તે નેપાળથી તિબ્બત જવાનો મુખ્ય રસ્તો છે. ફરી-કલિઙ્પોંગનો રસ્તો જ્યારે નહોતો ખુલ્યો, ત્યારે નેપાળ જ નહીં હિંદુસ્તાનની પણ ચીજો આ જ રસ્તે તિબ્બત જતી હતી. આ વેપારી જ નહીં સૈનિક રસ્તો પણ હતો, આથી જગ્યાએ-જગ્યાએ ફોજી ચોકીઓ અને કિલ્લા બનેલા છે, જેમાં ક્યારેક ચીની પલટન રહેતી હતી. આજકાલ ઘણા ફોજી મકાનો પડી ગયા છે. દુર્ગના કોઈ ભાગમાં, જ્યાં ખેડૂતોએ પોતાનો વસવાટ બનાવી લીધો છે, ત્યાં ઘર કંઈક વસ્તીવાળા દેખાય છે. આવો જ પરિત્યક્ત એક ચીની કિલ્લો હતો. અમે ત્યાં ચા પીવા માટે થોભ્યા. તિબ્બતમાં મુસાફરો માટે ઘણી તકલીફો પણ છે અને કંઈક આરામની વાતો પણ છે. ત્યાં જાતિ-પાંતિ, છૂઆછૂતનો સવાલ જ નથી અને ન સ્ત્રીઓ પરદો જ કરે છે. ઘણા નિમ્નશ્રેણીના ભિખારીઓને લોકો ચોરીના ડરથી ઘરની અંદર નથી આવવા દેતા; નહીં તો તમે બિલકુલ ઘરની અંદર ચાલ્યા જઈ શકો છો. ચાહે તમે બિલકુલ અપરિચિત હો, તો પણ ઘરની બહુ અથવા સાસુને પોતાની ઝોળીમાંથી ચા આપી શકો છો. તે તમારા માટે તેને પકાવી આપશે. માખણ અને સોડા-મીઠું આપી દો, તે ચા ચોંગીમાં કૂટીને તેને દૂધવાળી ચાના રંગની બનાવીને માટીના ટોટીવાળા બરતન (ખોટી)માં મૂકીને તમને આપી દેશે. જો બેઠકની જગ્યા ચૂલાથી દૂર છે અને તમને ડર છે કે બધું માખણ તમારી ચામાં નહીં પડે, તો તમે પોતે જઈને ચોંગીમાં ચા મથીને લઈ આવી શકો છો. ચાનો રંગ તૈયાર થઈ જાય પછી ફરી મીઠું-માખણ નાખવાની જરૂર હોય છે.

પરિત્યક્ત ચીની કિલ્લેથી જ્યારે અમે ચાલવા લાગ્યા, ત્યારે એક માણસ રાહદારી માંગવા આવ્યો. અમે તે બંને ચિઠ્ઠીઓ તેને આપી દીધી. શાયદ તે જ દિવસ અમે થોંગલાની પહેલાંના છેલ્લા ગામમાં પહોંચી ગયા. અહીં પણ સુમતિના જાણ-પરિચયના માણસો હતા અને ભિખારીઓ રહેવા માટે ઠેરવાની સારી જગ્યા મળી. પાંચ વર્ષ પછી અમે આ જ રસ્તે પાછા ફર્યા હતા અને ભિખારીઓ નહીં, એક ભદ્ર મુસાફરના વેશમાં ઘોડા પર સવાર થઈને આવ્યા હતા; પરંતુ તે વખતે કોઈએ અમને રહેવા માટે જગ્યા ન આપી, અને અમે ગામના એક સૌથી ગરીબ ઝૂંપડામાં ઠેર્યા હતા. ઘણું કંઈ લોકોની તે વખતની મનોવૃત્તિ પર જ આધારિત છે, ખાસ કરીને સાંજે વખતે ચડ્ પીને ઘણા ઓછા હોશ-હવાસને દુરુસ્ત રાખે છે.

