কে. বিক্ৰম সিংহ

ধ্বনিত এই অদ্ভুত গুণ আছে যে এক মুহূৰ্ততে ই আপোনাক আন এক সময়-পৰিস্থিতিলৈ লৈ যাব পাৰে। মই সেইসকলৰ ভিতৰত নহয় যিসকলে পুৱা চাৰিবজাত উঠে, পাঁচবজাত সাজু হৈ লয় আৰু তাৰ পিছত লোধী গাৰ্ডেনত উপস্থিত হৈ মকবৰা আৰু মেম চাহাবসকলৰ সংগত ${ }^{1}$ত দীঘলীয়া খোজকাঢ়িত ওলাই যায়। মই সাধাৰণতে সূৰ্যোদয়ৰ লগে লগে উঠো, মোৰ চাহ নিজে বনাও আৰু তাৰ পিছত চাহ আৰু বাতৰি কাকত লৈ দীঘলীয়া এলাহেৰে ভৰা পুৱাৰ উপভোগ কৰো। সঘনাই বাতৰি কাকতৰ খবৰবোৰলৈ মোৰ কোনো গুৰুত্ব নাথাকে। ই কেৱল মনটোক কটা চাংগীৰ দৰে এনেকৈ বতাহত উৰি ফুৰিবলৈ দিয়াৰ এক অজুহাতহে। প্ৰকৃততে ইয়াক কটা চাংগী যোগ বুলিও কোৱা হ’ব পাৰে। ইয়াক মই মোৰ বাবে যথেষ্ট শক্তি দিয়া ${ }^{2}$ বুলি পাওঁ আৰু মোৰ দৃঢ় বিশ্বাস যে সম্ভৱতঃ ইয়ে মোক আৰু এদিনৰ বাবে পৃথিৱীৰ সন্মুখীন হোৱাত সহায় কৰে-এনে এখন পৃথিৱীৰ সন্মুখীন হোৱাত যিৰ কোনো মূৰ-ভৰি বুজি পোৱাত মই এতিয়া নিজকে অক্ষম পাইছো।

এতিয়াই সদ্যে মোৰ এই শান্তিপূৰ্ণ দৈনন্দিন কাম-কাজত এদিন বাধা ${ }^{3}$ পৰিল। মই এনে এক কাণফাটা ${ }^{4}$ মাতত সাৰ পালো, যি তোপৰ গুলী আৰু বোমাৰ স্ফোটনৰ দৰে আছিল, যেন জৰ্জ ডব্লিউ. বুশ আৰু ছাদ্দাম হুছেইনৰ মেহেৰবানীৰ দ্বাৰা তৃতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ আৰম্ভণি হৈছে। খোদাৰ শুকৰ যে এনে কোনো কথা নাছিল। প্ৰকৃততে ই কেৱল স্বৰ্গত

1. সংগ, লগ 2. শক্তি (শক্তি) দিয়া 3. ব্যৱধান, বাধা 4. তীব্ৰ মাত যি কাণ ফাটি যোৱা

চলি থকা দেৱতাসকলৰ কোনো খেল আছিল, যাৰ চমক বিজুলীৰ চমক আৰু ডাৱৰৰ গৰ্জনৰ ৰূপত চাবলৈ পোৱা গৈছিল।

মই খিৰিকীৰ বাহিৰলৈ চালো। আকাশ ডাৱৰেৰে ভৰি আছিল যি সেনাপতিসকলৰ দ্বাৰা ত্যাগ কৰা সৈন্যসকলৰ দৰে আতংকত ইটোৱে সিটোক লগ লাগি আছিল। বাতুলৰ দৰে আকাশক ভেদ-ভেদ দিয়া বিজুলী ${ }^{2}$ৰ বাহিৰে জাৰৰ এলাহেৰে ভৰা পুৱা ${ }^{3}$ৰ শীতল মটীয়া আকাশো আছিল, যিয়ে প্ৰকৃতিৰ তাণ্ডৱক এক পৃষ্ঠভূমি যোগান ধৰি আছিল। এই তাণ্ডৱৰ গৰ্জন-তৰ্জনে মোক তিনিবছৰ আগতে ত্ৰিপুৰাৰ উনাকোটিৰ এক সন্ধিয়ালৈ লৈ গ’ল।

