સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) – રેલ્વે પરીક્ષાઓ માટે સંપૂર્ણ GK કેપ્સ્યુલ
1. વિહંગાવલોકન – સંયુક્ત રાષ્ટ્ર શું છે?
- સ્થાપના: 24 ઓક્ટોબર 1945 (બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી)
- મુખ્યાલય: ન્યૂ યોર્ક શહેર, યુએસએ
- સ્થાપક સભ્યો: 51 (પોલેંડે 15 ઓક્ટોબર 1945 સહી કરી, 51મું બન્યું)
- વર્તમાન સભ્યો: 193 (નવીનતમ: દક્ષિણ સુદાન 2011)
- સત્તાવાર ભાષાઓ: અરબી, ચાઇનીઝ, અંગ્રેજી, ફ્રેન્ચ, રશિયન, સ્પેનિશ
- સૂત્ર: “શાંતિ, ગૌરવ અને સ્વસ્થ ગ્રહ પર સમાનતા”
- સંયુક્ત રાષ્ટ્ર ચાર્ટર: 26 જૂન 1945, સાન ફ્રાન્સિસ્કો (અમલમાં 24 ઓક્ટોબર 1945)
- સંયુક્ત રાષ્ટ્ર દિવસ: 24 ઓક્ટોબર (વૈશ્વિક રીતે ઉજવવામાં આવે છે)
2. મુખ્ય અંગો – ઝડપી-તથ્ય કોષ્ટક
| અંગ | મુકામ | વડા (2024) | કાર્યકાળ | મુખ્ય તથ્ય |
|---|
| જનરલ એસેમ્બલી (UNGA) | ન્યૂ યોર્ક | પ્રમુખ: ડેનિસ ફ્રાન્સિસ (ટ્રિનિડાડ અને ટોબેગો) | 1 વર્ષ | એકમાત્ર સાર્વત્રિક અંગ – દરેક દેશને 1 મત |
| સુરક્ષા પરિષદ (UNSC) | ન્યૂ યોર્ક | પ્રમુખ (ફરતો): સ્વિટ્ઝરલેન્ડ (મે 2024) | 1 મહિનો | 15 સભ્યો: 5 કાયમી + 10 બિન-કાયમી (2-વર્ષ) |
| આર્થિક અને સામાજિક પરિષદ (ECOSOC) | ન્યૂ યોર્ક | પ્રમુખ: પાઉલા નર્વાઝ (ચિલી) | 1 વર્ષ | 54 સભ્યો જનરલ એસેમ્બલી દ્વારા ચૂંટાયેલા |
| આંતરરાષ્ટ્રીય ન્યાયાલય (ICJ) | ધ હેગ | પ્રમુખ: જોન ઇ. ડોનોઘ્યુ (યુએસએ) | 9 વર્ષ | 15 ન્યાયાધીશો; એકમાત્ર UN અંગ જે ન્યૂ યોર્કમાં નથી |
| ટ્રસ્ટીશિપ પરિષદ | ન્યૂ યોર્ક | 1994 થી સ્થગિત | — | છેલ્લું ટ્રસ્ટ પ્રદેશ: પલાઉ (1994) |
| સચિવાલય | ન્યૂ યોર્ક | મહાસચિવ: એન્ટોનિયો ગુતેરેસ (પોર્ટુગલ) | 5 વર્ષ (નવીકરણીય) | 9મા મહાસચિવ; બીજો કાર્યકાળ 2022-26 |
3. સંયુક્ત રાષ્ટ્રના મહાસચિવો – સમયરેખા
| # | નામ | દેશ | કાર્યકાળ | પ્રથમ વખત |
|---|
| 1 | ટ્રાય્ગવે લી | નોર્વે | 1946-52 | સ્કેન્ડિનેવિયા |
| 2 | ડેગ હેમર્સ્કોલ્ડ | સ્વીડન | 1953-61 | વિમાન અકસ્માતમાં મૃત્યુ (કાર્યરત રહેતા મૃત્યુ પામનાર એકમાત્ર મહાસચિવ) |
| 3 | યુ થાન્ટ | મ્યાનમાર | 1961-71 | એશિયા |
