RBI - ભારતીય રિઝર્વ બેંક

RBI

1. સ્થાપના

• સ્થાપિત: 1 એપ્રિલ 1935
• સ્થળ: મુંબઈ (પ્રારંભિક)
• સ્થાપન અધિનિયમ: ભારતીય રિઝર્વ બેંક અધિનિયમ, 1934
• પ્રથમ ગવર્નર: C.D. દેશમુખ (1935–1943)
• મુખ્ય મથક: મુંબઈ (હાલમાં)
• મુખ્ય ઘટના: રાષ્ટ્રીયકરણ 1949 માં
  • તારીખ: 1 એપ્રિલ 1949
  • અધિનિયમ: રિઝર્વ બેંક (રાષ્ટ્રીયકરણ) અધિનિયમ, 1948

2. કાર્યો

3. વ્યાપ

• ઘરેલું કાર્યવાહી:

  • મોનિટરી નીતિ
  • બેંકિંગ નિયમન
  • નાણાકીય સમાવેશન
  • ચુકવણી પદ્ધતિઓ

• આંતરરાષ્ટ્રીય કાર્યવાહી:

  • IMF અને વર્લ્ડ બેંકમાં ભાગ લે છે
  • આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય સહકારમાં સામેલ છે
  • વિદેશી વિનિમય ભંડારનું સંચાલન કરે છે

• મુખ્ય નીતિઓ:

  • મોનિટરી પોલિસી: સ્ટેન્ડિંગ ડિપોઝિટ ફેસિલિટી (SDF) અને લિક્વિડિટી એડજસ્ટમેન્ટ ફેસિલિટી (LAF) દ્વારા અમલમાં મૂકવામાં આવે છે
  • નાણાકીય સમાવેશ: વિવિધ યોજનાઓ અને ભાગીદારીઓ દ્વારા
  • ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ: UPI, BHIM અને અન્ય ડિજિટલ પેમેન્ટ પ્લેટફોર્મ્સને પ્રોત્સાહન આપે છે

4. રચના

• ગવર્નર: RBIના વડા, ભારત સરકાર દ્વારા નિયુક્ત

• ડેપ્યુટી ગવર્નર્સ: વિવિધ વિભાગોમાં ગવર્નરને સહાય કરે છે

• બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સ: 21 સભ્યોનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં 14 ડિરેક્ટર્સ અને 7 અનૌપચારિક સભ્યો છે

• વિભાગો:

  • ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ કરન્સી એન્ડ મિન્ટ
  • ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ બેંકિંગ સુપરવિઝન
  • ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ફાઇનાન્શિયલ ઇન્ક્લૂઝન
  • ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ઇકોનોમિક અફેર્સ
  • ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્ટેટિસ્ટિક્સ એન્ડ ઇન્ફોર્મેશન મેનેજમેન્ટ
  • ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ પોલિસી એન્ડ પ્લાનિંગ

• મુખ્ય કાર્યાલયો:

  • મિન્ટ: મુંબઈ (કરન્સી છપાઈ)
  • પ્રાદેશિક કાર્યાલયો: પ્રાદેશિક કાર્યવાહી માટે સમગ્ર ભારતમાં
  • RBI રિસર્ચ ડિપાર્ટમેન્ટ: આર્થિક સંશોધન અને નીતિ વિશ્લેષણ કરે છે

સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે મુખ્ય તથ્યો

• પ્રથમ ગવર્નર: સી.ડી. દેશમુખ
• રાષ્ટ્રીયકરણ તારીખ: ૧લી એપ્રિલ ૧૯૪૯
• મુખ્ય મથક: મુંબઈ
• મૂડી નીતિ સાધનો: એલએએફ, એસડીએફ, એમએસએફ
• મહત્વપૂર્ણ યોજનાઓ: પીએમ જન ધન યોજના, યુપીઆઈ, ભીમ
• વિદેશી વિનિમય વ્યવસ્થાપન: વિદેશી વિનિમય વ્યવસ્થાપન વિભાગ (ડીએફઇએમ) દ્વારા સંચાલિત
• ચુકવણી પદ્ધતિઓ: આરટીજીએસ, એનઇએફટી, આઇએમપીએસ

તફાવતો