প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধ
প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ পৰিচয় (১৯১৪-১৯১৮)
- ইউৰোপক কেন্দ্ৰ কৰি হোৱা প্ৰথমখন বিশ্বব্যাপী যুদ্ধ, ২৮ জুন ১৯১৪ তাৰিখে অষ্ট্ৰিয়া-হাংগেৰীৰ আৰ্কডিউক ফ্ৰান্জ ফাৰ্ডিনেণ্ডৰ হত্যাকাণ্ডই ইয়াৰ সূচনা কৰে।
- ২টা প্ৰধান মিত্ৰজোট জড়িত আছিল: মিত্ৰশক্তি (ট্ৰিপল এণ্টেণ্ট) আৰু কেন্দ্ৰীয় শক্তি।
- ৩টা ফ্ৰণ্টত যুদ্ধ হৈছিল: পশ্চিমীয়া, পূবীয়া আৰু বলকান; খাতৰ যুদ্ধ, টেংক, ৰাসায়নিক অস্ত্ৰৰ সূচনা হৈছিল।
- যুদ্ধবিৰতি (১১ নৱেম্বৰ ১৯১৮) আৰু **ভাৰ্সাই চুক্তি (২৮ জুন ১৯১৯)**ৰে যুদ্ধৰ সামৰণি হয়।
- হতাহত: মুঠ ≈ ১.৫ কোটি (১ কোটি = ১০ নিযুত); ৭০ লাখ সৈনিকৰ মৃত্যু + ৮০ লাখ অসামৰিক লোকৰ মৃত্যু।
প্ৰধান কাৰণসমূহ (M.A.I.N.)
| কাৰণ | বিৱৰণ |
|---|---|
| Militarism (সামৰিকবাদ) | অস্ত্ৰৰ প্ৰতিযোগিতা—জাৰ্মানী আৰু ব্ৰিটেইনে নৌবাহিনী গঢ়ি তুলিছিল; স্থায়ী সৈন্যবাহিনী ১৮৯০-১৯১৪ চনৰ ভিতৰত দুগুণ হৈছিল। |
| Alliances (মিত্ৰজোট) | ট্ৰিপল এলায়েন্স (১৮৮২) বনাম ট্ৰিপল এণ্টেণ্ট (১৯০৭)ই ইউৰোপক বিভক্ত কৰিছিল। |
| Imperialism (সাম্ৰাজ্যবাদ) | উপনিৱেশৰ বাবে হোৱা হুলস্থূল—মৰক্কো সংকট (১৯০৫, ১৯১১)ই উত্তেজনা বৃদ্ধি কৰিছিল। |
| Nationalism (জাতীয়তাবাদ) | পেন-স্লেভবাদ আৰু ছাৰ্বিয়ান জাতীয়তাবাদ বনাম অষ্ট্ৰো-হাংগেৰীয়ান আধিপত্য। |
তাৎক্ষণিক সূচনা
- ২৮ জুন ১৯১৪: আৰ্কডিউক ফ্ৰান্জ ফাৰ্ডিনেণ্ড (অষ্ট্ৰিয়া-হাংগেৰীৰ সিংহাসনৰ উত্তৰাধিকাৰী) আৰু পত্নী ছ’ফীক **চাৰাজেভ’**ত গেভ্ৰিলো প্ৰিন্সিপই (ব্লেক হেণ্ড নামৰ ছাৰ্বিয়ান জাতীয়তাবাদী গোটৰ এজন সদস্য) হত্যা কৰে।
চমু কালক্ৰম
| বছৰ | গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘটনা |
|---|---|
| ১৯১৪ | ২৮ জুন – হত্যাকাণ্ড; ২৮ জুলাই – অষ্ট্ৰিয়াই ছাৰ্বিয়াৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ ঘোষণা; ৪ আগষ্ট – জাৰ্মানীয়ে বেলজিয়াম আক্ৰমণ কৰে (শ্লিফেন প্লেন); ৫ ছেপ্টেম্বৰ–১০ ছেপ্টেম্বৰ – প্ৰথম মাৰ্নৰ যুদ্ধ (খাতৰ যুদ্ধৰ আৰম্ভণি)। |
