আকাশৰ তৰাবোৰৰ ভিতৰত শুক্ৰৰ কোনো জোৰা নাই। শুক্ৰক চন্দ্ৰৰ সাথী বুলি গণ্য কৰা হৈছে। তাৰ আভা-প্ৰভাৰ বৰ্ণনা কৰিবলৈ সংসাৰৰ কবি ভাগৰি পৰা নাই। তথাপিও নক্ষত্ৰ মণ্ডলত কলগী-ৰূপ এই তেজস্বী তৰাটোক দুনিয়া হয়তো ঠিক সন্ধিয়াৰ সময়ত, ডাঙৰ পুৱাতে ঘণ্টা-দুই ঘণ্টাতকৈ বেছি দেখা নাপায়। এইদৰে ভাই মহাদেৱজী আধুনিক ভাৰতৰ স্বাধীনতাৰ উষাকালত তেওঁৰ তেনে আভাৰে আমাৰ আকাশ জগমগাই, দেশ আৰু দুনিয়া মুগ্ধ কৰি, শুক্ৰতৰাৰ দৰেই হঠাতে অস্ত গ’ল। সেৱাধৰ্ম পালন কৰিবলৈ এই ধৰিত্ৰীত জন্ম লোৱা স্বৰ্গীয় মহাদেৱ দেশাই গান্ধীজীৰ মন্ত্ৰী আছিল। মিত্ৰৰ মাজত বিনোদত নিজকে গান্ধীজীৰ ‘হম্মাল’ বুলি কোৱাত আৰু কেতিয়াবা নিজৰ পৰিচয় তেওঁৰ ‘পীৰ-বাওৰ্চী-ভিছতি-খৰ’ ৰূপত দিয়াত তেওঁ গৌৰৱৰ অনুভৱ কৰিছিল।

গান্ধীজীৰ বাবে তেওঁ পুত্ৰতকৈও বেছি আছিল। যেতিয়া ১৯১৭ চনত তেওঁ গান্ধীজীৰ ওচৰলৈ পাইছিল, তেতিয়াই গান্ধীজীয়ে তেওঁক তত্ক্ষণাত চিনি পাইছিল আৰু তেওঁক নিজৰ উত্তৰাধিকাৰীৰ পদ অৰ্পণ কৰিছিল। ১৯১৯ চনত জলিয়ানৱালা বাগৰ হত্যাকাণ্ডৰ দিনবোৰত পঞ্জাবলৈ যাওঁতে গান্ধীজীক পালৱল ষ্টেচনত গিৰফ্তাৰ কৰা হৈছিল। গান্ধীজীয়ে সেই সময়তে মহাদেৱ ভাইক নিজৰ ৱাৰিছ বুলি কৈছিল। ১৯১৯ চনত মহাদেৱ ভাই আচেতুহিমাচল, দেশৰ চাৰিওকোণত, সমগ্ৰ দেশৰ দুলাৰে হৈ পৰিছিল।

এই সময়ছোৱাত পঞ্জাবত ফৌজী শাসনৰ বাবে যি কহৰ বৰষোৱা হৈছিল, তাৰ বিৱৰণ ৰোজ-ৰোজ আহিবলৈ ধৰিলে। পঞ্জাবৰ অধিকাংশ নেতাক গিৰফ্তাৰ কৰি ফৌজী কানুনৰ অধীনত জন্ম-কয়েদৰ সজা দি কালাপানি পঠিয়াই দিয়া হ’ল। লাহোৰৰ

প্ৰধান ৰাষ্ট্ৰীয় ইংৰাজী দৈনিক পত্ৰ ‘ট্ৰিবিউন’ৰ সম্পাদক শ্ৰী কালীনাথ ৰায়ক ১০ বছৰৰ জেলৰ সজা দিয়া হ’ল।

গান্ধীজীৰ সন্মুখত জুলুম আৰু অত্যাচাৰৰ কাহিনী প্ৰদৰ্শন কৰিবলৈ অহা পীড়িতৰ দল-ৰে-দল গামদেৱীৰ মণিভৱনত উমৰি থাকিছিল। মহাদেৱে তেওঁলোকৰ কথাবোৰৰ সংক্ষিপ্ত টিপ্পনী প্ৰস্তুত কৰি গান্ধীজীৰ সন্মুখত প্ৰদৰ্শন কৰিছিল আৰু অহা লোকৰ সৈতে তেওঁলোকৰ ৰুবৰু মুলাকাতো কৰাইছিল। গান্ধীজীয়ে বম্বে*ৰ প্ৰধান ৰাষ্ট্ৰীয় ইংৰাজী দৈনিক ‘বম্বে ক্ৰনিকল’ত এই সকলোবোৰ বিষয়ত প্ৰবন্ধ লিখিছিল। ক্ৰনিকলত ঠাইৰ টানাটনি থাকিছিল।

