অধ্যায় ০৬ দূৰৱৰ্তী সংবেদনৰ পৰিচয়

মানুহৰ চকু আৰু ফটোগ্ৰাফিক ব্যৱস্থা দুয়োটাই বস্তুৰ পৃষ্ঠই গ্ৰহণ কৰা আৰু প্ৰতিক্ৰিয়া কৰা মুঠ শক্তিৰ এক ক্ষুদ্ৰ অংশৰ পোহৰৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনায়। আনহাতে বৰ্তমানৰ দূৰ সংবেদী যন্ত্ৰসমূহে ০ কেলভিনৰ ওপৰৰ উষ্ণতাত ($-273 \mathrm{C}$) সকলো বস্তুৰ পৃষ্ঠই প্ৰতিফলিত/নিৰ্গত, শোষিত আৰু সঞ্চালিত কৰা বিকিৰণৰ বহল পৰিসৰৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনায়।

দূৰ সংবেদন শব্দটো প্ৰথমবাৰৰ বাবে ১৯৬০ চনৰ আৰম্ভণিতে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। পিছত, ইয়াক সংজ্ঞায়িত কৰা হৈছিল এনে এক ৰেকৰ্ডিং যন্ত্ৰ (সংবেদক)ৰ দ্বাৰা বস্তু আৰু পৰিঘটনাৰ কিছুমান ধৰ্মৰ তথ্য আহৰণ আৰু জোখা মুঠ প্ৰক্ৰিয়া হিচাপে যি অধ্যয়নাধীন বস্তু আৰু পৰিঘটনাৰ সৈতে শাৰীৰিকভাৱে সংস্পৰ্শত নাথাকে। দূৰ সংবেদনৰ ওপৰৰ সংজ্ঞাটোৰ পৰা ইয়াক লক্ষ্য কৰিব পাৰি যে ই প্ৰাথমিকভাৱে এটা বস্তুৰ পৃষ্ঠ, ৰেকৰ্ডিং যন্ত্ৰ আৰু তথ্যবাহী শক্তি তৰংগ (চিত্ৰ ৬.১) জড়িত কৰে।