ডিচেম্বৰ ১৯৯৯ত ‘অন দ্য ৰ’ড’ শীৰ্ষকৰ তিনিটা খণ্ডৰ এক টিভি শৃংখলা সৃষ্টি কৰাৰ ক্ৰমত মই ত্ৰিপুৰাৰ ৰাজধানী আগৰতলালৈ গৈছিলো। ইয়াৰ পিছৰ মৌলিক ভাৱনা আছিল ত্ৰিপুৰাৰ সমগ্ৰ দৈৰ্ঘ্যত আৰ-পাৰ কৰি যোৱা ৰাষ্ট্ৰীয় ৰাজপথ-৪৪ৰে ভ্ৰমণ কৰা আৰু ত্ৰিপুৰাৰ উন্নয়ন সম্পৰ্কীয় কাৰ্যকলাপৰ বিষয়ে তথ্য দিয়াৰ।

ত্ৰিপুৰা ভাৰতৰ সৰু ৰাজ্যসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। চৌত্ৰিশ শতাংশতকৈ বেছি ইয়াৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰও যথেষ্ট ওখ। তিনিদিশে ই বাংলাদেশৰ দ্বাৰা আগুৰি আছে আৰু অৱশিষ্ট ভাৰতৰ সৈতে ইয়াৰ দুৰ্গম সংযোগ উত্তৰ-পূৰ্ব সীমাৰ লগত লাগি থকা মিজোৰাম আৰু অসমৰ দ্বাৰা গঠিত হয়। সোনামুৰা, বেলোনিয়া, ছাবৰুম আৰু কৈলাসশহৰৰ দৰে ত্ৰিপুৰাৰ বেছিভাগ গুৰুত্বপূৰ্ণ চহৰ বাংলাদেশৰ সৈতে ইয়াৰ সীমাৰ ওচৰত আছে। ইমানকৈ যে আগৰতলাও সীমা চকীৰ পৰা মাত্ৰ দুকিলোমিটাৰত আছে। বাংলাদেশৰ পৰা মানুহৰ অবৈধ আগমন ${ }^{4}$ ইয়াত জবৰদস্ত আৰু ইয়াক ইয়াত সামাজিক স্বীকৃতিও প্ৰাপ্ত হৈছে। ইয়াতৰ অসাধাৰণ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ মুখ্য কাৰণ এইটোৱেই। অসম আৰু পশ্চিম বংগৰ পৰাও মানুহৰ প্ৰব্ৰজন ইয়াত হয়েই। মুঠতে বাহিৰৰ লোকৰ প্ৰচুৰ আগমনে জনসংখ্যাৰ সমতাক স্থানীয় জনজাতিসকলৰ বিৰুদ্ধে থিয় কৰি দিছে। ই ত্ৰিপুৰাত জনজাতি অসন্তুষ্টিৰ মুখ্য কাৰণ।

1. পাগল 2. বিজুলী 3. ৰাতিপুৱা, একেবাৰে পুৱা 4. অহা

প্ৰথম তিনিদিনত মই আগৰতলা আৰু ইয়াৰ চাৰিওফালে চুটিং কৰিলো, যাক কেতিয়াবা মন্দিৰ আৰু ৰাজপ্ৰাসাদৰ চহৰ হিচাপে জনা গৈছিল। উজ্জয়ন্ত ৰাজপ্ৰাসাদ আগৰতলাৰ মুখ্য ৰাজপ্ৰাসাদ য’ত এতিয়া তাতৰ ৰাজ্য বিধানসভা বহে। ৰজাসকলৰ পৰা সাধাৰণ জনতালৈ হোৱা ক্ষমতা হস্তান্তৰ ${ }^{1}$ক এই ৰাজপ্ৰাসাদে এতিয়া নাটকীয় ৰূপত প্ৰতীকায়িত ${ }^{2}$ কৰে। ইয়াক ভাৰতৰ সফল শাসক বংশসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম, অবিৰত ১৮৩টা ক্ৰমিক ৰজাৰ ত্ৰিপুৰাৰ মাণিক্য বংশৰ দুখদায়ক অন্তহে বুলি ক’ব পাৰি।

