D.2] મહત્વપૂર્ણ ભૌગોલિક ચક્રો
1. જળ ચક્ર (હાઈડ્રોલોજિક ચક્ર)
વ્યાખ્યા
પૃથ્વીની સપાટી પર, ઉપર અને નીચે પાણીનો સતત ચાલતો પ્રવાહ.
મુખ્ય પ્રક્રિયાઓ
- વાસ્પીભવન: પાણી દ્રવ અવસ્થામાંથી વરાળ બને છે સૂર્યના તાપના કારણે.
- સંઘનન: પાણીની વરાળ ઠંડી પડે છે અને વાદળો બનાવે છે.
- વર્ષા: પાણી વરસાદ, હિમ, ઓળા કે ઓલા તરીકે પડે છે.
- પ્રવાહ: પાણી જમીનની સપાટી પરથી વહી નદીઓ, તળાવો અને મહાસાગરોમાં પહોંચે છે.
- શોષણ: પાણી જમીનમાં શોષાઈ જાય છે અને ભૂગર્ભજળને ભરે છે.
- સ્વેદન: છોડ પાસેથી પાણી વાતાવરણમાં છૂટું પડે છે.
મુખ્ય તથ્યો (SSC, RRB)
- મહત્વપૂર્ણ તારીખ: જળ ચક્ર પૃથ્વીની રચનાથી સક્રિય છે (આશરે 4.5 અબજ વર્ષ પહેલા).
- મહત્વપૂર્ણ શબ્દ: હાઈડ્રોલોજિકલ ચક્ર.
- મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ: ભારતમાં ચોમાસાનું ચક્ર જળ ચક્રનું મોટું ઉદાહરણ છે.
કોષ્ટક: જળ ચક્રના તબક્કાઓ
| તબક્કો | વર્ણન |
|---|
| વાસ્પીભવન | દ્રવ પાણી વરાળ બને છે |
| સંઘનન | વરાળ ઠંડી પડે છે અને વાદળો બને છે |
| વર્ષા | પાણી વરસાદ, હિમ વગેરે તરીકે પડે છે |
| પ્રવાહ | પાણી જમીન પરથી વહી જળાશયોમાં પહોંચે છે |
| શોષણ | પાણી જમીનમાં શોષાઈ ભૂગર્ભજળ બને છે |
| સ્વેદન | છોડ પાસેથી પાણી વાતાવરણમાં છૂટું પડે છે |
2. કાર્બન ચક્ર
વ્યાખ્યા
પૃથ્વીના વાતાવરણ, મહાસાગરો, માટી અને જીવિત જીવોમાં કાર્બનની હલચલ.
મુખ્ય પ્રક્રિયાઓ
- પ્રકાશસંશ્લેષણ: વનસ્પતિઓ CO₂ શોષે છે અને તેને જૈવિક પદાર્થમાં રૂપાંતરિત કરે છે.
- શ્વસન: જીવો CO₂ વાતાવરણમાં પાછું છોડે છે.
- ક્ષય: મૃત જૈવિક પદાર્થ તૂટી જાય છે, CO₂ છોડે છે.
- દહન: જૂદા ઇંધણના દહનથી CO₂ છૂટી જાય છે.
- મહાસાગર શોષણ: મહાસાગરો મોટી માત્રામાં CO₂ શોષે અને સંગ્રહે છે.
- તલસ્તરીય સંચય: કાર્બન લાંબા સમય માટે તલસ્તરીય ખડકોમાં સંગ્રહિત થાય છે.
મુખ્ય તથ્યો (SSC, RRB)
- મહત્વપૂર્ણ તારીખ: કાર્બન ચક્ર લગભગ 4.5 અબજ વર્ષથી અસ્તિત્વમાં છે.
- મહત્વપૂર્ણ શબ્દ: કાર્બન સિક્વેસ્ટ્રેશન.
- મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ: ગ્રેટ બેરિયર રીફ મહત્વપૂર્ણ કાર્બન સિંક છે.