কেইদিনমানৰ ভিতৰতে ‘ক্ৰনিকল’ৰ নিৰ্ভীক ইংৰাজ সম্পাদক হৰ্ণিমেনক চৰকাৰে দেশ-নিকালাৰ সজা দি ইংলেণ্ডলৈ পঠিয়াই দিলে। সেইদিনবোৰত বম্বেৰ তিনিজন নতুন নেতা আছিল। শংকৰ লাল বেংকৰ, উম্মৰ সোবানী আৰু জমনাদাস দ্বাৰকাদাস। ইয়াৰে শেষৰজনী শ্ৰীমতী বেছেণ্টৰ অনুগামী আছিল। এই নেতাসকলে ‘য়ং ইণ্ডিয়া’ নামৰ এখন ইংৰাজী সাপ্তাহিকো উলিয়াইছিল। কিন্তু তাত ‘ক্ৰনিকল’ৰ হৰ্ণিমেনেই প্ৰধানকৈ লিখিছিল। তেওঁক দেশ নিকালা দিয়াৰ পিছত এই লোকসকলৰ প্ৰতি হপ্তাত সাপ্তাহিকৰ বাবে লিখোঁতাৰ অভাৱ হ’বলৈ ধৰিলে। এই তিনিওজন নেতা গান্ধীজীৰ পৰম প্ৰশংসক আছিল আৰু তেওঁৰ সত্যাগ্ৰহ-আন্দোলনত বম্বেৰ বেজোৰ নেতাও আছিল। তেওঁলোকে গান্ধীজীক প্ৰাৰ্থনা জনালে যে তেওঁ ‘য়ং ইণ্ডিয়া’ৰ সম্পাদক হৈ যাওক। গান্ধীজীৰতো ইয়াৰ কঠোৰ প্ৰয়োজনেই আছিল। তেওঁ প্ৰাৰ্থনা তত্ক্ষণাত স্বীকাৰ কৰিলে।

গান্ধীজীৰ কাম ইমান বাঢ়িল যে সাপ্তাহিক পত্ৰও কম পৰিবলৈ ধৰিলে। গান্ধীজীয়ে ‘য়ং ইণ্ডিয়া’ক হপ্তাত দুবাৰ প্ৰকাশ কৰাৰ সিদ্ধান্ত ল’লে।

প্ৰতিদিনৰ পত্ৰ-ব্যৱহাৰ আৰু মুলাকাত, সাধাৰণ সভা আদি কামৰ বাহিৰেও ‘য়ং ইণ্ডিয়া’ সাপ্তাহিকত ছপাবলৈ প্ৰবন্ধ, টিপ্পনী, পঞ্জাবৰ কাৰ্যকলাপৰ সাৰসংক্ষেপ আৰু গান্ধীজীৰ প্ৰবন্ধ এই সকলোবোৰ সামগ্ৰী আমি তিনিদিনত প্ৰস্তুত কৰিছিলো।

‘য়ং ইণ্ডিয়া’ৰ পিছে-পিছে ‘নৱজীৱন’ও গান্ধীজীৰ ওচৰলৈ আহিল আৰু দুয়োখন সাপ্তাহিক আহমেদাবাদৰ পৰা ওলাবলৈ ধৰিলে। ছয়মাহৰ বাবে ময়ো সাবৰমতী আশ্ৰম * বৰ্তমানত ইয়াক ‘মুম্বাই’ বুলি কয়।

ত থাকিবলৈ পালো। আৰম্ভণিতে গ্ৰাহকৰ হিচাপ-কিতাপৰ আৰু সাপ্তাহিকক ডাকত দিয়াবলৈ ব্যৱস্থা মোৰ জিম্মাত আছিল। কিন্তু কেইদিনমানৰ পিছত সম্পাদন সহিত দুয়োখন সাপ্তাহিকৰ আৰু ছপাখানাৰ সকলো ব্যৱস্থা মোৰ জিম্মাত আহিল। গান্ধীজী আৰু মহাদেৱৰ সকলো সময় দেশ ভ্ৰমণত কটাবলৈ ধৰিলে। এইসকল য’তে থাকিল, ত’ৰ পৰা কাম আৰু কাৰ্যসূচীৰ ডাঙৰ ভিৰৰ মাজতো সময় উলিয়াই প্ৰবন্ধ লিখি পঠিয়াইছিল।