ত্ৰিপুৰাত অবিৰত বাহিৰৰ লোকৰ অহাৰ দ্বাৰা কিছু সমস্যা সৃষ্টি হৈছে যদিও ইয়াৰ বাবে এই ৰাজ্যই বহুধৰ্মীয় সমাজৰ উদাহৰণো হৈছে। ত্ৰিপুৰাত উনৈশটা অনুসূচিত জনজাতি আৰু বিশ্বৰ চাৰিওটা ডাঙৰ ধৰ্মৰ প্ৰতিনিধিত্ব বৰ্তমান আছে। আগৰতলাৰ বাহিৰৰ অংশ পৈচাৰথলত মই এটা সুন্দৰ বৌদ্ধ মন্দিৰ দেখিলো। সোধাত মোক কোৱা হ’ল যে ত্ৰিপুৰাৰ উনৈশটা জনগোষ্ঠীৰ ভিতৰত দুটা, অৰ্থাৎ চাকমা আৰু মুঘ মহাযানী বৌদ্ধ। এই জনগোষ্ঠীবোৰ ত্ৰিপুৰালৈ বৰ্মা বা ম্যানমাৰৰ পৰা চট্টগ্ৰামৰ মাৰ্গেৰে আহিছিল। প্ৰকৃততে এই মন্দিৰৰ মুখ্য বুদ্ধ প্ৰতিমাও ১৯৩০ৰ দশকত ৰেঙ্গুনৰ পৰা অনা হৈছিল।

আগৰতলাত চুটিং কৰাৰ পিছত আমি ৰাষ্ট্ৰীয় ৰাজপথ-৪৪ ধৰিলো আৰু টীলিয়ামুৰা গাঁৱত উপস্থিত হ’লো যি প্ৰকৃততে কিছু বেছি ডাঙৰ হোৱা গাঁৱহে। ইয়াত মোৰ সাক্ষাৎ হেমন্ত কুমাৰ জামাতিয়াৰ সৈতে হ’ল যি ইয়াতৰ এজন প্ৰসিদ্ধ লোকগায়ক আৰু যি ১৯৯৬ত সংগীত নাটক একাডেমীৰ দ্বাৰা পুৰস্কৃতো হৈছিল। হেমন্ত কোকবৰোক ভাষাত গায় যি ত্ৰিপুৰাৰ জনজাতীয় ভাষাসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। যৌৱনৰ দিনত তেওঁ পিপলছ লিবাৰেচন অৰ্গেনাইজেচনৰ কৰ্মী আছিল। কিন্তু যেতিয়া তেওঁৰ সৈতে মোৰ সাক্ষাৎ হ’ল তেতিয়া তেওঁ সশস্ত্ৰ সংগ্ৰামৰ পথ এৰি দিছিল আৰু নিৰ্বাচনত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰাৰ পিছত জিলা পৰিষদৰ সদস্য হৈছিল।

জিলা পৰিষদে আমাৰ চুটিং ইউনিটৰ বাবে এক ভোজৰ আয়োজন কৰিছিল। ই এক সৰল-সাধা খোৱা আছিল যাক সন্মান আৰু মৰমেৰে আগবঢ়োৱা হৈছিল।

1. এজন ব্যক্তিৰ হাতৰ পৰা আন এজন ব্যক্তিৰ হাতলৈ যোৱা 2. প্ৰকাশ কৰা 3. জনগোষ্ঠী সম্পৰ্কীয়