চিত্ৰ ৬.১ দূৰ সংবেদনৰ ধাৰণামূলক কাঠামো

শব্দাৱলী

শোষণাঙ্ক : কোনো পদাৰ্থই শোষণ কৰা বিকিৰণ শক্তি আৰু ইয়ে গ্ৰহণ কৰা শক্তিৰ অনুপাত।
বেণ্ড : ইলেক্ট্ৰমেগনেটিক বৰ্ণালীত নিৰ্দিষ্ট তৰংগদৈৰ্ঘ্যৰ অন্তৰাল।
ডিজিটেল প্ৰতিচ্ছবি : ডিজিটেল সংখ্যা (DN)ৰ এটা শৃংখলা যি শাৰী আৰু স্তম্ভত সজোৱা থাকে, য’ত তীব্ৰতা মান আৰু সেইবোৰৰ অৱস্থানৰ ধৰ্ম থাকে।
ডিজিটেল সংখ্যা : ডিজিটেল প্ৰতিচ্ছবিৰ পিক্সেল এটাৰ তীব্ৰতা মান।
ডিজিটেল প্ৰতিচ্ছবি প্ৰক্ৰিয়াকৰণ : ডিজিটেল সংখ্যা (DN) মানবোৰৰ সংখ্যাগত নিপুণ ব্যৱহাৰ যি সেইবোৰে প্ৰতিনিধিত্ব কৰা পৃষ্ঠৰ পৰিঘটনাৰ বিষয়ে তথ্য উলিয়াবৰ বাবে কৰা হয়।
ইলেক্ট্ৰমেগনেটিক বিকিৰণ (EMR) : পোহৰৰ গতিত স্থান বা মাধ্যম এটাৰ মাজেৰে সঞ্চাৰিত হোৱা শক্তি।
ইলেক্ট্ৰমেগনেটিক বৰ্ণালী : ইলেক্ট্ৰমেগনেটিক বিকিৰণৰ ধাৰাবাহিকতা যি চুটি তৰংগ উচ্চ কম্পনাংকৰ মহাজাগতিক বিকিৰণৰ পৰা দীঘল তৰংগদৈৰ্ঘ্যৰ নিম্ন কম্পনাংকৰ ৰেডিঅ’ তৰংগলৈকে বিস্তৃত।
মিছা ৰং সংযুতি (FCC) : কৃত্ৰিমভাৱে উৎপাদিত ৰঙীন প্ৰতিচ্ছবি য’ত নীলা, সেউজীয়া আৰু ৰঙা ৰংবোৰ তৰংগদৈৰ্ঘ্যৰ অঞ্চলবোৰলৈ নিয়োজিত কৰা হয় যিবোৰ প্ৰকৃতিত সেইবোৰৰ অন্তৰ্গত নহয়। উদাহৰণস্বৰূপে, এটা মানক মিছা ৰং সংযুতিত নীলা ৰং সেউজীয়া বিকিৰণলৈ (০.৫ ৰ পৰা $0.6 \mu \mathrm{m}$), সেউজীয়া ৰং ৰঙা বিকিৰণ $(0.6$ ৰ পৰা $0.7 \mu \mathrm{m}$ আৰু ৰঙা ৰং নিকট-ইনফ্ৰাৰেড বিকিৰণলৈ (০.৭ ৰ পৰা $0.8 \mu \mathrm{m}$) নিয়োজিত কৰা হয়।
ধূসৰ মাপনী : প্ৰতিচ্ছবিৰ উজ্জ্বলতাৰ পৰিৱৰ্তনসমূহ কেলিব্ৰেট কৰিবলৈ ব্যৱহৃত মাধ্যম যি ক’লাৰ পৰা বগালৈকে মধ্যৱৰ্তী ধূসৰ মানৰ সৈতে থাকে।
প্ৰতিচ্ছবি : প্ৰাকৃতিক আৰু মানৱসৃষ্ট বৈশিষ্ট্য আৰু কাৰ্যকলাপৰে গঠিত দৃশ্যৰ স্থায়ী ৰেকৰ্ড, যি ফটোগ্ৰাফিক আৰু অপৰম্পৰাগত ফটোগ্ৰাফিক উপায়েৰে উৎপাদিত হয়।
দৃশ্য : প্ৰতিচ্ছবি বা ফটোগ্ৰাফৰ দ্বাৰা আৱৰি থকা ভূমিৰ এলেকা।
সংবেদক : যিকোনো প্ৰতিচ্ছবিমূলক বা অপ্ৰতিচ্ছবিমূলক যন্ত্ৰ যিয়ে ইলেক্ট্ৰমেগনেটিক বিকিৰণ গ্ৰহণ কৰে আৰু ইয়াক এনে সংকেতলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে যাক ৰেকৰ্ড কৰি ফটোগ্ৰাফিক বা ডিজিটেল প্ৰতিচ্ছবি হিচাপে প্ৰদৰ্শন কৰিব পাৰি।
প্ৰতিফলনাঙ্ক : কোনো পদাৰ্থই প্ৰতিফলিত কৰা বিকিৰণ শক্তি আৰু ইয়ে গ্ৰহণ কৰা শক্তিৰ অনুপাত।
বৰ্ণালীমূলক বেণ্ড : অবিৰত বৰ্ণালীত থকা তৰংগদৈৰ্ঘ্যৰ পৰিসৰ যেনে সেউজীয়া বেণ্ড ০.৫ ৰ পৰা $.6 \mu$ আৰু NIR বেণ্ডৰ পৰিসৰ ০.৭ ৰ পৰা $1.1 \mu$।

দূৰ সংবেদনৰ স্তৰসমূহ

চিত্ৰ ৬.২-এ দূৰ সংবেদন তথ্য আহৰণত ব্যৱহৃত প্ৰক্ৰিয়াসমূহ চিত্ৰিত কৰিছে। পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ বস্তু আৰু পৰিঘটনাসমূহৰ ধৰ্মৰ বিষয়ে তথ্য সংগ্ৰহ কৰাত সহায় কৰা এই মৌলিক প্ৰক্ৰিয়াসমূহ তলত দিয়া ধৰণৰ:

(ক) শক্তিৰ উৎস (সূৰ্য/স্ব-নিৰ্গমন);

(খ) উৎসৰ পৰা পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠলৈ শক্তিৰ সঞ্চালন;

(গ) পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ সৈতে শক্তিৰ আন্তঃক্ৰিয়া;

(ঘ) বায়ুমণ্ডলৰ মাজেৰে প্ৰতিফলিত/নিৰ্গত শক্তিৰ বিস্তাৰ;

(ঙ) সংবেদকৰ দ্বাৰা প্ৰতিফলিত/নিৰ্গত শক্তিৰ সনাক্তকৰণ;

(চ) গ্ৰহণ কৰা শক্তিক ফটোগ্ৰাফিক/ডিজিটেল তথ্যৰ ৰূপলৈ ৰূপান্তৰ;