| 4 | કર્ટ વાલ્ડહાઇમ | ઑસ્ટ્રિયા | 1972-81 | — |
| 5 | જાવિયર પેરેઝ ડે કુએલર | પેરુ | 1982-91 | લેટિન અમેરિકા |
| 6 | બુટ્રોસ બુટ્રોસ-ઘાલી | ઇજિપ્ત | 1992-96 | આફ્રિકા |
| 7 | કોફી અન્નાન | ઘાના | 1997-2006 | નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર 2001 |
| 8 | બાન કી-મૂન | દક્ષિણ કોરિયા | 2007-16 | પૂર્વ એશિયા |
| 9 | એન્ટોનિયો ગુતેરેસ | પોર્ટુગલ | 2017-26 | પશ્ચિમ યુરોપ |
4. સુરક્ષા પરિષદના કાયમી અને બિન-કાયમી સભ્યો
| કાયમી-5 (P-5) | બિન-કાયમી (2024) |
|---|
| ચીન, ફ્રાંસ, રશિયા, યુકે, યુએસએ | અલ્જીરિયા, ઇક્વાડોર, ગુયાના, જાપાન, માલ્ટા, મોઝામ્બિક, દક્ષિણ કોરિયા, સિએરા લિઓન, સ્લોવેનિયા, સ્વિટ્ઝરલેન્ડ |
- વીટો પાવર: કોઈપણ P-5 સભ્ય મહત્વના ઠરાવોને અવરોધિત કરી શકે છે.
- ભારત 8મી મુદત માટે ચૂંટાયો (2021-22); આગામી સંભવિત 2028-29.
5. સંયુક્ત રાષ્ટ્રની વિશિષ્ટ એજન્સીઓ (મુખ્યાલય અને વર્ષ)
| એજન્સી | મુખ્યાલય | સ્થાપના | નોંધ |
|---|
| FAO | રોમ | 1945 | ખોરાક અને કૃષિ |
| WHO | જિનીવા | 1948 | વિશ્વ આરોગ્ય દિવસ: 7 એપ્રિલ |
| UNESCO | પેરિસ | 1946 | વિશ્વ વિરાસત સ્થળો |
| IMF | વોશિંગ્ટન ડીસી | 1945 | ક્વોટા પ્રણાલી |
| વિશ્વ બેંક | વોશિંગ્ટન ડીસી | 1945 | 5 સંસ્થાઓ (IBRD, IDA, IFC, MIGA, ICSID) |
| ILO | જિનીવા | 1919 | એકમાત્ર એજન્સી જે UN પહેલાં બની |
| ICAO | મોન્ટ્રીયલ | 1947 | 2-અક્ષરનાં એરલાઇન કોડ |
| UPU | બર્ન | 1874 | સૌથી જૂની (લીગ પહેલાં) |
| ITU | જિનીવા | 1865 | રેડિયો-ફ્રીક્વન્સી ફાળવણી |
| WMO | જિનીવા | 1950 | હવામાન અને આબોહવા |
| IMO | લંડન | 1959 | જહાજ સુરક્ષા |
| WIPO | જિનીવા | 1967 | પેટન્ટ અને કૉપિરાઇટ |
| UNIDO | વિયેના | 1966 | ઔદ્યોગિક વિકાસ |
| UNWTO | મેડ્રિડ | 1974 | પર્યટન |
6. ભારત અને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર – મહત્વના પગથિયા
| વર્ષ | ઘટના |
|---|
| 1945 | સંયુક્ત રાષ્ટ્ર ચાર્ટરના મૂળ હસ્તાક્ષરકર્તા |
| 1948 | કોરિયામાં પ્રથમ UNPKF તૈનાતી (60 પેરા ફીલ્ડ એમ્બ્યુલન્સ) |
| 1953 | રાજેશ્વર દયાલે કોંગોમાં UNOG નેતૃત્વ આપ્યું |