ভাৰতৰ মুখ্য ধাৰাত অহা মুখজোৰ আৰু দেখুৱাবাজ সংস্কৃতিয়ে এতিয়ালৈকে ত্ৰিপুৰাৰ জন-জীৱনক নষ্ট কৰা নাই। ভোজৰ পিছত মই হেমন্ত কুমাৰ জামাতিয়াক এটা গীত শুনাবলৈ অনুৰোধ কৰিলো আৰু তেওঁ নিজৰ মাটিত বৈ থকা শক্তিশালী নদী, সতেজ বতাহ আৰু শান্তিৰ এটা গীত গালে। ত্ৰিপুৰাত সংগীতৰ শিপা যথেষ্ট গভীৰ যেন লাগে। গুৰুত্বপূৰ্ণ যে বলীউডৰ আটাইতকৈ মৌলিক সংগীতকাৰসকলৰ ভিতৰত এজন এছ.ডি. বৰ্মন ত্ৰিপুৰাৰ পৰাহে আহিছিল। প্ৰকৃততে তেওঁ ত্ৰিপুৰাৰ ৰাজপৰিয়ালৰ উত্তৰাধিকাৰীসকলৰ ভিতৰত আছিল।

টীলিয়ামুৰা চহৰৰ ৱাৰ্ড নং. ৩ত মোৰ সাক্ষাৎ আন এজন গায়ক মঞ্জু ঋষিদাসৰ সৈতে হ’ল। ঋষিদাস মোচীসকলৰ এক সম্প্ৰদায়ৰ নাম। কিন্তু জোতা তৈয়াৰ কৰাৰ বাহিৰে এই সম্প্ৰদায়ৰ কিছু লোকৰ বিশেষজ্ঞতা আছিল থাপ থকা বাদ্যযন্ত্ৰ যেনে তবলা আৰু ঢোলৰ নিৰ্মাণ আৰু ইহঁতৰ মেৰামতিৰ কামতো। মঞ্জু ঋষিদাস আকৰ্ষণী মহিলা আছিল আৰু ৰেডিঅ’ শিল্পী হোৱাৰ বাহিৰেও নগৰ পঞ্চায়তত নিজৰ ৱাৰ্ডৰ প্ৰতিনিধিত্বও কৰিছিল। তেওঁ নিৰক্ষৰ আছিল। কিন্তু নিজৰ ৱাৰ্ডৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ প্ৰয়োজন অৰ্থাৎ পৰিষ্কাৰ পানীৰ বিষয়ে তেওঁৰ সম্পূৰ্ণ জ্ঞান আছিল। নগৰ পঞ্চায়তক তেওঁ নিজৰ ৱাৰ্ডত নলৰ পানী প্ৰেৰণ কৰিবলৈ আৰু ইয়াৰ মুখ্য আলিবোৰত ইটা বিছাবলৈ ৰাজী কৰাইছিল।

আমাৰ বাবে তেওঁ দুটা গীত গালে আৰু ইয়াত তেওঁৰ স্বামীয়ে অংশগ্ৰহণ কৰাৰ চেষ্টা কৰিছিল কাৰণ মই সেই সময়ত তেওঁৰ গানৰ চুটিংও কৰি আছিলো। গানৰ পিছত তেওঁ তৎক্ষণাত এক গৃহিণীৰ ভূমিকাতো আহিল আৰু কোনো দ্বিধা নকৰাকৈ আমাৰ বাবে চাহ বনাই আনিলে। মই এই কথাটো লৈ নিশ্চিত যে কোনো উত্তৰ ভাৰতীয় গাঁৱত এনে হোৱা সম্ভৱ নহয় কাৰণ পৰিষ্কাৰতাৰ নামত এক নতুন প্ৰকাৰৰ অস্পৃশ্যতা-প্ৰথা তাত এতিয়াও চলনত আছে।