(ছ) তথ্য সামগ্ৰীৰ পৰা তথ্যৰ বিষয়বস্তু উলিয়াই অনা; আৰু

(জ) তথ্যক মানচিত্ৰ/সাৰণি ৰূপলৈ ৰূপান্তৰ।

চিত্ৰ ৬.২ দূৰ সংবেদন তথ্য আহৰণৰ স্তৰসমূহ

ক. শক্তিৰ উৎস: দূৰ সংবেদনত ব্যৱহৃত শক্তিৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ উৎস হৈছে সূৰ্য। শক্তিক কৃত্ৰিমভাৱেও উৎপাদন কৰি বস্তু আৰু পৰিঘটনাৰ বিষয়ে তথ্য সংগ্ৰহ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি যেনে ফ্লেশগান বা ৰাডাৰত (ৰেডিঅ’ ডিটেকচন এণ্ড ৰেঞ্জিং) ব্যৱহৃত শক্তিৰ ৰশ্মি।

খ. উৎসৰ পৰা পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠলৈ শক্তিৰ সঞ্চালন: উৎসৰ পৰা ওলোৱা শক্তিয়ে উৎস আৰু বস্তুৰ পৃষ্ঠৰ মাজত শক্তিৰ তৰংগৰ ৰূপত পোহৰৰ গতিত ($(300,000 \mathrm{~km}$ প্ৰতি ছেকেণ্ড) বিস্তাৰ লয়। এনে শক্তি বিস্তাৰক ইলেক্ট্ৰমেগনেটিক বিকিৰণ (EMR) বুলি কোৱা হয়। শক্তি তৰংগবোৰ আকাৰ আৰু কম্পনাংকত ভিন্ন হয়। এনে পৰিৱৰ্তনসমূহৰ প্লটিংক ইলেক্ট্ৰমেগনেটিক বৰ্ণালী (চিত্ৰ ৬.৩) বুলি জনা যায়। তৰংগৰ আকাৰ আৰু কম্পনাংকৰ ভিত্তিত শক্তি তৰংগবোৰ গামা, এক্স-ৰে, অতি বেঙুনী ৰশ্মি, দৃশ্যমান ৰশ্মি, ইনফ্ৰাৰেড ৰশ্মি, মাইক্ৰ’ৱেভ আৰু ৰেডিঅ’ তৰংগত ভাগ কৰা হয়। বৰ্ণালীৰ এই বহল অঞ্চলসমূহৰ প্ৰতিটো বিভিন্ন প্ৰয়োগত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। কিন্তু, দৃশ্যমান, ইনফ্ৰাৰেড আৰু মাইক্ৰ’ৱেভ অঞ্চলৰ শক্তি দূৰ সংবেদনত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

চিত্ৰ ৬.৩ ইলেক্ট্ৰমেগনেটিক বৰ্ণালী

গ. পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ সৈতে শক্তিৰ আন্তঃক্ৰিয়া: বিস্তাৰিত শক্তিয়ে শেষত পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ বস্তুসমূহৰ সৈতে আন্তঃক্ৰিয়া কৰে। ই বস্তুৰ পৰা শক্তি শোষণ, সঞ্চালন, প্ৰতিফলন বা নিৰ্গমনলৈ নিয়ে। আমি সকলোৱে জানো যে সকলো বস্তুৱে ইহঁতৰ গঠন, ৰূপৰ আকৃতি আৰু অন্যান্য ধৰ্মত ভিন্ন হয়। গতিকে, বস্তুৱে গ্ৰহণ কৰা শক্তিৰ প্ৰতি দিয়া সঁহাৰিও একে নহয়। ইয়াৰ উপৰি, এটা নিৰ্দিষ্ট বস্তুৱেও বৰ্ণালীৰ বিভিন্ন অঞ্চলত (চিত্ৰ ৬.৫) ইয়ে গ্ৰহণ কৰা শক্তিৰ প্ৰতি ভিন্নভাৱে সঁহাৰি জনায়। উদাহৰণস্বৰূপে, এটা স্বচ্ছ পানীৰ দেহে বৰ্ণালীৰ ৰঙা আৰু ইনফ্ৰাৰেড অঞ্চলত বেছি শক্তি শোষণ কৰে আৰু উপগ্ৰহ প্ৰতিচ্ছবিত গাঢ়/ক’লা ৰূপত দেখা দিয়ে আনহাৎ ঘোলা পানীৰ দেহে বৰ্ণালীৰ নীলা আৰু সেউজীয়া অঞ্চলত বেছি প্ৰতিফলিত কৰে আৰু পাতল টোনত (চিত্ৰ ৬.৪) দেখা দিয়ে।