હવે અમારે સૌથી વિકટ ડાંડો થોંગલા પાર કરવાનો હતો. ડાંડા તિબ્બતમાં સૌથી ખતરાની જગ્યાઓ છે. સોળ-સત્તર હજાર ફૂટની ઊંચાઈ હોવાને કારણે તેમની બંને બાજુ માઈલો સુધી કોઈ ગામ-ગિરાવ નથી હોતા. નદીઓના મોડ અને પહાડોના ખૂણાને કારણે ઘણા દૂર સુધી માણસને જોઈ શકાતો નથી. ડાકુઓ માટે આ જ સૌથી સારી જગ્યા છે. તિબ્બતમાં ગામમાં આવીને ખૂન થઈ જાય, ત્યારે તો ખૂનીને સજા પણ મળી શકે છે, પરંતુ આ નિર્જન સ્થળોમાં મરેલા માણસો માટે કોઈ પરવાહ નથી કરતું. સરકાર ખુફિયા-વિભાગ અને પોલીસ પર એટલો ખર્ચ નથી કરતી અને ત્યાં સાક્ષી પણ તો કોઈ નથી મળી શકતો. ડકૈત પહેલા માણસને મારી નાખે છે, તે પછી જુએ છે કે કંઈ પૈસા છે કે નહીં. હથિયારનો કાયદો ન હોવાને કારણે અહીં લાકડીની જેમ લોકો પિસ્તોલ, બંદૂક લઈને ફરે છે. ડાકુ જો જાનથી ન મારે તો પોતાને પોતાના પ્રાણનો ખતરો છે. ગામમાં અમને માલૂમ પડ્યું કે પાછલા જ વર્ષ થોંગલા પાસે ખૂન થઈ ગયું. શાયદ ખૂનની અમે એટલી પરવાહ નથી કરતા, કારણ કે અમે ભિખારીઓ હતા અને જ્યાં-ક્યાં એવી સૂરત જોઈ, ટોપી ઉતારી જીભ કાઢી, “કુચી-કુચી (દયા-દયા) એક પૈસા” કહીને ભીખ માંગવા લાગતા. પરંતુ પહાડની ઊંચી ચઢાઈ હતી, પીઠ પર સામાન લદીને કેવી રીતે ચાલતા? અને આગળનું પડાવ 16-17 માઈલથી ઓછું નહોતું. મેં સુમતિને કહ્યું કે અહીંથી લંગકોર સુધી માટે બે ઘોડા કરી લો, સામાન પણ મૂકી લઈશું અને ચઢીને ચાલશું.