ত্ৰিপুৰাৰ হিংসাগ্ৰস্ত মুখ্য অংশত প্ৰৱেশ কৰাৰ আগতে, অন্তিম পৰ্যায় টীলিয়ামুৰাহে। ৰাষ্ট্ৰীয় ৰাজপথ-৪৪ত পৰৱৰ্তী ৮৩ কিলোমিটাৰ অৰ্থাৎ মানুলৈকে ভ্ৰমণৰ সময়ত ট্ৰেফিক চি.আৰ.পি.এফ.ৰ সুৰক্ষাত কাফিলাৰ আকৃতিত চলে। মুখ্য সচিব আৰু আই.জি., চি.আৰ.পি.এফ.ৰ সৈতে মই নিবেদন কৰিছিলো যে তেওঁলোকে আমাক ঘেৰাবন্দী হৈ চলি থকা কাফিলাৰ আগে-আগে চলিবলৈ দিয়ে। কিছু ন-নুকুৰৰ পিছত

তেওঁলোকে ইয়াৰ বাবে মান্তি হ’ল কিন্তু তেওঁলোকৰ চৰ্ত আছিল যে মোক আৰু মোৰ কেমেৰামেনক চি.আৰ.পি.এফ.ৰ সশস্ত্ৰ গাড়ীত চলিব লাগিব আৰু এই কাম আমাক নিজৰ বিপদত কৰিব লাগিব।

কাফিলা দিনত ১১ বজাত ওচৰা-উচৰিকৈ চলিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। মই মোৰ চুটিংৰ কামতে ইমান ব্যস্ত আছিলো যে সেই সময়লৈকে ভয়ৰ বাবে কোনো ঠাইয়ে নাছিল যেতিয়ালৈকে মোক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰি থকা চি.আৰ.পি.এফ. কৰ্মীয়ে লগৰ তলৰ পাহাৰবোৰত ইচ্ছাকৃতভাৱে ৰখা দুটা শিলৰ ফালে মোৰ মন আকৰ্ষণ নকৰিলে। “দুদিন আগতে আমাৰ এজন জোৱান ইয়াতে বিদ্ৰোহীসকলৰ দ্বাৰা মাৰি পেলোৱা হৈছিল”, তেওঁ ক’লে। মোৰ শিৰদাঁড়িত এক জুৰজুৰণি দৌৰি গ’ল। মানুলৈকে মোৰ অৱশিষ্ট ভ্ৰমণত মই এই ভাৱনা মোৰ মনৰ পৰা আঁতৰাব নোৱাৰিলো যে আমাক ঘেৰি থকা সুন্দৰ আৰু অন্যথা শান্তিপূৰ্ণ যেন লগা জংঘলবোৰত কোনো ঠাইত বন্দুক লৈ বিদ্ৰোহীসকলো লুকাই থাকিব পাৰে।

ত্ৰিপুৰাৰ মুখ্য নদীসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম মানু নদীৰ কাষত অৱস্থিত মানু এক সৰু গাঁও। যি সময়ত আমি মানু নদীৰ পাৰ হৈ যোৱা দলংত উপস্থিত হ’লো, সূৰ্যই মানুৰ পানীত নিজৰ সোণ ঢালি আছিল। তাত মই আন এক কাফিলা দেখিলো। একেলগে বন্ধা হাজাৰো বাঁহৰ এক কাফিলা কোনো বিশাল ড্ৰেগনৰ দৰে দেখা গৈছিল আৰু নদীৰ ওপৰেৰে বৈ আহি আছিল। ডুবি যোৱা সূৰ্যৰ সোণালী পোহৰে ইয়াক জ্বলাই আছিল আৰু আমাৰ কাফিলাক সুৰক্ষা দি থকা চি.আৰ.পি.এফ.ৰ এক সমগ্ৰ কোম্পানীৰ বিপৰীতে ইয়াৰ সুৰক্ষাৰ কাম কেৱল চাৰিজন ব্যক্তিয়ে সামৰি লৈছিল।