চিত্ৰ ৬.৪ মাটি, উদ্ভিদ আৰু পানীৰ বৰ্ণালীমূলক চহী

চিত্ৰ ৬.৫ ৰাজস্থানৰ সাম্ভৰ হ্ৰদৰ IRS 1 C বেণ্ড 1 সেউজীয়া (বাওঁফালে) আৰু বেণ্ড 4 IR প্ৰতিচ্ছবি

ঘ. বায়ুমণ্ডলৰ মাজেৰে প্ৰতিফলিত/নিৰ্গত শক্তিৰ বিস্তাৰ: যেতিয়া শক্তিয়ে পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ বস্তুৰ পৰা প্ৰতিফলিত হয়, ই বায়ুমণ্ডলত পুনৰ প্ৰৱেশ কৰে। আপুনি এই কথাৰ সচেতন হ’ব পাৰে যে বায়ুমণ্ডল গেছ, পানীৰ অণু আৰু ধূলি কণাৰে গঠিত। বস্তুৰ পৰা প্ৰতিফলিত হোৱা শক্তিয়ে বায়ুমণ্ডলীয় উপাদানসমূহৰ সৈতে সংস্পৰ্শলৈ আহে আৰু মূল শক্তিৰ ধৰ্মসমূহ সলনি হয়। য’ত কাৰ্বন ডাই অক্সাইডে $\left(\mathrm{CO}_{2}\right)$ হাইড্ৰজেনে $(\mathrm{H})$, আৰু পানীৰ অণুৱে মধ্যৱৰ্তী ইনফ্ৰাৰেড অঞ্চলত শক্তি শোষণ কৰে, ধূলি কণাবোৰে নীলা শক্তি বিচ্ছুৰিত কৰে। গতিকে, বায়ুমণ্ডলীয় উপাদানসমূহৰ দ্বাৰা শোষিত বা বিচ্ছুৰিত হোৱা শক্তিয়ে উপগ্ৰহত স্থাপন কৰা সংবেদকলৈ কেতিয়াও নাপায় আৰু এনে শক্তি তৰংগৰ দ্বাৰা কঢ়িয়াই অনা বস্তুৰ ধৰ্মসমূহ ৰেকৰ্ড নোহোৱাকৈ থাকে।

ঙ. সংবেদকৰ দ্বাৰা প্ৰতিফলিত/নিৰ্গত শক্তিৰ সনাক্তকৰণ: গ্ৰহণ কৰা শক্তি ৰেকৰ্ড কৰা সংবেদকবোৰ $700-900 \mathrm{~km}$ উচ্চতাত এটা নিকট-মেৰু সূৰ্য সমলয় কক্ষপথত স্থাপন কৰা হয়। এই উপগ্ৰহবোৰক দূৰ সংবেদন উপগ্ৰহ (যেনে ভাৰতীয় দূৰ সংবেদন শৃংখলা) বুলি জনা যায়। এই উপগ্ৰহবোৰৰ বিপৰীতে, বতৰ নিৰীক্ষণ আৰু দূৰসংযোগ উপগ্ৰহবোৰ ভূ-স্থিতি স্থানত (উপগ্ৰহটো সদায় ইয়াৰ কক্ষপথৰ ওপৰত অৱস্থান কৰি থাকে যি পৃথিৱীৰ ঘূৰ্ণনৰ দিশৰ সৈতে সমলয় হয়) স্থাপন কৰা হয় আৰু প্ৰায় $36,000 \mathrm{~km}$ উচ্চতাত (যেনে INSAT শৃংখলাৰ উপগ্ৰহ) পৃথিৱীৰ চাৰিওফালে ঘূৰে (পৃথিৱীৰ ইয়াৰ অক্ষৰ ওপৰত গতিৰ দিশৰ সৈতে মিলি যায়)। দূৰ সংবেদন আৰু বতৰ নিৰীক্ষণ উপগ্ৰহৰ মাজত তুলনা বক্স (৬.১)-ত দিয়া হৈছে। চিত্ৰ ৬.৬-এ ক্ৰমে সূৰ্য সমলয় আৰু ভূ-স্থিতি উপগ্ৰহৰ কক্ষপথ দেখুৱাইছে।

