১৯৯৬ আৰু ১৯৯৯) – ডিমেট শ্বেয়াৰ।
১০. আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিত্তীয় সংস্থা – ভাৰতৰ অংশ
| সংস্থা | মুখ্য কাৰ্যালয় | ভাৰতৰ ভোট (%) | ভাৰত যোগদান |
|---|
| IMF | ৱাছিংটন | ২.৭৫ | ১৯৪৫ (প্ৰতিষ্ঠাপক) |
| World Bank | ৱাছিংটন | ২.৮৫ (IBRD) | ১৯৪৫ |
| ADB | ম্যানিলা | ৬.৩ (দ্বিতীয় বৃহত্তম) | ১৯৬৬ |
| AIIB | বেইজিং | ৮.৫ (দ্বিতীয় বৃহত্তম) | ২০১৬ (প্ৰতিষ্ঠাপক) |
| NDB (BRICS) | ছাংঘাই | ২০ % (সমান ভোট) | ২০১৫ (প্ৰতিষ্ঠাপক) |
১১. দ্ৰুত-উদ্ধৃতি তালিকা
তালিকা-১: বিখ্যাত বেংকৰ টেগ-লাইন
| বেংক | টেগ-লাইন |
|---|
| SBI | “Pure Banking Nothing Else” → “Banker to Every Indian” |
| PNB | “The Name you can Bank Upon” |
| BOB | “India’s International Bank” |
| Canara | “Together We Can” |
| BOI | “Relationship beyond Banking” |
| HDFC | “We Understand Your World” |
| ICICI | “Khayaal Aapka” |
তালিকা-২: বেংক আৰু মুখ্য কাৰ্যালয় – মেমৰি ক’ড “M-P-C-K-B”
Mumbai: SBI, BoB, IDBI, RBL, IndusInd
New Delhi: PNB, OBC, UCO, BoI, Syndicate (এতিয়া লগ লগোৱা হৈছে)
Chennai: Indian Bank, IOB
Kolkata: UBI, Bandhan, Allahabad (পূৰ্বতে)
Bengaluru: Canara, Vijaya (এতিয়া লগ লগোৱা হৈছে)
১২. এক-শাৰীৰ পুনৰীক্ষণ বুলেট
- RBI কেৱল ₹১ৰ নোট ছপায়; ভাৰত চৰকাৰে ₹১ৰ কইন ছপায়।
- ভাৰতীয় মহিলা বেংক SBI-ত লগ লগোৱা হৈছে (২০১৭)।
- HDFC Ltd. (বিশ্বৰ বৃহত্তম গৃহ বিত্ত) HDFC Bank-ত লগ লগোৱা হৈছে (২০২৩)।
- “সশক্ত” – PSB ৰিকেপ পৰিকল্পনা ২০১৮।
- Prompt Corrective Action (PCA) – দুৰ্বল বেংকৰ বাবে RBI-ৰ চৌকাঠ।
- Basel-III মূলধন লক্ষ্য: ১১.৫ % মাৰ্চ ২০২৩লৈ।
- ₹২০০০ নোট প্ৰৱৰ্তন: ৮ নৱেম্বৰ ২০১৬ (ডিমনেটাইজেচন); ছপা বন্ধ ২০১৮-১৯।
- NEFT – ২৪×৭ ডিচেম্বৰ ২০১৯ৰ পৰা; RTGS – ২৪×৭ ডিচেম্বৰ ২০২০ৰ পৰা।
- UPI আৰম্ভ: ১১ এপ্ৰিল ২০১৬; NPCIৰ ছাত্ৰচ্ছায়াত।
- মুদ্ৰা ঋণ – ৩টা শ্ৰেণী: শিশু ₹৫০ হাজাৰ, কিশোৰ ₹৫ লাখ, তৰুণ ₹১০ লাখ।
- ECGC – Export Credit Guarantee Corp. (১৯৬৪) – ৰপ্তানিকাৰীক বীমা প্ৰদান কৰে।
- DICGC – জমা বীমা ₹৫ লাখ প্ৰতি জমাদাতা (২০২০ত ₹১ লাখৰ পৰা বৃদ্ধি কৰা হৈছে)।
- লীড বেংক স্কীম – ১৯৬৯; প্ৰথম লীড বেংক: নৰিমান কমিটি।
- ইউনিভাৰ্ছেল বেংকৰ বাবে অন টেপ লাইচেন্স – RBI ২০১৬।
- SWIFT code – ৮/১১ ডিজিট; ভাৰতীয় বেংক উদাহৰণ: SBININBBXXX।
১৩. ৰেলৱে পৰীক্ষাৰ বাবে অনুশীলন MCQs
১. ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক কিমান চনত ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ কৰা হৈছিল?