બીજા દિવસે અમે ઘોડા પર સવાર થઈને ઉપર તરફ ચાલ્યા. ડાંડેથી પહેલા એક જગ્યાએ ચા પીધી અને બપોરના વખતે ડાંડાની ઉપર જઈ પહોંચ્યા. અમે સમુદ્રતળથી 17-18 હજાર ફૂટ ઊંચા ઊભા હતા. અમારી દક્ષિણ તરફ પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ હિમાલયના હજારો શ્વેત શિખરો ચાલ્યા ગયા હતા. ભીટે તરફ દેખાતા પહાડ બિલકુલ નંગા હતા, ન ત્યાં બરફની સફેદી હતી, ન કોઈ પણ પ્રકારની હરિયાળી. ઉત્તર તરફ ઘણા ઓછા બરફવાળી ચોટીઓ દેખાઈ પડતી હતી. સર્વોચ્ચ સ્થાને ડાંડાના દેવતાનું સ્થાન હતું, જે પથ્થરોના ઢગલા, પ્રાણીઓના શિંગડા અને રંગ-બિરંગા કપડાની ઝંડીઓથી સજાવવામાં આવ્યું હતું. હવે અમારે બરાબર ઉતરાઈ પર ચલવાનું હતું. ચઢાઈ તો કંઈક દૂર થોડી મુશ્કેલ હતી, પરંતુ ઉતરાઈ બિલકુલ નહીં. શાયદ બે-એક અને સવાર સાથી અમારી સાથે ચાલી રહ્યા હતા. મારો ઘોડો કંઈક ધીમો ચાલવા લાગ્યો. મેં સમજ્યું કે ચઢાઈની થાકવટને કારણે આવું કરી રહ્યો છે, અને તેને મારવા નહોતો ઇચ્છતો. ધીમે-ધીમે તે ઘણો પાછળ રહી ગયો અને હું ડોન ક્વિક્સોટની જેમ પોતાના ઘોડા પર ઝૂમતો ચાલ્યો જઈ રહ્યો હતો. જાન નથી પડતું કે ઘોડો આગળ જઈ રહ્યો છે કે પાછળ. જ્યારે હું જોર આપવા લાગતો, ત્યારે તે વધુ સુસ્ત પડી જતો. એક જગ્યાએ બે રસ્તા ફૂટી રહ્યા હતા, હું ડાબો રસ્તો લઈ માઈલ-ડેઢ માઈલ ચાલી ગયો. આગળ એક ઘરમાં પૂછવાથી પતા લાગ્યો કે લંગકોરનો રસ્તો જમણો હતો. ફરી પાછા ફરીને તે જ પકડ્યો. ચાર-પાંચ વાગ્યાની આસપાસ હું ગામથી માઈલ-ભર દૂર હતો, ત્યારે સુમતિ ઇંતેજાર કરતા મળ્યા. મંગોલોનું મોં તેમ જ લાલ હોય છે અને હવે તો તે પૂરા ગુસ્સામાં હતા. તેમણે કહ્યું-“મેં બે ટોપલી કાંડા ફૂંકી નાખ્યા, ત્રણ-ત્રણ વાર ચાને ગરમ કરી.” મેં ઘણી નરમાશથી જવાબ આપ્યો-“પરંતુ મારો કસૂર નથી મિત્ર! જોઈ નથી રહ્યા, કેવો ઘોડો મને મળ્યો છે! હું તો રાત સુધી પહોંચવાની ઉમ્મીદ રાખતો હતો.” ખેર, સુમતિને જેટલી ઝડપથી ગુસ્સો આવતો હતો, એટલી જ ઝડપથી તે ઠંડો પણ થઈ જતો હતો. લંગકોરમાં તે એક સારી જગ્યાએ ઠેર્યા હતા. અહીં પણ તેમના સારા યજમાન હતા. પહેલા ચા-સત્તુ ખાધું ગયું, રાતે ગરમાગરમ થુક્પા મળ્યો.