সকলো প্ৰদেশৰ উগ্ৰ আৰু উদাৰ দেশভক্ত, বিপ্লৱী আৰু দেশ-বিদেশৰ ধুৰন্ধৰ লোক, সংবাদদাতা আদিয়ে গান্ধীজীক পত্ৰ লিখিছিল আৰু গান্ধীজীয়ে ‘য়ং ইণ্ডিয়া’ৰ কলামত তেওঁলোকৰ আলোচনা কৰিছিল। মহাদেৱে গান্ধীজীৰ যাত্ৰাৰ আৰু প্ৰতিদিনৰ তেওঁৰ কাৰ্যকলাপৰ সাপ্তাহিক বিৱৰণ পঠিয়াইছিল।

ইয়াৰ বাহিৰেও মহাদেৱে, দেশ-বিদেশৰ অগ্ৰগণ্য বাতৰি-কাকত, যিয়ে চকুত তেল দি গান্ধীজীৰ প্ৰতিদিনৰ কাৰ্যকলাপ চাইছিল আৰু তাৰ ওপৰত বৰাবৰ টিকা-টিপ্পনী কৰি থাকিছিল, তেওঁলোকক আঢ়ৈ হাতেৰে লোৱা প্ৰবন্ধও সময়-সময়ত লিখিছিল। বেজোৰ কলাম, ভৰপূৰ চকুচৰহা, ওখ-ৰে-ওখ ব্ৰিটিছ বাতৰি-কাকতৰ পৰম্পৰা গ্ৰহণ কৰি চলাৰ গান্ধীজীৰ আগ্ৰহ আৰু কট্টৰ-ৰে-কট্টৰ বিৰোধীৰ সৈতেও পূৰ্ণ-পূৰ্ণ সত্যনিষ্ঠাৰ পৰা ওপজা বিনয়-বিবেক-যুক্ত বিতৰ্ক কৰাৰ গান্ধীজীৰ তালিম এই সকলো গুণে তীব্ৰ মতভেদ আৰু বিৰোধী প্ৰচাৰৰ মাজতো দেশ-বিদেশৰ সকলো বাতৰি-কাকতৰ দুনিয়াত আৰু এংলো-ইণ্ডিয়ান বাতৰি-কাকতৰ মাজতো ব্যক্তিগতভাৱে এম.ডি.ক সকলোৰে লাডলা কৰি দিছিল।

গান্ধীজীৰ ওচৰলৈ অহাৰ আগতে নিজৰ ছাত্ৰ অৱস্থাত মহাদেৱে চৰকাৰৰ অনুবাদ-বিভাগত চাকৰি কৰিছিল। নৰহৰি ভাই তেওঁৰ জিগৰী দোস্ত আছিল। দুয়ো একেলগে ৱকালত পঢ়িছিল। দুয়ো আহমেদাবাদত ৱকালতও একেলগেই আৰম্ভ কৰিছিল। এই পেছাত সাধাৰণতে সিয়াহক চাফা আৰু চাফাক সিয়াহ কৰিবলগীয়া হয়। সাহিত্য আৰু সংস্কাৰৰ সৈতে ইয়াৰ কোনো সম্পৰ্ক নাথাকে। কিন্তু এই দুয়োজনে তেতিয়াই টেগৰ, শৰদচন্দ্ৰ আদিৰ সাহিত্যক ওলটাই-পুলটাই আৰম্ভ কৰিছিল। ‘চিত্ৰাঙ্গদা’ কচ-দেৱযানীৰ কাহিনীৰ ওপৰত টেগৰ দ্বাৰা ৰচিত ‘বিদায়ৰ অভিশাপ’ শীৰ্ষক নাটিকা, ‘শৰদ বাবুৰ কাহিনী’ আদি অনুবাদ সেই সময়ৰ তেওঁলোকৰ সাহিত্যিক কাৰ্যকলাপৰ দান।