| ১৯১৫ | ২২ এপ্ৰিল – দ্বিতীয় ইপ্ৰেছৰ যুদ্ধত প্ৰথম বিষাক্ত গেছ আক্ৰমণ; ৭ মে – লুচিটানিয়া ডুবোৱা হয়; ইটালীয়ে মিত্ৰশক্তিলৈ যোগদান কৰে। |
| ১৯১৬ | ফেব্ৰুৱাৰী–ডিচেম্বৰ – ভাৰ্ডুনৰ যুদ্ধ (ফ্ৰান্স বনাম জাৰ্মানী, ≈৭ লাখ হতাহত); জুলাই–নৱেম্বৰ – ছোমৰ যুদ্ধ (১ জুলাই – ব্ৰিটিছে এদিনতে ৬০,০০০ হেৰুৱায়)। |
| ১৯১৭ | ৬ এপ্ৰিল – আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰই যুদ্ধত প্ৰৱেশ কৰে (নিয়ন্ত্ৰণহীন সাবমেৰিণ যুদ্ধ আৰু জিমাৰমেন টেলিগ্ৰাম); ৭ নৱেম্বৰ – বলছেভিক বিপ্লৱ – ৰাছিয়া যুদ্ধৰ পৰা ওলাই যায় (ব্ৰেষ্ট-লিটোভস্ক চুক্তি, ৩ মাৰ্চ ১৯১৮)। |
| ১৯১৮ | ২১ মাৰ্চ – জাৰ্মানীৰ বসন্তকালীন আক্ৰমণ; ৮ আগষ্ট – শতদিনীয়া আক্ৰমণ (মিত্ৰশক্তিৰ আগবাঢ়ণি); ১১ নৱেম্বৰ – যুদ্ধবিৰতি (১১-১১-১১: ১১ নৱেম্বৰ, ১১ বজা)। |
| ১৯১৯ | ২৮ জুন – ভাৰ্সাই চুক্তি স্বাক্ষৰিত হয় (হত্যাকাণ্ডৰ ঠিক ৫ বছৰ পিছত)। |
প্ৰধান পক্ষসমূহ
| মিত্ৰশক্তি (এণ্টেণ্ট) | কেন্দ্ৰীয় শক্তি |
|---|---|
| ব্ৰিটেইন + ডমিনিয়নসমূহ (কানাডা, ভাৰত, অষ্ট্ৰেলিয়া…) | জাৰ্মানী (কাইজাৰ ৱিলহেল্ম দ্বিতীয়) |
| ফ্ৰান্স (তৃতীয় গণৰাজ্য) | অষ্ট্ৰিয়া-হাংগেৰী (সম্ৰাট ফ্ৰান্জ জোচেফ → চাৰ্লছ প্ৰথম) |
| ৰাছিয়া (১৯১৭ লৈকে) | অটোমান সাম্ৰাজ্য (চুলতান মেহমেদ পঞ্চম → ষষ্ঠ) |
| ইটালী (১৯১৫ৰ পৰা) | বুলগেৰিয়া (১৯১৫ৰ পৰা) |
| আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ (১৯১৭ৰ পৰা) | – |
যুদ্ধৰ প্ৰযুক্তি আৰু প্ৰথমবোৰ
| নতুনত্ব | বছৰ / তথ্য |
|---|---|
| টেংক | ১৫ ছেপ্টেম্বৰ ১৯১৬ত ছোমৰ ফ্লেয়াৰ্ছ-কুৰ্চেলেটত ব্ৰিটিছে প্ৰথম ব্যৱহাৰ কৰিছিল—এমকে-আই “লিটল ৱিলি”। |
| ৰাসায়নিক অস্ত্ৰ | ১৯১৫ত ক্ল’ৰিন গেছ; পিছলৈ ফ’জিন আৰু মাষ্টাৰ্ড গেছ; ১২ লাখ গেছৰ বলি। |
| কাঁইটীয়া তাঁৰ আৰু মেচিনগান | পশ্চিমীয়া ফ্ৰণ্টত বিশাল অচল অৱস্থাৰ সৃষ্টি কৰিছিল। |
| বায়ু যুদ্ধ | প্ৰথম যুদ্ধবিমান (ফকাৰ আইণ্ডেকাৰ ১৯১৫); **ৰেড বাৰন (মানফ্ৰেড ভন ৰিখথ’ফেন)**ই ৮০টা বধ কৰিছিল। |