বক্স. ৬.১ সূৰ্য সমলয় আৰু ভূ-স্থিতি উপগ্ৰহৰ মাজত তুলনা

চিত্ৰ ৬.৬ সূৰ্য সমলয় (বাওঁফালে) আৰু ভূ-স্থিতি (সোঁফালে) উপগ্ৰহৰ কক্ষপথ

দূৰ সংবেদন উপগ্ৰহবোৰ সংবেদকৰ সৈতে মোতায়েন কৰা হয় যিবোৰে বস্তুৰ দ্বাৰা প্ৰতিফলিত ইলেক্ট্ৰমেগনেটিক বিকিৰণ সংগ্ৰহ কৰাৰ সামৰ্থ্য আছে। ফটোগ্ৰাফিক কেমেৰাই এক্সপোজাৰৰ মুহূৰ্তত ফটোগ্ৰাফ লয়। কিন্তু, দূৰ সংবেদন উপগ্ৰহত ব্যৱহৃত সংবেদকবোৰত এটা প্ৰণালী থাকে যি তথ্য সংগ্ৰহ আৰু ৰেকৰ্ড কৰাত ফটোগ্ৰাফিক কেমেৰাৰ পৰা ভিন্ন। মহাকাশবাহী সংবেদকৰ দ্বাৰা এনেদৰে আহৰণ কৰা প্ৰতিচ্ছবিবোৰ কেমেৰা-ভিত্তিক ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে পোৱা ফটোগ্ৰাফিক ফৰ্মেটৰ বিপৰীতে ডিজিটেল ফৰ্মেটত থাকে।

চ. গ্ৰহণ কৰা শক্তিক ফটোগ্ৰাফিক/ডিজিটেল তথ্যৰ ৰূপলৈ ৰূপান্তৰ: সংবেদকে গ্ৰহণ কৰা বিকিৰণবোৰ ইলেক্ট্ৰনিকভাৱে ডিজিটেল প্ৰতিচ্ছবিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হয়। ই ডিজিটেল সংখ্যাৰে গঠিত যিবোৰ শাৰী আৰু স্তম্ভত সজোৱা থাকে। এই সংখ্যাবোৰ এনালগ (ছবি) ৰূপৰ তথ্য সামগ্ৰীলৈও ৰূপান্তৰিত কৰিব পাৰি। পৃথিৱী-কক্ষীয় উপগ্ৰহত থকা সংবেদকে সংগ্ৰহ কৰা প্ৰতিচ্ছবি তথ্য ইলেক্ট্ৰনিকভাৱে পৃথিৱীৰ বিভিন্ন অংশত অৱস্থিত পৃথিৱী গ্ৰহণ কেন্দ্ৰলৈ প্ৰেৰণ কৰে। ভাৰতত, এনে এটা কেন্দ্ৰ হায়দৰাবাদৰ ওচৰৰ শাদনগৰত অৱস্থিত।

ছ. তথ্য সামগ্ৰীৰ পৰা তথ্যৰ বিষয়বস্তু উলিয়াই অনা: পৃথিৱী কেন্দ্ৰত প্ৰতিচ্ছবি তথ্য গ্ৰহণ কৰাৰ পিছত, প্ৰতিচ্ছবি তথ্য সংগ্ৰহৰ সময়ত হোৱা ত্ৰুটিসমূহ দূৰ কৰিবলৈ ইয়াক প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰা হয়। প্ৰতিচ্ছবিটো শুদ্ধ কৰাৰ পিছত, ডিজিটেল প্ৰতিচ্ছবি প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৌশল ব্যৱহাৰ কৰি ডিজিটেল প্ৰতিচ্ছবিৰ পৰা আৰু দৃশ্যিক ব্যাখ্যা পদ্ধতি প্ৰয়োগ কৰি এনালগ ৰূপৰ তথ্য সামগ্ৰীৰ পৰা তথ্য উলিয়াই অনা কাৰ্য্য কৰা হয়।

জ. তথ্যক মানচিত্ৰ/সাৰণি ৰূপলৈ ৰূপান্তৰ: ব্যাখ্যা কৰা তথ্যক শেষত চিহ্নিত কৰি বিভিন্ন স্তৰৰ বিষয়ভিত্তিক মানচিত্ৰলৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি, এটা সাৰণি তথ্য উৎপাদন কৰিবলৈ পৰিমাণগত জোখ-মাখও লোৱা হয়।