ভাৰতত তেওঁৰ আখৰৰ কোনো সানী নাছিল। ৱাইচৰয়ৰ নামলৈ যোৱা গান্ধীজীৰ পত্ৰ সদায় মহাদেৱৰ লিখাৱতীৰে গৈছিল। সেই পত্ৰবোৰ চাই-চাই দিল্লী আৰু শিমলাত বহি থকা ৱাইচৰয়ে দীঘলীয়া উশাহ-উশাহ লৈ থাকিছিল। ভালেই হওক সেইদিনবোৰত ব্ৰিটিছ চালতনাত ক’তো সূৰ্য নুবুলিলেও, সেই চালতনাত ‘সৰু’ বাদচাহকো গান্ধীজীৰ ছেক্ৰেটাৰীৰ সমান খুশনৱীশ (সুন্দৰ আখৰ লিখা লেখক) ক’ত পাইছিল? ডাঙৰ-ডাঙৰ চিভিলিয়ান আৰু গৱৰ্ণৰ কৈছিল যে সকলো ব্ৰিটিছ চাৰ্ভিছত মহাদেৱৰ সমান আখৰ লিখা কোনোবা বিচাৰি পোৱা নগৈছিল। পঢ়োঁতাক মন্ত্ৰমুগ্ধ কৰা শুদ্ধ আৰু সুন্দৰ লিখন।

মহাদেৱৰ হাতেৰে লিখা প্ৰবন্ধ, টিপ্পনী, পত্ৰ, গান্ধীজীৰ ব্যাখ্যান, প্ৰাৰ্থনা-প্ৰৱচন, মুলাকাত, বাৰ্তালাপৰ ওপৰত লিখা টিপ্পনী, সকলো ফুলস্কেপৰ চতুৰ্থাংশ আকাৰৰ ডাঙৰ অভ্যাস পুথিত, দীঘল লিখাৱতীৰ সৈতে, জেটৰ দৰে গতিত লিখা হৈছিল। তেওঁ ‘শ্বৰ্টহেণ্ড’ জনা নাছিল।

ডাঙৰ-ডাঙৰ দেশী-বিদেশী ৰাজপুৰুষ, ৰাজনীতিজ্ঞ, দেশ-বিদেশৰ অগ্ৰগণ্য বাতৰি-কাকতৰ প্ৰতিনিধি, আন্তৰাষ্ট্ৰীয় সংগঠনৰ সংচালক, পাদ্ৰী, গ্ৰন্থকাৰ আদি গান্ধীজীক লগ কৰিবলৈ আহিছিল। এই লোকসকলে নিজে বা ইহঁতৰ সাথী-সংগীয়েও গান্ধীজীৰ সৈতে কথা-বতৰা ‘শ্বৰ্টহেণ্ড’ত লিখিছিল। মহাদেৱে এটা কোণত বহি-বহি নিজৰ দীঘল লিখাৱতীত সকলো আলোচনা লিখি থাকিছিল। মুলাকাত কৰিবলৈ অহা লোকসকলে নিজৰ মুকামলৈ গৈ সকলো কথা-বতৰা টাইপ কৰি যেতিয়া তাক গান্ধীজীৰ ওচৰত ‘ওকে’ কৰাবলৈ পাইছিল, তেতিয়া ভালেই হওক তাত কিছু ভুল বা কমি-খামি পোৱা গ’লেও, মহাদেৱৰ ডায়েৰীত বা নোট-বহীত মজাল আছে যে কমা মাত্ৰৰো ভুল পোৱা যায়।

গান্ধীজীয়ে কৈছিল : মহাদেৱৰ লিখা ‘নোট’ৰ সৈতে অলপ মিলাই ল’ব লাগিছিল নহয়। আৰু লোক দাঁতত আঙুলি দি ৰৈ গৈছিল।

লুই ফিছাৰ আৰু গুন্থাৰৰ দৰে ধুৰন্ধৰ লেখকে নিজৰ টিপ্পনীৰ মিলন মহাদেৱৰ টিপ্পনীৰ সৈতে কৰি তাক শুধৰাই নিদিয়াকৈ গান্ধীজীৰ ওচৰলৈ নিবলৈ হিচকিচাইছিল।

