কেন্দ্ৰ-ৰাজ্যৰ সম্পৰ্ক

আইনসম্বন্ধীয় সম্পৰ্ক

সাংবিধানিক বিধানসমূহ

• আৰ্টিকেল 246: কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যসমূহৰ মাজত আইনসম্বন্ধীয় ক্ষমতাৰ বিতৰণ নিৰ্ধাৰণ কৰে।
• তালিকা I (কেন্দ্ৰীয় তালিকা): 100টা বিষয়, যাৰ ওপৰত সংসদে আইন প্ৰণয়ন কৰিব পাৰে।
• তালিকা II (ৰাজ্য তালিকা): 61টা বিষয়, যাৰ ওপৰত ৰাজ্য বিধানসভাসমূহে আইন প্ৰণয়ন কৰিব পাৰে।
• তালিকা III (সমান্তৰাল তালিকা): 47টা বিষয়, যাৰ ওপৰত সংসদ আৰু ৰাজ্য বিধানসভা দুয়োটেই আইন প্ৰণয়ন কৰিব পাৰে।
• আৰ্টিকেল 254: ৰাজ্যৰ আইনসমূহ কেন্দ্ৰৰ আইনৰ সৈতে সংঘৰ্ষ হ’লে সংসদে তাক অকাৰ্যকৰ কৰিব পাৰে।

গুৰুত্বপূৰ্ণ আইন আৰু সংশোধনসমূহ

• 73 আৰু 74 সংবিধানিক সংশোধন (1992): পঞ্চায়তী ৰাজ আৰু পৌৰসভাসমূহক সমান্তৰাল তালিকাৰ অংশ হিচাপে প্ৰবৰ্তন কৰিছিল।
• 11 নং তালিকা (1952): পঞ্চায়তৰ বাবে 29টা বিষয় তালিকাভুক্ত কৰিছে।
• 12 নং তালিকা (1952): পৌৰসভাৰ বাবে 18টা বিষয় তালিকাভুক্ত কৰিছে।
• 10 নং তালিকা (1955): বিধায়কৰ দলবদল নিষিদ্ধ কৰিছে।

গুৰুত্বপূৰ্ণ মোকদ্দমাসমূহ

• এছ আৰ বোম্মাই বনাম কেন্দ্ৰীয় ভাৰত (1994): “মৌলিক গঠন”ৰ নীতি স্থাপন কৰিছিল আৰু কেন্দ্ৰ-ৰাজ্য সম্পৰ্কৰ গুৰুত্বৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল।
• কেছৱানন্দ ভাৰতী বনাম কেৰলা ৰাজ্য (1973): সংবিধান সংশোধন কৰাৰ ক্ষেত্ৰত সংসদৰ ক্ষমতাৰ সীমা স্পষ্ট কৰিছিল।

পৰীক্ষাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য

• দ্বৈত শাসন: ভাৰতে দ্বৈত শাসন পদ্ধতি অনুসৰণ কৰে, য’ত কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যসমূহৰ মাজত ক্ষমতাৰ সাম্য বৰ্তাই ৰাখে।
• অবশিষ্ট ক্ষমতা: আৰ্টিকেল 248ৰ অধীনত কেন্দ্ৰৰ সৈতে থাকে।
• আন্তঃৰাজ্য বিবাদ: আৰ্টিকেল 263ৰ অধীনে স্থাপিত আন্তঃৰাজ্য পৰিষদৰ দ্বাৰা সমাধান কৰা হয়।

প্ৰশাসনিক সম্পৰ্ক

সাংবিধানিক বিধান

• আৰ্টিকল 255: কেন্দ্ৰই কোনো ৰাজ্যৰ ক্ষেত্ৰত কাৰ্যনিৰ্বাহী ক্ষমতা প্ৰয়োগ নকৰিব, জৰুৰীকালীন পৰিস্থিতি বা ৰাজ্যৰ সন্মতি ব্যতীত।
• আৰ্টিকল 256: ৰাজ্যৰ কাৰ্যনিৰ্বাহী ক্ষমতা সংবিধানৰ অনুসাৰে প্ৰয়োগ কৰিব লাগিব।
• আৰ্টিকল 257: কেন্দ্ৰই ৰাজ্যক আভ্যন্তৰীন প্ৰশাসনৰ বিষয়ত নিৰ্দেশ নিদিব।

গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰতিষ্ঠান

• ৰাজ্য চৰকাৰ: নিজ নিজ ৰাজ্যৰ ভিতৰত কাৰ্যনিৰ্বাহী ক্ষমতা প্ৰয়োগ কৰে।
• কেন্দ্ৰশাসিত অঞ্চল: কেন্দ্ৰৰ দ্বাৰা প্ৰশাসিত, কিছুমানৰ বিধান সভা আছে (যেনে দিল্লী, পুডুচেৰী)।
• ৰাষ্ট্ৰপতিৰ শাসন: আৰ্টিকল 356 ৰ অধীনত ৰাজ্যত সংবিধানিক ব্যৱস্থা ব্যৰ্থ হ’লে জাৰি কৰা হয়।

গুৰুত্বপূৰ্ণ তাৰিখ

• 1950: সংবিধান কাৰ্যকৰী হ’ল, কেন্দ্ৰ-ৰাজ্য সম্পৰ্কৰ কাঠামো স্থাপন কৰিলে।
• 1952: ৭ম সংশোধনে সমবৰ্তী তালিকা প্ৰৱৰ্তন কৰিলে।
• 1992: ৭৩ আৰু ৭৪ সংশোধনে পঞ্চায়তী ৰাজ আৰু নগৰ পালিকা প্ৰৱৰ্তন কৰিলে।

পৰীক্ষাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য

• প্ৰশাসনিক স্বায়ত্তশাসন: ৰাজ্যক আভ্যন্তৰীন প্ৰশাসনত স্বায়ত্তশাসন আছে।
• ৰাষ্ট্ৰপতিৰ শাসন: ছয় মাহলৈকে জাৰি কৰিব পাৰি, নবায়নযোগ্য।
• আন্তঃৰাজ্য পৰিষদ: কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজত সমন্বয় সহায় কৰে।

আৰ্থিক সম্পৰ্ক

সাংবিধানিক বিধান

• আৰ্টিকল 268-286: কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যসমূহৰ মাজত আৰ্থিক ক্ষমতাৰ বিতৰণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
• আৰ্টিকল 280: কৰ আৰু অনুদানৰ বিতৰণৰ সুপাৰিশ কৰিবলৈ অৰ্থ কমিছন গঠন কৰে।
• আৰ্টিকল 282: কেন্দ্ৰক নিৰ্দিষ্ট উদ্দেশ্যৰ বাবে ৰাজ্যসমূহলৈ অনুদান প্ৰদান কৰাৰ ক্ষমতা প্ৰদান কৰে।

আৰ্থিক সামগ্ৰী

অৰ্থ কমিছন

• প্ৰথম অৰ্থ কমিছন (1951): সংবিধানৰ দ্বাৰা স্থাপিত।
• দ্বাদশ অৰ্থ কমিছন (2010): ৰাজ্যসমূহলৈ কেন্দ্ৰীয় কৰৰ 42% অংশৰ সুপাৰিশ কৰিছিল।
• ত্ৰয়োদশ অৰ্থ কমিছন (2015): ৰাজ্যসমূহলৈ কেন্দ্ৰীয় কৰৰ 42.5% অংশৰ সুপাৰিশ কৰিছিল।
• চতুৰ্দশ অৰ্থ কমিছন (2020): ৰাজ্যসমূহলৈ কেন্দ্ৰীয় কৰৰ 42.5% অংশৰ সুপাৰিশ কৰিছিল।

পৰীক্ষাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য

• অর্থ কমিশন: প্ৰতি ৫ বছৰত একবাৰ নিযুক্ত কৰা হয় যাতে আৰ্থিক সম্পৰ্কৰ পুনৰীক্ষা কৰিব পাৰে।
• কৰৰ ভাগ: কেন্দ্ৰীয় কৰৰ এটা অংশ ৰাজ্যই অৰ্থ কমিশনৰ সুপাৰিশ অনুসৰি লাভ কৰে।
• অনুদান: নিৰ্দিষ্ট উন্নয়নমূলক উদ্দেশ্যৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয় আৰু ই ঘূৰাই নিদিয়াৰ প্ৰকাৰৰ।
• ঋণ: সুদৰে সৈতে ঘূৰাই দিব লগীয়া আৰু অবকাঠামো আৰু উন্নয়ন প্ৰকল্পৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

সাৰাংশ টেবুল: কেন্দ্ৰ-ৰাজ্য সম্পৰ্ক