| কনভয় ব্যৱস্থা | ১৯১৭ত মিত্ৰশক্তিয়ে ইউ-ব’টৰ বিৰুদ্ধে যুঁজিবলৈ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। |
ভাৰত আৰু প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধ
- ১৩ লাখ ভাৰতীয় সৈনিকে সেৱা আগবঢ়াইছিল; ৭৪,০০০ নিহত; ১১টা ভিক্টোৰিয়া ক্ৰছ।
- ফ্ৰান্স, বেলজিয়াম, মেছ’পটেমিয়া, গেলিপোলি, পূব আফ্ৰিকাত যুদ্ধ কৰিছিল।
- ইম্পেৰিয়েল ৱাৰ কনফাৰেন্স ১৯১৭ – ভাৰতক পৃথক স্বাক্ষৰকাৰী হিচাপে প্ৰতিনিধিত্ব কৰোৱা হৈছিল → স্বায়ত্তশাসনৰ ফালে এক পদক্ষেপ।
গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যক্তিত্ব
| নাম | ভূমিকা |
|---|---|
| আৰ্কডিউক ফ্ৰান্জ ফাৰ্ডিনেণ্ড | তেওঁৰ মৃত্যুৱে যুদ্ধৰ সূচনা কৰিছিল। |
| কাইজাৰ ৱিলহেল্ম দ্বিতীয় | জাৰ্মান সম্ৰাট, ৯ নৱেম্বৰ ১৯১৮ত সিংহাসন ত্যাগ কৰিছিল। |
| জেনেৰেল হেলমুট ভন মল্টকে | শ্লিফেন প্লেন সলনি কৰিছিল। |
| ফিল্ড-মাৰ্শ্বেল ডগলাছ হেইগ | পশ্চিমীয়া ফ্ৰণ্টৰ ব্ৰিটিছ কমান্ডাৰ-ইন-চীফ (ছোম)। |
| মাৰ্শ্বেল ফাৰ্ডিনেণ্ড ফোচ | ১৯১৮ৰ মিত্ৰশক্তিৰ সৰ্বোচ্চ কমান্ডাৰ। |
| উড্ৰ’ ৱিলছন | আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ ৰাষ্ট্ৰপতি, ১৪-দফীয়া পৰিকল্পনা, ৰাষ্ট্ৰসংঘ। |
| ডেভিদ লয়েড জৰ্জ | যুদ্ধৰ দ্বিতীয়াৰ্ধত ব্ৰিটেইনৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী। |
| মুস্তাফা কেমাল আতাৰ্ক | গেলিপোলিৰ পৰা ৰক্ষা কৰিছিল; পিছত তুৰ্কী প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। |
ফলাফল আৰু চুক্তিসমূহ
| চুক্তি | তাৰিখ / কাৰ সৈতে | গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰাসমূহ |
|---|---|---|
| ভাৰ্সাই চুক্তি | ২৮ জুন ১৯১৯ – জাৰ্মানী | যুদ্ধ-দোষৰ ধাৰা (অনুচ্ছেদ ২৩১), পুনৰ্সংস্থাপন (£৬,৬০০ নিযুত), ৰাইনলেণ্ডক অ-সামৰিকীকৰণ, সৈন্যবাহিনী ১ লাখলৈ সীমাবদ্ধ, ১৩% ভূখণ্ড আৰু ১০% জনসংখ্যা হেৰুওৱা, সকলো উপনিৱেশ হেৰুওৱা। |
| ছেইণ্ট-জাৰ্মেইন | ১৯১৯ – অষ্ট্ৰিয়া | অষ্ট্ৰো-হাংগেৰীয়ান সাম্ৰাজ্য ভংগ কৰা হৈছিল। |