সংবেদক

সংবেদক হৈছে এটা যন্ত্ৰ যিয়ে ইলেক্ট্ৰমেগনেটিক বিকিৰণ সংগ্ৰহ কৰে, ইয়াক সংকেতলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে আৰু অনুসন্ধানাধীন বস্তুৰ বিষয়ে তথ্য পোৱাৰ বাবে উপযুক্ত ৰূপত প্ৰদৰ্শন কৰে। তথ্য আউটপুটৰ ৰূপৰ ভিত্তিত, সংবেদকবোৰক ফটোগ্ৰাফিক (এনালগ) আৰু অপৰম্পৰাগত ফটোগ্ৰাফিক (ডিজিটেল) সংবেদকত শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হয়।

এটা ফটোগ্ৰাফিক সংবেদক (কেমেৰা)ৱে এক্সপোজাৰৰ মুহূৰ্তত বস্তুৰ প্ৰতিচ্ছবি ৰেকৰ্ড কৰে। আনহাতে, এটা অপৰম্পৰাগত ফটোগ্ৰাফিক সংবেদকে বস্তুৰ প্ৰতিচ্ছবি বিট-দ্বাৰা-বিট ৰূপত লয়। এই সংবেদকবোৰ স্কেনাৰ বুলি জনা যায়। বৰ্তমান অধ্যায়ত, আমি উপগ্ৰহ দূৰ সংবেদনত ব্যৱহৃত অপৰম্পৰাগত ফটোগ্ৰাফিক সংবেদকবোৰ বৰ্ণনা কৰালৈকে সীমাবদ্ধ থাকিম।

বহু-বৰ্ণালীমূলক স্কেনাৰ: উপগ্ৰহ দূৰ সংবেদনত, বহু-বৰ্ণালীমূলক স্কেনাৰ (MSS) সংবেদক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এই সংবেদকবোৰ দৃষ্টিক্ষেত্ৰৰ ওপৰেৰে ঘূৰি ফুৰোঁতে বস্তুৰ প্ৰতিচ্ছবি লবলৈ ডিজাইন কৰা হয়। এটা স্কেনাৰ সাধাৰণতে দাপোন আৰু ডিটেক্টৰৰে গঠিত এটা গ্ৰহণ ব্যৱস্থাৰে গঠিত। এটা স্কেনিং সংবেদকে স্কেন ৰেখাৰ এটা শৃংখলা ৰেকৰ্ড কৰি দৃশ্য গঠন কৰে। এনে কৰোঁতে, মটৰ যন্ত্ৰই সংবেদকৰ কৌণিক দৃষ্টিক্ষেত্ৰৰ মাজেৰে স্কেনিং দাপোনটো দোলায়, যিয়ে স্কেন ৰেখাৰ দৈৰ্ঘ্য নিৰ্ধাৰণ কৰে আৰু ইয়াক স্বাথ বুলি কোৱা হয়। এনে কাৰণৰ বাবেই স্কেনাৰৰ দ্বাৰা প্ৰতিচ্ছবি সংগ্ৰহৰ মডক বিট-দ্বাৰা-বিট বুলি কোৱা হয়। প্ৰতিটো দৃশ্য কোষৰে গঠিত যিয়ে প্ৰতিচ্ছবিৰ স্থানিক ৰিজলিউচন নিৰ্ধাৰণ কৰে। দৃশ্যৰ ওপৰেৰে স্কেনিং দাপোনৰ দোলনই গ্ৰহণ কৰা শক্তিক ডিটেক্টৰলৈ প্ৰেৰণ কৰে, য’ত ইয়াক বৈদ্যুতিক সংকেতলৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হয়। এই সংকেতবোৰক ডিজিটেল সংখ্যা (DN মান) বুলি কোৱা সংখ্যাসূচক মানলৈ ৰূপান্তৰিত কৰি চুম্বকীয় টেপত ৰেকৰ্ড কৰা হয়।

বহু-বৰ্ণালীমূলক স্কেনাৰবোৰ তলত দিয়া প্ৰকাৰত বিভক্ত কৰা হয়:

(i) ৱিস্কব্ৰুম স্কেনাৰ

(ii) পুশব্ৰুম স্কেনাৰ

(i) ৱিস্কব্ৰুম স্কেনাৰ : ৱিস্কব্ৰুম স্কেনাৰবোৰ ঘূৰ্ণনশীল দাপোন আৰু এটা একক ডিটেক্টৰৰে গঠিত। দাপোনটো এনেদৰে অৱস্থান কৰা হয় যে যেতিয়া ই এটা ঘূৰ্ণন সম্পূৰ্ণ কৰে, ডিটেক্টৰটোৱে দৃষ্টিক্ষেত্ৰৰ ওপৰেৰে ঘূৰি ফুৰে