કોષ્ટક: કાર્બન ચક્રના ઘટકો
| ઘટક | વર્ણન |
|---|
| વાતાવરણ | CO₂, મીથેન અને અન્ય ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ ધરાવે છે |
| મહાસાગરો | મોટી માત્રામાં CO₂ શોષે અને સંગ્રહે છે |
| માટી | જૈવિક પદાર્થમાં કાર્બન સંગ્રહે છે |
| જીવિત જીવો | વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ CO₂ શોષે અને છોડે છે |
| જૂદા ઇંધણ | પ્રાચીન જૈવિક પદાર્થમાંથી સંગ્રહિત કાર્બન |
3. નાઈટ્રોજન ચક્ર
વ્યાખ્યા
પર્યાવરણ—વાતાવરણ, માટી અને જીવિત જીવો—માં નાઈટ્રોજનની હલચલ.
મુખ્ય પ્રક્રિયાઓ
- નાઈટ્રોજન ફિક્સેશન: વાતાવરણમાં રહેલા નાઈટ્રોજન (N₂)ને ઉપયોગી રૂપોમાં (જેમ કે અમોનિયા) બેક્ટેરિયા દ્વારા રૂપાંતરિત કરવું.
- નાઈટ્રિફિકેશન: અમોનિયાને નાઈટ્રાઈટ્સ અને નાઈટ્રેટ્સમાં બેક્ટેરિયા દ્વારા રૂપાંતરિત કરવું.
- અસિમિલેશન: છોડ નાઈટ્રેટ્સ શોષે છે અને તેને પ્રોટીનમાં રૂપાંતરિત કરે છે.
- અમોનિફિકેશન: જૈવિક નાઈટ્રોજનનું અમોનિયામાં વિઘટન.
- ડિનાઈટ્રિફિકેશન: નાઈટ્રેટ્સને પાછા નાઈટ્રોજન વાયુમાં બેક્ટેરિયા દ્વારા રૂપાંતરિત કરવું, જે તેને વાતાવરણમાં પાછું લઈ જાય છે.
મુખ્ય તથ્યો (SSC, RRB)
- મહત્વપૂર્ણ તારીખ: નાઈટ્રોજન ચક્ર લગભગ 4.5 અબજ વર્ષથી અસ્તિત્વમાં છે.
- મહત્વપૂર્ણ શબ્દ: નાઈટ્રોજન ફિક્સેશન, ડિનાઈટ્રિફિકેશન.
- મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ: લેગ્યુમિનસ છોડ (જેમ કે વટાણા, શિમla) નાઈટ્રોજન ફિક્સેશનમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે.
કોષ્ટક: નાઈટ્રોજન ચક્રના તબક્કાઓ
| તબક્કો | વર્ણન |
|---|
| નાઈટ્રોજન ફિક્સેશન | બેક્ટેરિયા દ્વારા N₂ને અમોનિયામાં રૂપાંતરિત કરવું |
| નાઈટ્રિફિકેશન | અમોનિયાને નાઈટ્રાઈટ્સ અને નાઈટ્રેટ્સમાં રૂપાંતરિત કરવું |
| અસિમિલેશન | છોડ નાઈટ્રેટ્સ શોષે છે અને પ્રોટીનમાં રૂપાંતરિત કરે છે |
| અમોનિફિકેશન | જૈવિક નાઈટ્રોજનનું અમોનિયામાં વિઘટન |
| ડિનાઈટ્રિફિકેશન | બેક્ટેરિયા દ્વારા નાઈટ્રેટ્સને પાછા N₂માં રૂપાંતરિત કરવું |
ચક્રો વચ્ચેના તફાવતો
| ચક્ર | પ્રાથમિક સ્ત્રોત | મુખ્ય સંગ્રહ | માનવ અસર | મુખ્ય પરીક્ષા ફોકસ |
|---|
| જળ ચક્ર | વરાળ બનવી | મહાસાગરો, તળાવો | આબોહવા પરિવર્તન | ઊંચું |
| કાર્બન ચક્ર | ખનિજ ઇંધણ | મહાસાગરો, માટી | ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ | ઊંચું |
| નાઈટ્રોજન ચક્ર | વાતાવરણ | માટી, છોડ | ખાતરો, પ્રદૂષણ | મધ્યમ |
BETA
