નાણાકીય સંસ્થાઓ

1. નાણાકીય સંસ્થા શું છે?

એક સંસ્થા જે નાણાકીય સેવાઓ પૂરી પાડે છે—જમા સ્વીકારવી, લોન આપવી, રોકાણ ઉત્પાદનો, વીમો, પેન્શન, દલાલી, વગેરે—અને જે નાણાકીય ક્ષેત્રના નિયામક (આરબીઆઈ, સેબી, આઇઆરડીએઆઈ, પીએફઆરડીએ) દ્વારા નિયંત્રિત હોય છે.

2. ભારતમાં નાણાકીય સંસ્થાઓના પ્રકારો

3. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (આરબીઆઈ) – કેન્દ્રીય બેંક

• સ્થાપના: 1 એપ્રિલ 1935 (ખાનગી શેરધારકો); રાષ્ટ્રીયકરણ: 1 જાન્યુઆરી 1949
• મુખ્યાલય: મુંબઈ (પહેલાં કલકત્તા)
• પ્રથમ ગવર્નર: સર ઓસ્બોર્ન સ્મિથ
• પ્રથમ ભારતીય ગવર્નર: સી. ડી. દેશમુખ
• વર્તમાન લોગો: પેન્થર અને પામ વૃક્ષ; 2023 લોગો: રૂપિયાનું પ્રતીક + સિંહ અને પામ વૃક્ષ
• સ્વાયત્તતા: આરબીઆઈ ઍક્ટ 1934, પ્રસ્તાવના – “બેંક નોટોના ઇશ્યુનું નિયમન અને રિઝર્વ રાખવા માટે”
• મુદ્રા નીતિ સમિતિ (એમપીસી): 6 સભ્યો (3 આરબીઆઈ + 3 ભારત સરકાર); રેપો રેટ દર 2 મહિને નક્કી
• આરબીઆઈ ચલણ છાપે છે: ભારતીય રિઝર્વ બેંક નોટ મુદ્રણ પ્રા. લિ. (બીઆરબીએનએમપીએલ) અને સિક્યોરિટી પ્રિન્ટિંગ પ્રેસ (નાશિક અને દેવાસ) દ્વારા

4. વાણિજ્ય બેંકો – મુખ્ય આંકડાઓ (31 માર્ચ 2023 સુધી)

5. બેંક રાષ્ટ્રીયકરણના મહત્વપૂર્ણ તારીખો

6. વિકાસ બેંકો / ડીએફઆઈ

7. સ્મોલ ફાઇનાન્સ અને પેમેન્ટ્સ બેંકો

• 10 સ્મોલ ફાઇનાન્સ બેંકોને લાઇસન્સ (2015માં સિદ્ધાંત સ્વરૂપે): એયુ, ઇક્વિટાસ, ઉજ્જીવન, જાના, વગેરે.
• 6 પેમેન્ટ બેંકો સક્રિય: એરટેલ, ઇન્ડિયા પોસ્ટ, ફિનો, પેટીએમ, જિઓ, એનએસડીએલ.
• બંને શ્રેણીઓ લોન આપી શકતી નથી; ફક્ત એસએફબી લોન આપી શકે છે.

8. વીમા અને પેન્શનની મોટી સંસ્થાઓ

• એલઆઇસી: લાઇફ ઇન્શ્યોરન્સ કોર્પોરેશન ઑફ ઇન્ડિયા – 1 સપ્ટેમ્બર 1956 રચના; 245 વીમાકર્તાઓનું રાષ્ટ્રીયકરણ.
• આઇઆરડીએઆઈની રચના: 1999 (મલહોત્રા સમિતિ) → આઇઆરડીએ ઍક્ટ 1999; મુખ્યાલય: હૈદરાબાદ.
• ઇએસઆઇસી: 1952 – કર્મચારીઓનું રાજ્ય વીમા (સ્વાસ્થ્ય અને પેન્શન).
• ઇપીએફઓ: 1952 – પ્રોવિડન્ટ ફંડ; શ્રમ મંત્રાલય હેઠળ; 27 કરોડ એકાઉન્ટ.
• પીએફઆરડીએ: 2003 – એનપીએસ; અંતરિમ નિયામક 2003, કાયદેસર 2014.