মহাদেৱ দেশাই সাহিত্যিক পুথিৰ দৰেই মহাদেৱে বৰ্তমান ৰাজনৈতিক প্ৰৱাহ আৰু ঘটনাৰ সৈতে জড়িত আধুনিক তথ্যপূৰ্ণ পুথিও পঢ়ি থাকিছিল। হিন্দুস্থানৰ সৈতে জড়িত দেশ-বিদেশৰ তাজা-ৰে-তাজা ৰাজনৈতিক কাৰ্যকলাপ আৰু আলোচনাৰ নতুন-ৰে-নতুন তথ্য তেওঁৰ ওচৰত পোৱা গৈছিল। সভাত, কমিটিৰ বৈঠকত বা দৌৰি থকা ৰেলগাড়ীৰ ডিব্বাত ওপৰৰ বার্থত বহি, ঠাহ-ঠাহকৈ ভৰ্তি কৰা ডাঙৰ-ডাঙৰ জোলাত ৰখা তাজা-ৰে-তাজা বাতৰি-কাকত, মাহেকীয়া-পত্ৰ আৰু পুথি তেওঁ পঢ়ি থাকিছিল, অথবা ‘য়ং ইণ্ডিয়া’ আৰু ‘নৱজীৱন’ৰ বাবে প্ৰবন্ধ লিখি থাকিছিল। লাগি থকা যাত্ৰা, প্ৰতি ষ্টেচনত দৰ্শনৰ বাবে গোট খোৱা জনতাৰ বিশাল সমুদায়, সভা, মুলাকাত, বৈঠক, আলোচনা আৰু কথা-বতৰাৰ মাজত তেওঁ নিজে কেতিয়া খাইছিল, কেতিয়া গা ধুইছিল, কেতিয়া শুইছিল বা কেতিয়া নিজৰ হাজত ৰফা কৰিছিল, কোনোবাই ইয়াৰ কোনো খবৰ পোৱা নাছিল। তেওঁ এঘণ্টাত চাৰি ঘণ্টাৰ কাম নিপটাই দিছিল। কামত ৰাতি আৰু দিনৰ মাজত কোনো ফাৰ্ক হয়তো কেতিয়াবাহে থাকিল। তেওঁ সূতাৰো বহুত সুন্দৰ কাটিছিল। নিজৰ ইমানবোৰ ব্যস্ততাৰ মাজতো তেওঁ কটা কেতিয়াও এৰা নাছিল।

বিহাৰ আৰু উত্তৰ প্ৰদেশৰ হাজাৰ হাজাৰ মাইল দীঘল সমতল গংগা, যমুনা আৰু আন নদীৰ পৰম উপকাৰী, সোণৰ দামৰ ‘গাদ’ৰে তৈয়াৰী। আপুনি শ-শ কোচ খোজ কাঢ়ক বাটত সুপাৰী ফুটাৱলৈ লায়ক এটা শিল ক’তো পাব নোৱাৰিব। এইদৰে মহাদেৱৰ সংস্পৰ্শলৈ অহা কোনোবাকো ঠেচ বা ঠোকৰৰ কথা দূৰৈত ৰাখি, খুৰধুৰীয়া মাটি বা কংকৰিও কেতিয়াবা চুব নাছিল। তেওঁৰ নিৰ্মল প্ৰতিভাই তেওঁৰ সংস্পৰ্শলৈ অহা ব্যক্তিক চন্দ্ৰ-শুক্ৰৰ প্ৰভাৰ সৈতে গাখীৰেৰে নহলাই দিছিল। তাত সৰাবোৰ হোৱাৰ মনৰ পৰা তেওঁৰ এই মোহিনীৰ নিচা বহু-বহু দিনলৈকে নুঠিছিল।

মহাদেৱৰ সমগ্ৰ জীৱন আৰু তেওঁৰ সকলো কাম-কাজ গান্ধীজীৰ সৈতে একৰূপ হৈ এইদৰে গাঁথি গৈছিল যে গান্ধীজীৰ পৰা বেলেগ কৰি অকলে তেওঁৰ কোনো কল্পনাই কৰিব নোৱাৰিছিল। কাম-কাজৰ অনৱৰত ব্যস্ততাৰ মাজত কোনোবাই কল্পনাও নকৰিব পাৰে, এইদৰে সময় উলিয়াই লিখা দিন-প্ৰতিদিনৰ তেওঁৰ ডায়েৰীৰ সেই অনগণিত অভ্যাস পুথি, আজিও আছে।