| ট্ৰিয়ানন | ১৯২০ – হাংগেৰী | ২/৩ ভূখণ্ড হেৰুওৱা হৈছিল। |
| ছেভ্ৰেছ / লোজান | ১৯২০/২৩ – অটোমান সাম্ৰাজ্য → তুৰ্কী। |
দ্ৰুত-উদ্ধৃতি তালিকা
১. সৰ্বাধিক মাৰাত্মক যুদ্ধসমূহ
| যুদ্ধ | বছৰ | প্ৰায় হতাহত |
|---|---|---|
| ব্ৰুচিলভ আক্ৰমণ | ১৯১৬ | ১৫ লাখ |
| ছোমৰ যুদ্ধ | ১৯১৬ | ১২ লাখ |
| ভাৰ্ডুন | ১৯১৬ | ৭ লাখ |
| পাছছেণ্ডেল (তৃতীয় ইপ্ৰেছ) | ১৯১৭ | ৫ লাখ |
২. যুদ্ধৰ ব্যয় আৰু হতাহত
| দেশ | সৈনিকৰ মৃত্যু | মুঠ হতাহত | সক্ৰিয় হোৱাৰ % |
|---|---|---|---|
| জাৰ্মানী | ২০ লাখ | ৭০ লাখ | ৬৫% |
| ৰাছিয়া | ১৭ লাখ | ৯০ লাখ | ৭৬% |
| ফ্ৰান্স | ১৪ লাখ | ৬৬ লাখ | ৭৩% |
| ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্য | ৯ লাখ | ৩২ লাখ | ৩৬% |
| অষ্ট্ৰিয়া-হাংগেৰী | ১২ লাখ | ৭০ লাখ | ৯০% |
| আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ | ১.১৬ লাখ | ৩.২ লাখ | ৮% |
এক-শাৰীৰ পুনৰালোচনা তথ্য
- প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধ ৪ বছৰ, ৩ মাহ, ১ সপ্তাহ স্থায়ী হৈছিল।
- জাৰ্মানী আৰু অষ্ট্ৰিয়া-হাংগেৰীই প্ৰথমে যুদ্ধ ঘোষণা কৰিছিল (২৮ জুলাই ১৯১৪)।
- টেংকবোৰক “ৱাটাৰ টেংক” নামেৰে কোড কৰা হৈছিল পৰিচয় লুকুৱাবলৈ।
- খ্ৰীষ্টমাস যুদ্ধবিৰতি ১৯১৪ – সৈন্যসকলে ন’-মেন্স-লেণ্ডত ফুটবল খেলিছিল।
- জিমাৰমেন টেলিগ্ৰামই মেক্সিকোক আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ ভূখণ্ডৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিল যদি সি জাৰ্মানীৰ ফালে যায়।
- অনুচ্ছেদ ২৩১ – “যুদ্ধ-দোষ” ধাৰাই একমাত্ৰ জাৰ্মানীক দোষী সাব্যস্ত কৰিছিল।
- ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ জন্ম ১৯২০ত হৈছিল (আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰই কেতিয়াও যোগদান কৰা নাছিল)।
- অটোমান সাম্ৰাজ্যৰ অন্ত ৬০০ বছৰৰ পিছত হৈছিল; তুৰ্কী ১৯২৩ত গণৰাজ্য হৈছিল।
- ভাৰতীয় বেটেলিয়নসমূহে ৬টা বেটেল অনাৰ জিকিছিল য’ত “নিউভ-চাপেল"ও অন্তৰ্ভুক্ত।
- ১১ নৱেম্বৰক ৰিমেম্ব্ৰেন্স / পপি ডে হিচাপে পালন কৰা হয়।
BETA