9. સિક્યોરિટીઝ માર્કેટ સંસ્થાઓ

• સેબી: સ્થા. 12 એપ્રિલ 1988 (કાયદેસર 1992); મુખ્યાલય: મુંબઈ બાંદ્રા કુર્લા કોમ્પ્લેક્સ.
• એનએસઈ: સ્થા. 1992; ટ્રેડિંગ 1994માં શરૂ; પ્રથમ ઇલેક્ટ્રોનિક લિમિટ-ઓર્ડર બુક.
• બીએસઈ: એશિયાની સૌથી જૂની, સ્થા. 9 જુલાઈ 1875; સેન્સેક્સ 1986માં લોન્ચ; 30-શેર ઇન્ડેક્સ.
• એનએસડીએલ અને સીડીએસએલ: ડીપોઝિટરી (1996 અને 1999) – ડિમેટ શેર.

10. આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય સંસ્થાઓ – ભારતનો હિસ્સો

11. ઝડપી સંદર્ભ કોષ્ટકો

કોષ્ટક-1: પ્રખ્યાત બેંકોના ટૅગ-લાઇન

કોષ્ટક-2: બેંક અને મુખ્યાલય – મેમરી કોડ “એમ-પી-સી-કે-બી”

મુંબઈ: એસબીઆઈ, બીઓબી, આઇડીબીઆઈ, આરબીએલ, ઇન્ડસઇન્ડ
નવી દિલ્હી: પીએનબી, ઓબીસી, યુસીઓ, બીઓઆઈ, સિન્ડિકેટ (હવે વિલીન)
ચેન્નઈ: ઇન્ડિયન બેંક, આઇઓબી
કોલકાતા: યુબીઆઈ, બંધન, અલાહાબાદ (પહેલાં)
બેંગલુરુ: કેનરા, વિજયા (હવે વિલીન)

12. એક-લાઇન રિવિઝન બુલેટ

• આરબીઆઈ ફક્ત ₹1નો નોટ છાપે છે; ભારત સરકાર ₹1નો સિક્કો છાપે છે.
• ભારતીય મહિલા બેંકનો એસબીઆઈમાં વિલીનીકરણ (2017).
• એચડીએફસી લિ. (વિશ્વની સૌથી મોટી હાઉસિંગ ફાઇનાન્સ)નો એચડીએફસી બેંકમાં વિલીનીકરણ (2023).
• “સશક્ત” – પીએસબી રિકેપ યોજના 2018.
• પ્રોમ્પ્ટ કરેક્ટિવ ઍક્શન (પીસીએ) – નબળી બેંકો માટે આરબીઆઈ ફ્રેમવર્ક.
• બેઝલ-III મૂડી લક્ષ્ય: 11.5 % માર્ચ 2023 સુધી.
• ₹2000નો નોટ શરૂ: 8 નવેમ્બર 2016 (નોટબંધી); છાપવાનું બંધ 2018-19.
• એનઇએફટી – ડિસેમ્બર 2019થી 24×7; આરટીજીએસ – ડિસેમ્બર 2020થી 24×7.
• યુપીઆઈ લોન્ચ: 11 એપ્રિલ 2016; એનપીસીઆઈ છત્ર હેઠળ.
• મુદ્રા લોન – 3 શ્રેણીઓ: શિશુ ₹50 હજાર, કિશોર ₹5 લાખ, તરુણ ₹10 લાખ.
• ઇસીજીસી – એક્સપોર્ટ ક્રેડિટ ગેરંટી કોર્પ. (1964) – નિકાસકર્તાઓને વીમો પૂરો પાડે છે.
• ડીઆઇસીજીસી – જમા વીમો ₹5 લાખ પ્રતિ જમાકર્તા (2020માં ₹1 લાખથી વધારો).
• લીડ બેંક યોજના – 1969; પ્રથમ લીડ બેંક: નરીમન સમિતિ.
• યુનિવર્સલ બેંકો માટે ઓન ટૅપ લાઇસન્સ – આરબીઆઈ 2016.
• સ્વિફ્ટ કોડ – 8/11 અંકો; ભારતીય બેંક ઉદાહરણ: SBININBBXXX.

13. રેલવે પરીક્ષાઓ માટે અભ્યાસ બહુવિકલ્પી પ્રશ્નો

અધ્યાયનો અંત – નાણાકીય સંસ્થાઓ