| 1971 | એસ. જે. એસ. એસ. અય્યરે UNSC ની અધ્યક્ષતા કરી |
| 1988 | નામિબિયામાં ભારતીય સેના UN શાંતિ સેના (UNTAG) |
| 1992 | ભારત સૌથી મોટો સૈન્ય યોગદાનકર્તા (સંચિત 100,000થી વધુ) |
| 2004 | શશિ થરૂર મહાસચિવ ચૂંટણીમાં બીજા સ્થાને રહ્યા |
| 2010 | ભારત UN બજેટનો ત્રીજો સૌથી મોટો યોગદાનકર્તા બને (મૂલ્યાંકન 2022-24: 1.044%) |
| 2021 | ભારત UNSC માટે ચૂંટાયો (8મી મુદત) |
| 2023 | જી-4 (ભારત, બ્રાઝિલ, જર્મની, જાપાન) UNSC સુધારા માટે ફરી દબાણ |
7. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર પ્રણાલીને મળેલા નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર
| વર્ષ | પ્રાપ્તકર્તા | કારણ |
|---|
| 1954 | UNHCR | શરણાર્થીઓનું રક્ષણ |
| 1965 | UNICEF | બાળકોની કલ્યાણ |
| 1969 | ILO | કામદારોના અધિકારો |
| 1981 | UNHCR (ફરી) | — |
| 1988 | UN શાંતિ સેના | 40મી વર્ષગાંઠ |
| 2001 | UN અને કોફી અન્નાન | શતાબ્દી |
| 2020 | WFP | ભૂખ સામે લડત |
8. એક-વાક્ય ઝડપી પુનરાવર્તન તથ્યો
- UN ચાર્ટરમાં 111 ધારાઓ અને 19 અધ્યાયો છે.
- ધારા 99: મહાસચિવ કોઈપણ મુદ્દો UNSC ની નોંધ પર લાવી શકે છે.
- UN ધ્વજ: હલકા-નીલા પર સફેદ UN ચિહ્ન; 20 ઓક્ટોબર 1947 અપનાવાયો.
- UN પોસ્ટલ એડમિનિસ્ટ્રેશન: USD, CHF, EUR માં ટપાલ ટિકિટો જારી કરે છે.
- UN શાંતિ સેના બજેટ 2023: $6.5 બિલિયન; ભારત 0.16% યોગદાન આપે છે.
- UNGA ઠરાવ 2758 (1971): PRC ને માન્યતા આપી, તાઇવાનને બહાર કાઢ્યું.
- બ્રંડટલેન્ડ રિપોર્ટ (1987): “ટકાઉ વિકાસ” શબ્દ ગઢ્યો.
- મિલેનિયમ સમિટ: 6-8 સપ્ટેમ્બર 2000 (MDGs અપનાવ્યા).
- SDGs અપનાવાયા: 25 સપ્ટેમ્બર 2015 (17 લક્ષ્યો, 169 ઉપલક્ષ્યો) 2030 સુધી પૂરા કરવા.
- UNGA 2023 થીમ: “વિશ્વાસ પુનઃનિર્માણ અને વૈશ્વિક એકતા પુનઃપ્રજ્વલન”.
- પ્રથમ UN શહેર: જિનીવા (લીગ HQ પેલેસ ડેસ નેશન્સ બન્યું).
- UN ને અત્યાર સુધી 12 નોબેલ પુરસ્કાર મળ્યા છે (વ્યક્તિગત સહિત).
- વીટો સૌથી વધુ યુએસએ (82 વખત) દ્વારા વપરાયું, USSR/રશિયા બીજા.
- ભારતની પ્રથમ મહિલા ફોર્સ કમાન્ડર: લે. જન. (નિવૃત્ત) શોકિન ચૌહાણ (UNDOF 2022).