এতিয়া আমি উত্তৰ ত্ৰিপুৰা জিলাত আহি পৰিছিলো। ইয়াতৰ জনপ্ৰিয় ঘৰুৱা কাৰ্যকলাপসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম হ’ল আগৰবত্তিৰ বাবে বাঁহৰ পাতল কাঠী প্ৰস্তুত কৰা। আগৰবত্তি বনাবলৈ ইহঁতক কৰ্ণাটক আৰু গুজৰাটলৈ প্ৰেৰণ কৰা হয়। উত্তৰ ত্ৰিপুৰা জিলাৰ মুখ্য কাৰ্যালয় কৈলাসশহৰ, যি বাংলাদেশৰ সীমাৰ যথেষ্ট ওচৰত।

মই ইয়াতৰ জিলাধিকাৰীৰ সৈতে সাক্ষাৎ কৰিলো, যি কেৰালাৰ পৰা অহা এজন ডেকা ওলাল। তেওঁ তীব্ৰগতি ${ }^{1}$, মিলনসাৰ আৰু উৎসাহী ব্যক্তি আছিল। চাহৰ সময়ত তেওঁ মোক

1. বহুত তীব্ৰ

ক’লে যে টি.পি.এছ. (ট্ৰু পটেট’ চীডছ)ৰ খেতিক ত্ৰিপুৰাত, বিশেষকৈ উত্তৰ জিলাত কেনেকৈ সফলতা পোৱা হৈছে। আলুৰ বীজ সিঁচিবলৈ সাধাৰণতে পৰম্পৰাগত আলুৰ বীজৰ প্ৰয়োজন পৰে দুটা মেট্ৰিক টন প্ৰতি হেক্টৰ। ইয়াৰ বিপৰীতে টি.পি.এছৰ কেৱল ১০০ গ্ৰাম পৰিমাণহে এক হেক্টৰৰ বীজ সিঁচিবলৈ যথেষ্ট হয়। ত্ৰিপুৰাৰ পৰা টি.পি.এছ.ৰ ৰপ্তানি এতিয়া কেৱল অসম, মিজোৰাম, নাগালেণ্ড আৰু অৰুণাচল প্ৰদেশলৈকে নহয়, বাংলাদেশ, মালয়েছিয়া আৰু ভিয়েটনামলৈকো কৰা হৈছে। কালেক্টৰে তেওঁৰ এজন বিষয়াক আমাক মুৰাই গাঁৱলৈ লৈ যাবলৈ ক’লে, য’ত টি.পি.এছ.ৰ খেতি কৰা হৈছিল।

তাৰ পিছত জিলাধিকাৰীয়ে হঠাতে মোক সুধিলে, “আপুনি উনাকোটিত চুটিং কৰিবলৈ পছন্দ কৰিবনে?”

এই নামটো মোক কিছু চিনাকি যেন লাগিল, কিন্তু ইয়াৰ বিষয়ে মোৰ কোনো জ্ঞান নাছিল। জিলাধিকাৰীয়ে আগবাঢ়ি ক’লে যে ই ভাৰতৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ নহ’লেও আটাইতকৈ ডাঙৰ শৈৱ তীৰ্থসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। বিশ্বৰ এই অংশত য’ত যুগৰ পৰা স্থানীয় জনজাতি ধৰ্মহে ফুলি-ফলি আছে, এক শৈৱ তীৰ্থ? জিলাধিকাৰীৰ বাবে মোৰ উৎসুকতা স্পষ্ট আছিল। ‘এই ঠাই জংঘলৰ ভিতৰত যথেষ্ট ভিতৰত যদিও ইয়াৰ পৰা ইয়াৰ দূৰত্ব কেৱল ন কিলোমিটাৰ।’ এতিয়ালৈকে মোৰ ওপৰত এই ঠাইৰ ৰং উঠিছিল। টীলিয়ামুৰাৰ পৰা মানুলৈকে ভ্ৰমণ কৰি লোৱাৰ পিছত মই নিজকে বেছি সাহসীও অনুভৱ কৰিবলৈ ধৰিলো। মই ক’লো যে মই নিশ্চয় ইয়ালৈ যাব বিচাৰো আৰু যদি সম্ভৱ হয় তেন্তে এই ঠাইৰ চুটিং কৰিবলৈও মোৰ ভাল লাগিব।