প্ৰথম শ্ৰেণীৰ শিষ্ট, সংস্কাৰ-সম্পন্ন ভাষা আৰু মনোহাৰী লিখনশৈলীৰ ঈশ্বৰীয় দান মহাদেৱক পাইছিল। যদিও গান্ধীজীৰ ওচৰলৈ পোৱাৰ পিছত ঘমাসান লৰাই, আন্দোলন আৰু বাতৰি-কাকতৰ আলোচনাৰ ভিৰ-ভৰা প্ৰসংগৰ মাজত কেৱল সাহিত্যিক কাৰ্যকলাপৰ বাবে তেওঁ কেতিয়াও সময় নাপাইছিল, তথাপিও গান্ধীজীৰ আত্মজীৱনী ‘সত্যৰ প্ৰয়োগ’ৰ ইংৰাজী অনুবাদ তেওঁ কৰিছিল, যি ‘নৱজীৱন’ত প্ৰকাশ হোৱা মূল গুজৰাটীৰ দৰে প্ৰতি হপ্তা ‘য়ং ইণ্ডিয়া’ত ছপা হৈছিল। পিছত পুথিৰ ৰূপত তাৰ অনগণিত সংস্কৰণ সমগ্ৰ দুনিয়াৰ দেশত প্ৰকাশিত হৈছিল আৰু বিক্ৰী হৈছিল।

১৯৩৪-৩৫ চনত গান্ধীজী ৱৰ্ধাৰ মহিলা আশ্ৰমত আৰু মগনৱাডীত থাকি হঠাতে মগনৱাডীৰ পৰা গৈ সেৱাগ্ৰামৰ সৰহদত এটা গছৰ তলত বহি গ’ল। তাৰ পিছত তাত এটা-দুটা ঝোপৰী সাজিল আৰু তাৰ পিছত লাহে-লাহে ঘৰ সাজি তৈয়াৰ হ’ল, তেতিয়ালৈকে মহাদেৱ ভাই দুৰ্গা বাই আৰু চি. নাৰায়ণৰ সৈতে মগনৱাডীত আছিল। ত’ৰ পৰাই তেওঁলোকে ৱৰ্ধাৰ অসহ্য গৰমত ৰোজ পুৱা খোজ কাঢ়ি সেৱাগ্ৰাম পাইছিল। তাত দিনভৰি কাম কৰি সন্ধিয়া উভতি খোজ কাঢ়ি আহিছিল। যোৱা-অহাত সম্পূৰ্ণ ১১ মাইল খোজ কাঢ়িছিল। ৰোজ-ৰোজ

ৰ এই চিলচিলা দীঘলীয়া সময়লৈকে চলিল। মুঠতে ইয়াৰ যি প্ৰতিকূল প্ৰভাৱ পৰিল, তেওঁৰ অকাল মৃত্যুৰ কাৰণত সেইটো এটা কাৰণ বুলি গণ্য কৰিব পাৰি।

এই মৃত্যুৰ ঘা গান্ধীজীৰ হৃদয়ত তেওঁৰ জীয়াই থকা কালতেই সৃষ্টি হৈছিল। তেওঁ ভৰ্তৃহৰিৰ ভজনৰ এই শাৰী সদায় দোহৰাইছিল :

‘এ ৰে জখম যোগে নহি জশে’- এই ঘা কেতিয়াও যোগেৰে ভৰিব নোৱাৰে।

পিছৰ বছৰবোৰত প্যাৰেলালজীক কিবা ক’বলগীয়া হ’লে, আৰু গান্ধীজীয়ে তেওঁক মাতিলে সেই সময়তো অনায়াসে তেওঁৰ মুখৰ পৰা ‘মহাদেৱ’ ওলাইছিল।

অনুবাদক : শ্ৰী কাশীনাথ ত্ৰিবেদী

প্ৰশ্ন-অভ্যাস

#মৌখিক

তলত দিয়া প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ এটা-দুটা শাৰীত দিয়ক-

1. মহাদেৱ ভাইয়ে নিজৰ পৰিচয় কি ৰূপত দিছিল?

2. ‘য়ং ইণ্ডিয়া’ সাপ্তাহিকত প্ৰবন্ধৰ অভাৱ কিয় হ’বলৈ ধৰিলে?

3. গান্ধীজীয়ে ‘য়ং ইণ্ডিয়া’ প্ৰকাশ কৰাৰ বিষয়ে কি সিদ্ধান্ত ল’লে?

