অধ্যায় 05 পোকা, নোমাডস্ আৰু স্থাপত্য সমাজ
আপুনি অধ্যায় 2, 3 আৰু 4ত চালিয়া দেখা হৈছিল কেতিয়া রাজ্যসমূহে উদৰণ কৰিছিল আৰু পৰিণত হৈছিল। এই সময়তকৈ সহাৰিক আৰু গাঁৱৰ পৰা নতুন শিল্প, কৃষি আৰু উৎপাদন কামসমূহে বিস্ফোৰ কৰিছিল। শতাব্দীৰ সময়ত গুৰুত্বপূৰ্ণ বিধি-বিচাৰ, সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক উন্নতিসমূহ হৈছিল। কিন্তু সামাজিক পৰিৱৰ্তন সকলোতে একে নহয়, কাৰণ বিভিন্ন ধৰণৰ সমাজসমূহে বিভিন্ন ভাবে বিকাশ পাইছিল। এই হৈছে কেতিয়া আৰু কেতিয়া হৈছিল তেনেকৈ হৈছিল তাৰ বিষয়ে বুজিবলৈ গৈছিল।
উত্তৰ-ভাৰতৰ বিশাল অঞ্চলত সমাজটো ইতিমধ্যে ভৱিকা নীতিৰ বিধানৰ আওতাত বিভক্ত হৈছিল। এই নীতিসমূহক ব্ৰাহ্মণসমূহে নিৰ্ধাৰ কৰিছিল, আৰু বৃহৎ রাজ্যৰ শাসকসমূহে তাৰ গ্ৰহণ কৰিছিল। উচ্চ আৰু নিম্ন আৰু ধনী আৰু গৰিবৰ মাজৰ পৰা পৰিমাণ বৃদ্ধি পাইছিল। দিল্লীৰ সুলতানসমূহ আৰু মুঘলসমূহৰ অধীনত, এই সামাজিক শ্রেণীৰ মাজৰ পৰা পৰিমাণ আৰু বৃদ্ধি পাইছিল।

আকৃতি 1 পোকাৰ নৃত্য, সান্তালৰ আঁকা স্ক্ৰল
বৃহৎ সহাৰিকৰ পৰা অন্যান্য সমাজ: পোকাৰ সমাজ
তথাপি অন্য ধৰণৰ সমাজসমূহ আছিল। উত্তৰ-ভাৰতৰ অনেক সমাজত ব্ৰাহ্মণসমূহে নিৰ্ধাৰ কৰিছিল বৰ্ণনীয় সামাজিক নীতি আৰু অনুষ্ঠানসমূহ অনুসৰি হৈছিল নাই। তেওঁলোকক অনেক অসমত্বৰ শ্রেণীসমূহত বিভক্ত কৰিছিল নাই। এই ধৰণৰ সমাজক বান্ধবীয় সম্পৰ্কৰ আওতাত বলবৎ কৰি অনেকে পোকাসমূহ বলি দিয়া হৈছে।
প্ৰতিটো পোকাৰ সদস্যসমূহ বান্ধবীয় সম্পৰ্কৰে একতা হৈছিল। অনেক পোকাসমূহে কৃষিৰ দ্বাৰা তেওঁলোকৰ জীৱনশৈলী প্ৰাপ্ত কৰিছিল। অন্যান্যসমূহে শিকাৰক আৰু সংগ্ৰাহক বা পশুৰ পৰিচালনাকৰ্তা হিচাপে জীৱনশৈলী প্ৰাপ্ত কৰিছিল। সৰ্বাধিকাংশে তেওঁলোকৰ বাসস্থলৰ প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহক সম্পূৰ্ণভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ এই কামসমূহ একত্ৰিত কৰিছিল। কিছুমান পোকাসমূহ নোমাডস হিচাপে এটা ঠাইৰ পৰা অন্য ঠাইলৈ স্থানান্তৰ কৰিছিল। এক পোকাৰ গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গোটা গো