পৰৱৰ্তী দিনা জিলাধিকাৰীয়ে সকলো সুৰক্ষা ব্যৱস্থা কৰিলে আৰু ইমানকৈ যে উনাকোটিতে আমাক লাঞ্চ কৰোৱাৰ প্ৰস্তাৱো দিলে। তাত আমি পুৱা ন বজাত ওচৰা-উচৰিকৈ উপস্থিত হ’লো কিন্তু এক ঘণ্টা আমাক অপেক্ষা কৰিব লগা হ’ল কাৰণ যথেষ্ট ওখ পাহাৰেৰে আগুৰি থকাৰ বাবে এই ঠাইলৈ সূৰ্যৰ পোহৰ দহ বজাতহে পায়।

উনাকোটিৰ অৰ্থ হ’ল এক কোটি, অৰ্থাৎ এক কোটিৰ পৰা এক কম। দন্তকথাৰ মতে উনাকোটিত শিৱৰ এক কোটিৰ পৰা এক কম মূৰ্তি আছে। পণ্ডিতসকলৰ

বিশ্বাস যে এই ঠাই দহ বৰ্গ কিলোমিটাৰতকৈ কিছু বেছি এলেকাত বিয়পি আছে আৰু পাল শাসনৰ সময়ত নৱমৰ পৰা বাৰশ শতিকালৈকে তিনিশ বছৰত ইয়াত চহক-পহক আছিল।

পাহাৰবোৰক ভিতৰৰ পৰা কাটি ইয়াত বিশাল ভাস্কৰ্য-মূৰ্তি বনোৱা হৈছে। এক বিশাল শিল ঋষি ভগীৰথৰ প্ৰাৰ্থনাৰ ওপৰত স্বৰ্গৰ পৰা পৃথিৱীত গংগাৰ অৱতৰণৰ মিথ ${ }^{1}$ক চিত্ৰিত কৰে। গংগা অৱতৰণৰ ধক্কাত ক’তবা পৃথিৱী সোমাই পাতাল লোকলৈ নাযায়, সেয়েহে শিৱক ইয়াৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰা হ’ল যে তেওঁ গংগাক নিজৰ জটাত জড়াই লয় আৰু ইয়াৰ পিছত ইয়াক লাহে লাহে পৃথিৱীত বৈ যাবলৈ দিয়ে। শিৱৰ মুখ এক সমগ্ৰ শিলত বনোৱা হৈছে আৰু তেওঁৰ জটা দুটা পাহাৰৰ শিখৰত বিয়পি আছে। ভাৰতত শিৱৰ এই আটাইতকৈ ডাঙৰ ভাস্কৰ্য-মূৰ্তি। সমগ্ৰ বছৰ বৈ থকা এক জলপ্ৰপাত পাহাৰবোৰৰ পৰা নামি আহে যাক গংগাৰ সমানে পৱিত্ৰ বুলি গণ্য কৰা হয়। এই সমগ্ৰ এলেকাই শব্দশঃ ${ }^{2}$ দেৱী-দেৱতাৰ মূৰ্তিৰে ভৰি পৰি আছে।