4. গান্ধীজীক লগ কৰাৰ আগতে মহাদেৱ ভাইয়ে ক’ত চাকৰি কৰিছিল?

5. মহাদেৱ ভাইৰ জোলাত কি ভৰ্তি হৈ থাকিছিল?

6. মহাদেৱ ভাইয়ে গান্ধীজীৰ কোনখন প্ৰসিদ্ধ পুথিৰ অনুবাদ কৰিছিল?

7. আহমেদাবাদৰ পৰা কি দুখন সাপ্তাহিক ওলাইছিল?

8. মহাদেৱ ভাইয়ে দিনত কিমান সময় কাম কৰিছিল?

9. মহাদেৱ ভাইৰ সৈতে গান্ধীজীৰ নিকটতা কোনটো বাক্যৰ দ্বাৰা প্ৰমাণিত হয়?

লিখিত

(ক) তলত দিয়া প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ ( ২৫-৩০) শব্দত লিখক-

1. গান্ধীজীয়ে মহাদেৱক নিজৰ ৱাৰিছ কেতিয়া কৈছিল?

2. গান্ধীজীক লগ কৰিবলৈ অহা লোকৰ বাবে মহাদেৱ ভাইয়ে কি কৰিছিল?

3. মহাদেৱ ভাইৰ সাহিত্যিক দান কি?

4. মহাদেৱ ভাইৰ অকাল মৃত্যুৰ কাৰণ কি আছিল?

5. মহাদেৱ ভাইৰ লিখা নোটৰ বিষয়ে গান্ধীজীয়ে কি কৈছিল?

( খ ) তলত দিয়া প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ ( ৫০-৬০ শব্দত ) লিখক-

1. পঞ্জাবত ফৌজী শাসনে কি কহৰ বৰষালে?

2. মহাদেৱজীৰ কি গুণে তেওঁক সকলোৰে লাডলা কৰি দিছিল?

3. মহাদেৱজীৰ লিখাৱতীৰ কি বিশেষত্ব আছিল?

( গ ) তলত দিয়াৰ আভাস স্পষ্ট কৰক-

1. ‘নিজৰ পৰিচয় তেওঁৰ ‘পীৰ-বাওৰ্চী-ভিছতি-খৰ’ ৰূপত দিয়াত তেওঁ গৌৰৱান্বিত অনুভৱ কৰিছিল।

2. এই পেছাত সাধাৰণতে সিয়াহক চাফা আৰু চাফাক সিয়াহ কৰিবলগীয়া হৈছিল।

3. দেশ আৰু দুনিয়া মুগ্ধ কৰি শুক্ৰতৰাৰ দৰেই হঠাতে অস্ত গ’ল।

4. সেই পত্ৰবোৰ চাই-চাই দিল্লী আৰু শিমলাত বহি থকা ৱাইচৰয়ে দীঘলীয়া উশাহ-উশাহ লৈ থাকিছিল।

ভাষা-অধ্যয়ন

1. ‘ইক’ প্ৰত্যয় লগাই শব্দৰ নিৰ্মাণ কৰক-

সপ্তাহ - সাপ্তাহিক অৰ্থ $ \qquad $……..
সাহিত্য - $ \qquad $…….. ধৰ্ম$ \qquad $……..
ব্যক্তি - $ \qquad $…….. মাহ$ \qquad $……..
ৰাজনীতি - $ \qquad $…….. বছৰ$ \qquad $……..

2. তলত দিয়া উপসৰ্গবোৰৰ উপযুক্ত প্ৰয়োগ কৰি শব্দ সাজক-

অ, নি, অন, দূৰ, বি, কু, পৰ, সু, অধি

আৰ্য - $ \qquad $…….. আগত $ \qquad $……..

ডৰ - $ \qquad $…….. আকৰ্ষণ $ \qquad $……..

ক্ৰয় - $ \qquad $…….. মাৰ্গ $ \qquad $……..

উপস্থিত - $ \qquad $…….. লোক $ \qquad $……..

নায়ক - $ \qquad $…….. ভাগ্য $ \qquad $……..