৬.৭ ৱিস্কব্ৰুম স্কেনাৰ

৬.৮ পুশব্ৰুম স্কেনাৰ

দৃশ্যমানৰ পৰা বৰ্ণালীৰ মধ্যৱৰ্তী ইনফ্ৰাৰেড অঞ্চললৈকে বহু সংখ্যক সংকীৰ্ণ বৰ্ণালীমূলক বেণ্ডত প্ৰতিচ্ছবি লবলৈ ৯০ আৰু ১২০ৰ মাজত। দোলনশীল সংবেদকৰ মুঠ পৰিসৰক স্কেনাৰৰ মুঠ দৃষ্টিক্ষেত্ৰ (TFOV) বুলি জনা যায়। সমগ্ৰ ক্ষেত্ৰ স্কেনিং কৰোঁতে, সংবেদকৰ অপটিকেল হেড সদায় এটা নিৰ্দিষ্ট মাত্ৰাত স্থাপন কৰা থাকে যাক তাৎক্ষণিক দৃষ্টিক্ষেত্ৰ (IFOV) বুলি কোৱা হয়। চিত্ৰ ৬.৭-এ ৱিস্কব্ৰুম স্কেনাৰৰ স্কেনিং প্ৰণালী চিত্ৰিত কৰিছে।

(ii) পুশব্ৰুম স্কেনাৰ: পুশব্ৰুম স্কেনাৰবোৰত ডিটেক্টৰৰ সংখ্যা থাকে যি সংবেদকৰ স্বাথক স্থানিক ৰিজলিউচনৰ আকাৰেৰে হৰণ কৰি পোৱা সংখ্যাৰ সমান (চিত্ৰ ৬.৮)। উদাহৰণস্বৰূপে, ফৰাচী দূৰ সংবেদন উপগ্ৰহ SPOT ৰ উচ্চ ৰিজলিউচন দৃশ্যমান ৰেডিঅ’মিটাৰ - ১ (HRVR - ১) ৰ স্বাথ $60 \mathrm{~km}$ আৰু স্থানিক ৰিজলিউচন ২০ মিটাৰ। যদি আমি $60 \mathrm{~km} \times 1000$ মিটাৰক $/ 20$ মিটাৰেৰে হৰণ কৰোঁ, আমি ৩০০০ ডিটেক্টৰৰ সংখ্যা পাওঁ যিবোৰ SPOT HRV - ১ সংবেদকত মোতায়েন কৰা হয়। পুশব্ৰুম স্কেনাৰত, সকলো ডিটেক্টৰ ৰৈখিকভাৱে শৃংখলাবদ্ধ কৰা থাকে আৰু প্ৰতিটো ডিটেক্টৰে নাদিৰৰ দৃষ্টিত ২০ মিটাৰৰ ভূমি কোষ (পিক্সেল) মাত্ৰাই প্ৰতিফলিত কৰা শক্তি সংগ্ৰহ কৰে।

উপগ্ৰহৰ ৰিজলিউচন ক্ষমতা

উপগ্ৰহ দূৰ সংবেদনত, সূৰ্য সমলয় মেৰু কক্ষপথে পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ একে এলেকাৰ ওপৰত উপগ্ৰহৰ পুনৰ দৰ্শন সময় বা কালিক ৰিজলিউচন বুলি কোৱা পূৰ্বনিৰ্ধাৰিত পৰ্যায়ক্ৰমিক অন্তৰালৰ পিছত প্ৰতিচ্ছবি সংগ্ৰহ কৰিবলৈ সক্ষম কৰায়। চিত্ৰ ৬.৯-এ হিমালয়ৰ উদ্ভিদৰ প্ৰকাৰৰ সৈতে সম্পৰ্কিত হোৱা পৰিৱৰ্তনসমূহ অধ্যয়ন আৰু ৰেকৰ্ড কৰিবলৈ সক্ষম কৰোৱা একে এলেকাৰ বাবে দুটা ভিন্ন সময়ৰ পৰ্যায়ত লোৱা দুটা প্ৰতিচ্ছবি চিত্ৰিত কৰিছে। আন এটা উদাহৰণত, চিত্ৰ ৬.১০ ($a$ আৰু খ)-এ ভাৰত মহাসাগৰত ছুনামিৰ আগতে আৰু পিছত লোৱা প্ৰতিচ্ছবি দেখুৱাইছে। জুন ২০০৪ত লোৱা প্ৰতিচ্ছবিয়ে ইণ্ডোনেছিয়াৰ বাণ্ডা আচেহৰ অক্ষত ভূ-প্ৰকৃতি স্পষ্টকৈ দেখুৱাইছে, আনহাতে ছুনামিৰ পিছত তৎক্ষণাত লোৱা পোছ্ট ছুনামি প্ৰতিচ্ছবিয়ে ছুনামিৰ দ্বাৰা সৃষ্টি হোৱা ক্ষয়িক্ষতি প্ৰকাশ কৰিছে।