এই ভাস্কৰ্য-মূৰ্তিবোৰৰ নিৰ্মাতা এতিয়ালৈকে চিহ্নিত ${ }^{3}$ কৰিব পৰা হোৱা নাই। স্থানীয় জনজাতিসকলৰ বিশ্বাস যে এই মূৰ্তিবোৰৰ নিৰ্মাতা কল্লু কুমাৰ আছিল। তেওঁ পাৰ্বতীৰ ভক্ত আছিল আৰু শিৱ-পাৰ্বতীৰ সৈতে তেওঁলোকৰ বাসস্থান কৈলাশ পৰ্বতলৈ যাব বিচাৰিছিল। পাৰ্বতীৰ জোৰ দিয়াৰ ওপৰত শিৱ কল্লুক কৈলাশলৈ লৈ যাবলৈ মান্তি হ’ল কিন্তু ইয়াৰ বাবে চৰ্ত ৰাখিলে যে তাক এৰাতিত শিৱৰ এক কোটি মূৰ্তি বনাব লাগিব। কল্লু নিজৰ ধুনৰ পকা ব্যক্তিৰ দৰে এই কামত লাগি গ’ল। কিন্তু যেতিয়া পুৱতি হ’ল তেতিয়া মূৰ্তিবোৰ এক কোটিৰ পৰা এক কম ওলাল। কল্লু নামৰ এই মুছিবতৰ পৰা পিছলৈ আঁতৰি যোৱাত অটল শিৱই এই কথাটোকেই অজুহাত হিচাপে লৈ কল্লু কুমাৰক নিজৰ মূৰ্তিবোৰৰ সৈতে উনাকোটিৰেই এৰি দিলে আৰু গুচি গ’ল।

এই ঠাইৰ চুটিং সম্পূৰ্ণ কৰোতে সন্ধিয়াৰ চাৰি বাজিল। সূৰ্যৰ ওখ পাহাৰবোৰৰ পিছফালে যোৱাৰ লগে লগে উনাকোটিৰ হঠাতে ভয়ংকৰ আন্ধাৰে ছানি ধৰিলে। মিনিটতে নাজানো ক’ৰ পৰা ডাৱৰো ঘেৰি আহিল। যেতিয়ালৈকে আমি আমাৰ সঁজুলিসমূহ সংগ্ৰহ কৰিলো, ডাৱৰৰ সেনা

1. পৌৰাণিক কাহিনী 2. প্ৰত্যেক শব্দৰ মতে 3. যিসকলৰ এতিয়ালৈকে চিনাক্ত কৰিব পৰা হোৱা নাই

গৰ্জন-তৰ্জনৰ সৈতে কহৰ বৰষিবলৈ ধৰিলে। শিৱৰ তাণ্ডৱ আৰম্ভ হৈ গৈছিল যি কিছু-কিছু তেনে আছিল, যেনে মই তিনিবছৰ পিছত জাৰৰ এক পুৱা দিল্লীত দেখিছিলো আৰু যিয়ে মোক এবাৰ আকৌ উনাকোটি পঠিয়াই দিছিল।

বোধ-প্ৰশ্ন

1. ‘উনাকোটি’ৰ অৰ্থ স্পষ্ট কৰি কওক যে এই স্থান এই নামেৰে কিয় প্ৰসিদ্ধ?

2. পাঠৰ প্ৰসংগত উনাকোটিৰ অৱস্থিত গংগাৱতৰণৰ কাহিনী নিজৰ শব্দত লিখা।

3. কল্লু কুমাৰৰ নাম উনাকোটিৰ সৈতে কেনেকৈ জড়িত হৈ গ’ল?

4. ‘মোৰ শিৰদাঁড়িত এক জুৰজুৰণি-সে দৌৰি গ’ল’-লেখকৰ এই উক্তিটোৰ পিছত কোনটো ঘটনা জড়িত আছে?

5. ত্ৰিপুৰা ‘বহুধৰ্মীয় সমাজ’ৰ উদাহৰণ কেনেকৈ হ’ল?

6. টীলিয়ামুৰা গাঁৱত লেখকৰ পৰিচয় কোন দুজন মুখ্য ব্যক্তিৰ সৈতে হ’ল? সমাজ-কল্যাণৰ কামত তেওঁলোকৰ কি অৱদান আছিল?

7. কৈলাসশহৰৰ জিলাধিকাৰীয়ে আলুৰ খেতিৰ বিষয়ত লেখকক কি তথ্য দিলে?

8. ত্ৰিপুৰাৰ ঘৰুৱা উদ্যোগসমূহৰ ওপৰত পোহৰ পেলাই নিজৰ জ্ঞানৰ কিছু আন ঘৰুৱা উদ্যোগসমূহৰ বিষয়ে কওক?