હવે અમે તિંગ્રીના વિશાળ મેદાનમાં હતા, જે પહાડોથી ઘેરાયેલ ટાપુ જેવું લાગતું હતું, જેમાં દૂર એક નાની પહાડી મેદાનની અંદર દેખાઈ પડે છે. તે જ પહાડીનું નામ છે તિંગ્રી-સમાધિ-ગિરિ. આસપાસના ગામમાં પણ સુમતિના કેટલાય યજમાન હતા, કપડાની પાતળી-પાતળી ચીરી બત્તીઓના ગાંડા ખતમ થઈ શકતા નહોતા, કારણ કે બોધગયાથી લાવેલા કપડાના ખતમ થઈ જવા પર કોઈ કપડેથી બોધગયાનો ગાંડો બનાવી લેતા હતા. તે પોતાના યજમાનો પાસે જવા ઇચ્છતા હતા. મેં વિચાર્યું, આ તો અઠવાડિયો-ભર ઉધર જ લગાવી દેશે. મેં તેમને કહ્યું કે જે ગામમાં ઠેરવું હોય, તેમાં ભલે ગાંડા વહેંચી દો, પરંતુ આસપાસના ગામોમાં મત જાઓ; આ માટે હું તમને લ્હાસા પહોંચીને રૂપિયા આપી દઈશ. સુમતિએ સ્વીકાર્યું. બીજા દિવસે અમે ભારિયા શોધવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પરંતુ કોઈ ન મળ્યો. સવારે જ ચાલી નીકળ્યા હોત તો સારું હતું, પરંતુ હવે 10-11 વાગ્યાની તીવ્ર ધૂપમાં ચલવાનું પડી રહ્યું હતું. તિબ્બતની ધૂપ પણ ઘણી કડક લાગે છે, યદ્યપિ થોડા જ જાડા કપડાથી માથું ઢાંકી લો, તો ગરમી ખતમ થઈ જાય છે. તમે 2 વાગ્યે સૂરજ તરફ મોં કરીને ચાલી રહ્યા છો, લલાટ ધૂપથી જળી રહ્યું છે અને પાછળનો ખભો બરફ થઈ રહ્યો છે. ફરી અમે પીઠ પર પોતાની-પોતાની ચીજો લદી, ડંડો હાથમાં લીધો અને ચાલી નીકળ્યા. યદ્યપિ સુમતિના પરિચિત તિંગ્રીમાં પણ હતા, પરંતુ તે એક અને યજમાનને મળવા ઇચ્છતા હતા, તેથી માણસ મળવાનું બહાનું કરી શેકર વિહાર તરફ ચલવા માટે કહ્યું. તિબ્બતની જમીન ઘણી અધિક નાના-મોટા જાગીરદારોમાં વહેંચાયેલી છે. આ જાગીરોનો ઘણો વધારે હિસ્સો મઠો (વિહારો)ના હાથમાં છે. પોતાની-પોતાની જાગીરમાં દરેક જાગીરદાર કંઈક ખેતી પોતે પણ કરાવે છે, જેના માટે મજૂરો બેગારમાં મળી જાય છે. ખેતીની વ્યવસ્થા જોવા માટે ત્યાં કોઈ ભિક્ષુ મોકલવામાં આવે છે, જે જાગીરના માણસો માટે રાજા કરતાં ઓછો નથી હોતો. શેકરની ખેતીના મુખ્ય ભિક્ષુ (નમ્સે) મોટા ભદ્ર પુરુષ હતા. તે ઘણા પ્રેમથી મળ્યા, હાલાંકિ તે વખતે મારો ભેષ એવો નહોતો કે તેમણે કંઈ પણ ખ્યાલ કરવો જોઈએ. અહીં એક સારું મંદિર હતું; જેમાં કંજુર (બુદ્ધવચન-અનુવાદ)ની હસ્તલિખિત 103 પોથીઓ મૂકેલી હતી, મારું આસન

પણ ત્યાં જ લાગ્યું. તે મોટા જાડા કાગળ પર સારા અક્ષરોમાં લખાયેલી હતી, એક-એક પોથી 15-15 સેરથી ઓછી નહીં રહી હોય. સુમતિએ ફરી આસપાસ પોતાના યજમાનો પાસે જવા વિશે પૂછ્યું, હું હવે પુસ્તકોની અંદર હતો, તેથી મેં તેમને જવા માટે કહી દીધું. બીજા દિવસે તે ગયા. મેં સમજ્યું હતું 2-3 દિવસ લાગશે, પરંતુ તે તે જ દિવસે બપોર પછી ચાલી આવ્યા. તિંગ્રી ગામ ત્યાંથી ઘણું દૂર નહોતું. અમે પોતાનો-પોતાનો સામાન પીઠ પર ઉપાડ્યો અને ભિક્ષુ નમ્સેથી વિદાઈ લઈને ચાલી નીકળ્યા.

1. થોંગલાની પહેલાંના છેલ્લા ગામ પહોંચવા પર ભિખારીના વેશમાં હોવા છતાં લેખકને ઠેરવા માટે યોગ્ય સ્થાન મળ્યું જ્યારે બીજી મુસાફરીના સમયે ભદ્ર વેશ પણ તેમને યોગ્ય સ્થાન નથી આપી શક્યું. શા માટે?