**উত্তৰ:** ১৯৪৯২. SEBI প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ কোনটো কমিটিয়ে পৰামৰ্শ দিছিল?
**উত্তৰ:** চন্দ্ৰ শেখৰ (নাৰসিংহম) কমিটি৩. NABARD-ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় ক’ত অৱস্থিত?
**উত্তৰ:** মুম্বাই৪. তলৰ কোনটো উন্নয়ন বেংক নহয়?
**উত্তৰ:** SBI (ই এটা বাণিজ্যিক বেংক, যদিও ই উন্নয়নমূলক কাম কৰে)৫. SIDBI কিমান তাৰিখে স্থাপন কৰা হৈছিল?
**উত্তৰ:** ২ এপ্ৰিল ১৯৯০৬. DICGC-ৰ দ্বাৰা প্ৰতি জমাদাতাক দিয়া সৰ্বোচ্চ জমা বীমা সুৰক্ষা হ’ল
**উত্তৰ:** ₹৫ লাখ৭. তলৰ কোনটো ভাৰতৰ বেংকৰ আটাইতকৈ নতুন শ্ৰেণী?
**উত্তৰ:** ক্ষুদ্ৰ বিত্ত বেংক৮. RBI-ৰ প্ৰথম ভাৰতীয় গভৰ্ণৰ আছিল
**উত্তৰ:** চি. ডি. দেশমুখ**উত্তৰ:** ৱাছিংটন ডি.চি.
১০. কোনটো বেংকক “ভাৰতৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বেংক” বুলি কোৱা হয়?
**উত্তৰ:** Bank of Baroda১১. ২০২০ৰ মেগা-মাৰ্জৰ পিছত ভাৰতত কিমানটা ৰাজহুৱা খণ্ডৰ বেংক আছে?
**উত্তৰ:** ১২১২. ভাৰতত বীমা কোম্পানীৰ নিয়ন্ত্ৰক সংস্থা হ’ল
**উত্তৰ:** IRDAI১৩. NPS ক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে
**উত্তৰ:** PFRDA১৪. তলৰ কোনটো পেমেণ্ট বেংক ডাক বিভাগৰ দ্বাৰা প্ৰমোট কৰা হৈছে?
**উত্তৰ:** India Post Payments Bank১৫. UPI কোনটো সংস্থাই আৰম্ভ কৰিছিল?
**উত্তৰ:** NPCI১৬. ক্ষুদ্ৰ বিত্ত বেংকৰ লাইচেন্স কোনটো কমিটিৰ পৰামৰ্শৰ ভিত্তিত দিয়া হৈছিল?
**উত্তৰ:** ঊষা ঠোৰাট (RBI আভ্যন্তৰীণ কাৰ্যকৰী গোট)১৭. ভাৰতীয় মহিলা বেংক কোনটো বেংকত লগ লগোৱা হৈছিল?
**উত্তৰ:** State Bank of India১৮. তলৰ কোনটো গৃহ বিত্তৰ শীৰ্ষ সংস্থা?
**উত্তৰ:** National Housing Bank (NHB)১৯. EXIM Bank of India কিমান চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল?
**উত্তৰ:** ১৯৮২২০. RBI মূলধনত ভাৰত চৰকাৰৰ অংশ হ’ল
**উত্তৰ:** ১০০ % (সম্পূৰ্ণৰূপে GoI-ৰ মালিকানাধীন)
অধ্যায়ৰ সমাপ্তি – বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠান
BETA