3. তলত দিয়া মুহাৱৰাবোৰৰ নিজৰ বাক্যত প্ৰয়োগ কৰক-

আঢ়ৈ হাতেৰে লোৱা $ \qquad $ অস্ত হৈ যোৱা

দাঁতত আঙুলি দিয়া $ \qquad $ মন্ত্ৰ-মুগ্ধ কৰা

লোৱাৰ চনা চোবোৱা

4. তলত দিয়া শব্দবোৰৰ পৰ্যায় লিখক-

ৱাৰিছ -$ \qquad $…….. জিগৰী - $ \qquad $…….. কহৰ -$ \qquad $………
মুকাম -$ \qquad $…….. ৰুবৰু -$ \qquad $…….. ফাৰ্ক - $ \qquad $……..
গিৰফ্তাৰ -$ \qquad $……..

5. উদাহৰণৰ দৰে বাক্য সলনি কৰক-

উদাহৰণঃ গান্ধীজীয়ে মহাদেৱ ভাইক নিজৰ ৱাৰিছ কৈছিল। গান্ধীজীয়ে মহাদেৱ ভাইক নিজৰ ৱাৰিছ কৈছিল।

1. মহাদেৱ ভাইয়ে নিজৰ পৰিচয় ‘পীৰ-বাওৰ্চী-ভিছতি-খৰ’ ৰূপত দিছিল।

2. পীড়িতৰ দল-ৰে-দল গামদেৱীৰ মণিভৱনত উমৰি থাকিছিল।

3. দুয়োখন সাপ্তাহিক আহমেদাবাদৰ পৰা ওলাইছিল।

4. দেশ-বিদেশৰ বাতৰি-কাকতে গান্ধীজীৰ কাৰ্যকলাপৰ ওপৰত টিকা-টিপ্পনী কৰিছিল।

5. গান্ধীজীৰ পত্ৰ সদায় মহাদেৱৰ লিখাৱতীৰে গৈছিল।

যোগ্যতা-বিস্তাৰ

1. গান্ধীজীৰ আত্মজীৱনী ‘সত্যৰ প্ৰয়োগ’ক পুথিভঁৰালৰ পৰা লৈ পঢ়ক।

2. জলিয়ানৱালা বাগত কি ঘটনা হৈছিল? তথ্য সংগ্ৰহ কৰক।

3. আহমেদাবাদত বাপুৰ আশ্ৰমৰ বিষয়ে চিত্ৰাত্মক তথ্য সংগ্ৰহ কৰক।

4. সূৰ্যোদয়ৰ ২-৩ ঘণ্টা আগতে পূৱ দিশত বা সূৰ্যাস্তৰ ২-৩ ঘণ্টা পিছত পশ্চিম দিশত এটা বহুত জিলিকি থকা গ্ৰহ দেখা যায়, সেইটো শুক্ৰ গ্ৰহ। সৰু দূৰবীণেৰে ইয়াৰ সলনি হৈ থকা কলাবোৰ দেখা পোৱা যায়, যেনে চন্দ্ৰৰ কলাবোৰ।

5. বিজন ঠাইত য’ত বাতি নাথাকে তাত আন্ধাৰ ৰাতি যেতিয়া আকাশত জোনো দেখা নিদিয়ে তেতিয়া শুক্ৰ গ্ৰহ (যাক আমি শুক্ৰ তৰাও বোলো)ৰ পোহৰেৰে নিজৰ ছাঁক চলি থকা দেখা পোৱা যায়। কেতিয়াবা সুযোগ পালে ইয়াক নিজে অনুভৱ কৰি চাওক।

পৰিয়োজনা কাৰ্য

1. সূৰ্যমণ্ডলত নটা গ্ৰহ আছে। শুক্ৰ সূৰ্যৰ পৰা ক্ৰমে দূৰত্বৰ অনুসৰি দ্বিতীয় গ্ৰহ আৰু পৃথিৱী তৃতীয়। চিত্ৰ সহিত পৰিয়োজনা পুথিকাত আন গ্ৰহবোৰৰ ক্ৰম লিখক।

2. ‘স্বাধীনতা আন্দোলনত গান্ধীজীৰ অৱদান’ বিষয়ত শ্ৰেণীত পৰিচৰ্চা আয়োজন কৰক।

3. ভাৰতৰ মানচিত্ৰত তলৰ স্থানবোৰ দেখুৱাওক :

আহমেদাবাদ, জলিয়ানৱালা বাগ (অমৃতসৰ), কালাপানি (আন্দামান), দিল্লী, শিমলা, বিহাৰ, উত্তৰ প্ৰদেশ

শব্দাৰ্থ আৰু টিপ্পনী