ভৌগলিক বিজ্ঞান

ভারতের রাজ্যসমূহ:
  • অরুণাচল প্রদেশ
  • আসাম
  • অন্ধ্র প্রদেশ
  • বিহার
  • ছত্তিশগড়
  • গোয়া
  • গুজরাত
  • হরিয়ানা
  • হিমাচল প্রদেশ
  • ঝাড়খণ্ড
  • কর্ণাটক
  • কেরল
  • মধ্য প্রদেশ
  • মাহাত্রাজ
  • মণিপুর
  • মেঘালয়
  • মিজোরাম
  • নাগাল্যান্ড
  • ওড়িশা
  • পাঞ্জাব
  • রাজস্থান
  • সিকিম
  • তামিলনাড়ু
  • তেলংগানা
  • ত্রিপুরা
  • উত্তরাখণ্ড
  • উত্তর প্রদেশ
  • পশ্চিমবঙ্গ
ভারতের ইউনিয়ন টারিটরিজ:
  • অ্যান্ডমান ও নিকোবর দ্বীপপুঞ্জ
  • চন্ডিগড়
  • দাদরা ও নগর হাভেলি ও দামান ও দিয়া
  • দিল্লি
  • লক্ষদ্বীপ
  • পুদুচেরি
  • জম্মু ও শ্রীনagar
  • লাদাখ
ভারতের ভৌগলিক বৈশিষ্ট্য:
  • ভারত দক্ষিণ এশিয়ায় অবস্থিত এবং এটি হিমালয় ও সমুদ্র দ্বারা এশিয়ার বাকি অংশ থেকে আলাদা।
  • এটি এলাকার দিক থেকে বিশ্বের সাতটি বৃহত্তম দেশের মধ্যে একটি এবং এর জনসংখ্যা ১.৪২ বিলিয়নের বেশি, যা এটিকে বিশ্বের দ্বিতীয় সবচেয়ে বড় জনসংখ্যাবালি দেশে পরিণত করেছে।
  • ভারত ভারত প্লেটে অবস্থিত এবং ইন্দো-আস্ট্রেলিয়ান প্লেটের অংশ।
এলাকার দিক থেকে বিশ্বের সবচেয়ে বড় দেশগুলি:
  • রাশিয়া (১৭,১২৪,৪৪২ বর্গ কিলোমিটার)
  • কানাডা (৯,৯৮৪,৬৭০ বর্গ কিলোমিটার)
  • চীন (৯,৭০৬,৯৬১ বর্গ কিলোমিটার)
  • যুক্তরাষ্ট্র (৯,৬২৯,০৯১ বর্গ কিলোমিটার)
  • ব্রাজিল (৮,৫১৫,৭৬৭ বর্গ কিলোমিটার)
  • অস্ট্রেলিয়া (৭,৬৯২,৯২৪ বর্গ কিলোমিটার)
ভারতের এলাকা:
  • ভারতের সর্বমোট এলাকা ৩২,৮৭,২৬৩ বর্গ কিলোমিটার।
  • ভূমিরূপের এলাকা: ২৯,৭৩,১৯৩ বর্গ কিলোমিটার
  • জলক্ষেত্রের এলাকা: ৩,১৪,০৭০ বর্গ কিলোমিটার
  • ভারতের জলক্ষেত্রের এলাকা এর সর্বমোট এলাকার প্রায় ৯.৫৫% গঠন করে।
তুলনা:
  • ভারত যুক্তরাজ্যের থেকে ১২ বার বড়।
  • ভারত জাপানের থেকে ৮ বার বড়।
  • ভারত ইউরোপীয় ইউনিয়নের (সব ২৮টি সদস্য জাতি মিলিত) আকারের প্রায় ৩/৪ ভাগ। - কান্যাকুমারি ভারতের মূলভূমির দক্ষিণাংশের সবচেয়ে দক্ষিণের বিন্দু। এটি তিনটি সমুদ্রের মিলনস্থলে অবস্থিত এবং ভারতীয় মহাসাগরে শেষ হওয়ার আগে সংকোচিত হয়। ভারতের দক্ষিণাংশের সবচেয়ে দক্ষিণের বিন্দু আসলে ইন্দিরা পয়েন্ট, যা অ্যান্ডমান ও নিকোবর দ্বীপপুঞ্জে অবস্থিত, ইন্দোনেশিয়ার কাছাকাছি। তবে ২০০৪ সালের টুনামি সময়ে ইন্দিরা পয়েন্ট নীরব হয়ে গেছে।
  • লক্ষদ্বীপ দ্বীপগুলি একটি দ্বীপপুঞ্জ যা অন্যান্য দ্বীপপুঞ্জের তুলনায় ভারতের তটের কাছাকাছি অবস্থিত।
  • ভারতের তটস্থ তট অত্যন্ত দীর্ঘ, যা পৃথিবীর ব্রহ্মপুত্রের ব্যাসের সমান।
  • ভারতের উত্তর-দক্ষিণ এবং পূর্ব-পশ্চিমের দূরত্ব ডিগ্রিতে প্রায় একই (প্রায় ৩০ ডিগ্রি), কিন্তু কিলোমিটারে উত্তর-দক্ষিণের দূরত্ব (প্রায় ৩২০০ কিমি) পূর্ব-পশ্চিমের দূরত্ব (প্রায় ৩০০০ কিমি) থেকে বড়।
  • ভারত পূর্ব-পশ্চিম দিকে এতটা বিস্তৃত থাকায়, পূর্বাঞ্চল ও পশ্চিমাঞ্চলের দুইটি বিন্দুর মধ্যে দুই ঘণ্টার সময় পার্থক্য আছে।
  • ভারতের মানক মেরিডিয়ন (পূর্ব ৮২ ডিগ্রি ৩০ মিনিট) সূর্যোদয়ের মাধ্যমে অবস্থিত, যা সূক্ষ্ম মাধ্যমিক রেখার মাধ্যমে ২৩ ডিগ্রি ৩০ মিনিট উত্তরে অমুক রেখা এবং ভারতকে প্রায় সমান দুই অংশে ভাগ করে।
  • উত্তরাংশ একটি বহুবিশাল অঞ্চল যা পূর্ব-পশ্চিম দিকে বিস্তৃত হয়, যার মধ্যে সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল সমতল �