- UN યંગ લીડર્સ: ભારતીય NGO “મેક અ ડિફરન્સ” 2018 માં દેખાયું.
- UNICEF ગુડવિલ એમ્બેસેડર (ભારત): પ્રિયંકા ચોપડા 2016 થી.
- UN ચાઇનીઝ ભાષા દિવસ: 20 એપ્રિલ (કાંગજી).
- UN લાઇબ્રેરી: ડેગ હેમર્સ્કોલ્ડ લાઇબ્રેરી (NYC).
- UN લેસે-પાસર: 1946 થી સત્તાવાર ડિપ્લોમેટિક પાસપોર્ટ.
- UN 75મી ઘોષણા: “2045 માટે સહ-દ્રષ્ટિ” 21 સપ્ટેમ્બર 2020 અપનાવાઈ.
9. અભ્યાસ MCQs – રેલ્વે પરીક્ષા સ્તર
Q1. સંયુક્ત રાષ્ટ્રની સત્તાવાર સ્થાપના કયા વર્ષે થઈ?
Ans: 1945Q2. આંતરરાષ્ટ્રીય ન્યાયાલયનું મુખ્યાલય આ સ્થળે સ્થિત છે
Ans: ધ હેગ, નેધરલેન્ડ્સQ3. નીચેનામાંથી કયું UN સુરક્ષા પરિષદનું કાયમી સભ્ય નથી?
Ans: જર્મનીQ4. UN ના વર્તમાન મહાસચિવ (2024) આ દેશના છે
Ans: પોર્ટુગલQ5. UN દિવસ દર વર્ષે આ દિવસે ઉજવવામાં આવે છે
Ans: 24 ઓક્ટોબરQ6. UN ના કયા અંગે 1994 થી તેની કામગીરી સ્થગિત કરી છે?
Ans: ટ્રસ્ટીશિપ પરિષદQ7. UN ની સત્તાવાર ભાષાઓની સંખ્યા છે
Ans: 6Q8. UNGA ની પ્રથમ મહિલા પ્રમુખ હતા
Ans: વિજયલક્ષ્મી પંડિત (1953)Q9. કઈ UN એજન્સીનું મુખ્યાલય રોમમાં છે?
Ans: FAOQ10. 2024 સુધીમાં ભારત UN સુરક્ષા પરિષદના બિન-કાયમી સીટ માટે કેટલી વખત ચૂંટાયો છે?
Ans: 8Q11. UN શાંતિ સેનાને નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર કયા વર્ષે મળ્યો?
Ans: 1988Q12. નીચેનામાંથી કયા મહાસચિવો કાર્યરત રહેતા મૃત્યુ પામ્યા?
Ans: ડેગ હેમર્સ્કોલ્ડQ13. ટકાઉ વિકાસ લક્ષ્યો (SDGs) ક્યારે સુધી પ્રાપ્ત કરવાના છે?
Ans: 2030Q14. જે ઠરાવે લોકશાહી ચીન ગણરાજ્યને UN માં પ્રવેશ આપ્યો તે છે
Ans: UNGA ઠરાવ 2758Q15. UN ચાર્ટરની કઈ ધારા મહાસચિવને કોઈપણ મુદ્દો સુરક્ષા પરિષદ પાસે લાવવાની સત્તા આપે છે?
Ans: ધારા 99Q16. હવામાન અને આબોહવાના મુદ્દાઓ માટે જવાબદાર UN એજન્સી છે
Ans: WMOQ17. ICJ માં ન્યાયાધીશોની કુલ સંખ્યા છે
Ans: 15Q18. કયો દેશ UN નો નવીનતમ (193મો) સભ્ય છે?
Ans: દક્ષિણ સુદાન (2011)
આ કોષ્ટકો અને એક-વાક્યોનું રોજ પુનરાવર્તન કરો; 100% ધારણ માટે MCQs બે વખત હલ કરો.
BETA