চিত্ৰ ৬. ৯ মে’ (বাওঁফালে) আৰু নৱেম্বৰ (সোঁফালে) মাহত IRS উপগ্ৰহৰ দ্বাৰা লোৱা হিমালয় আৰু উত্তৰ ভাৰতীয় সমভূমিৰ প্ৰতিচ্ছবিয়ে উদ্ভিদৰ প্ৰকাৰত পাৰ্থক্য দেখুৱাইছে। মে’ মাহৰ প্ৰতিচ্ছবিৰ ৰঙা দাগবোৰে শংকুধানী উদ্ভিদক সূচায়। নৱেম্বৰ মাহৰ প্ৰতিচ্ছবিত অতিৰিক্ত ৰঙা দাগবোৰে পৰ্ণপাতী উদ্ভিদক সূচায় আৰু পাতল ৰঙা ৰং শস্যৰ সৈতে সম্পৰ্কিত।

চিত্ৰ ৬.১০ (ক) জুন ২০০৪ত লোৱা প্ৰি-ছুনামি প্ৰতিচ্ছবি

চিত্ৰ ৬.১০ (খ) ডিচেম্বৰ, ২০০৪ত লোৱা পোছ্ট-ছুনামি প্ৰতিচ্ছবি

সংবেদক ৰিজলিউচন

দূৰ সংবেদকবোৰ স্থানিক, বৰ্ণালীমূলক আৰু ৰেডিঅ’মেট্ৰিক ৰিজলিউচনৰ দ্বাৰা চৰিত্ৰিত কৰা হয় যিয়ে বিভিন্ন ভূ-প্ৰকৃতিৰ অৱস্থাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত উপযোগী তথ্য উলিয়াবলৈ সক্ষম কৰায়।

(i) স্থানিক ৰিজলিউচন: আপুনি কিতাপ বা বাতৰি কাকত পঢ়োতে কিছুমান মানুহ চশমা ব্যৱহাৰ কৰা দেখিছে। আপুনি কেতিয়াবা ভাবিছে নেকি কিয় তেওঁলোকে এনে কৰে। ই কেৱল এই সত্যৰ বাবেই যে শব্দ এটাৰ দুটা ওচৰা-উচৰিকৈ থকা আখৰ পৃথক কৰিবলৈ তেওঁলোকৰ চকুৰ ৰিজলিউচন ক্ষমতাই সেইবোৰক দুটা পৃথক আখৰ হিচাপে চিনাক্ত কৰিবলৈ অক্ষম। ধনাত্মক চশমা ব্যৱহাৰ কৰি তেওঁলোকে তেওঁলোকৰ দৃষ্টিশক্তি আৰু ৰিজলিউচন ক্ষমতা উন্নত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। দূৰ সংবেদনত, সংবেদকৰ স্থানিক ৰিজলিউচনে একে পৰিঘটনাক সূচায়। ই হৈছে সংবেদকৰ দুটা ওচৰা-উচৰিকৈ থকা বস্তুৰ পৃষ্ঠক দুটা পৃথক বস্তুৰ পৃষ্ঠ হিচাপে পৃথক কৰাৰ সামৰ্থ্য। নিয়ম হিচাপে, ৰিজলিউচন বৃদ্ধিৰ সৈতে সৰু সৰু বস্তুৰ পৃষ্ঠৰ চিনাক্তকৰণও সম্ভৱ হয়।

(ii) বৰ্ণালীমূলক ৰিজলিউচন: ই ইলেক্ট্ৰমেগনেটিক বিকিৰণৰ (EMR) বিভিন্ন বেণ্ডত সংবেদকৰ সংবেদন আৰু ৰেকৰ্ডিং ক্ষমতাক সূচায়। বহু-বৰ্ণালীমূলক প্ৰতিচ্ছবি এটা যন্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰি আহৰণ কৰা হয় যিয়ে সংবেদকে গ্ৰহণ কৰা বিকিৰণ বিচ্ছুৰিত কৰে আৰু নিৰ্দিষ্ট বৰ্ণালীমূলক পৰিসৰৰ প্ৰতি সংবেদনশীল ডিটেক্টৰ মোতায়েন কৰি ইয়াক ৰ