2. તે સમયના તિબ્બતમાં હથિયારનો કાયદો ન હોવાને કારણે મુસાફરોને કેવા પ્રકારનો ભય રહેતો હતો?

3. લેખક લંગકોરના માર્ગમાં પોતાના સાથીઓથી કયા કારણે પાછળ રહી ગયા?

4. લેખકે શેકર વિહારમાં સુમતિને તેમના યજમાનો પાસે જવાથી રોક્યા, પરંતુ બીજી વખત રોકવાનો પ્રયત્ન શા માટે ન કર્યો?

5. પોતાની મુસાફરી દરમિયાન લેખકને કઈ મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો?

6. પ્રસ્તુત મુસાફરી-વૃતાંતના આધારે જણાવો કે તે સમયનું તિબ્બતી સમાજ કેવું હતું?

7. ‘હું હવે પુસ્તકોની અંદર હતો.’ નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી કયો આ વાક્યનો અર્થ બતાવે છે-

(ક) લેખક પુસ્તકો વાંચવામાં રમી ગયા.

(ખ) લેખક પુસ્તકોની શેલ્ફની અંદર ચાલ્યા ગયા.

(ગ) લેખકની ચારે બાજુ પુસ્તકો જ હતી.

(ઘ) પુસ્તકમાં લેખકનો પરિચય અને ચિત્ર છપાયું હતું.

રચના અને અભિવ્યક્તિ

8. સુમતિના યજમાન અને અન્ય પરિચિત લોકો લગભગ દરેક ગામમાં મળ્યા. આ આધારે તમે સુમતિના વ્યક્તિત્વની કઈ વિશેષતાઓનું ચિત્રણ કરી શકો છો?

9. ‘હાલાંકિ તે વખતે મારો ભેષ એવો નહોતો કે તેમણે કંઈ પણ ખ્યાલ કરવો જોઈએ.‘ઉક્ત કથન મુજબ આપણા આચાર-વ્યવહારની રીતો વેશભૂષાના આધારે નક્કી થાય છે. તમારી સમજ પ્રમાણે આ યોગ્ય છે અથવા અયોગ્ય, વિચાર વ્યક્ત કરો.

10. મુસાફરી-વૃતાંતના આધારે તિબ્બતની ભૌગોલિક સ્થિતિનું શબ્દ-ચિત્ર પ્રસ્તુત કરો. ત્યાંની સ્થિતિ તમારા રાજ્ય/શહેરથી કેવી રીતે જુદી છે?

11. તમે પણ કોઈ સ્થાનની મુસાફરી અવશ્ય કરી હશે? મુસાફરી દરમિયાન થયેલા અનુભવો લખીને પ્રસ્તુત કરો.

12. મુસાફરી-વૃતાંત ગદ્ય સાહિત્યની એક વિધા છે. તમારી આ પાઠ્યપુસ્તકમાં કઈ-કઈ વિધાઓ છે? પ્રસ્તુત વિધા તેમાંથી કયા અર્થોમાં અલગ છે?

ભાષા-અધ્યયન

13. કોઈ પણ વાતને અનેક પ્રકારે કહી શકાય છે, જેમ-

સવાર થતા પહેલા અમે ગામમાં હતા.

પરોઢ ફૂટવાની હતી કે અમે ગામમાં હતા.

તારાઓની છાંય રહેતાં-રહેતાં અમે ગામ પહોંચી ગયા.

નીચે આપેલા વાક્યને અલગ-અલગ રીતે લખો-

‘જાન નથી પડતું કે ઘોડો આગળ જઈ રહ્યો છે કે પાછળ.’

14. આવા શબ્દો જે કોઈ ‘અંચલ’ એટલે કે પ્રદેશ વિશેષમાં વપરાય છે તેને આંચલિક શબ્દ કહેવાય છે. પ્રસ્તુત પાઠમાંથી આંચલિક શબ્દો શોધીને લખો.

15. પાઠમાં કાગળ, અક્ષર, મેદાનની આગળ ક્રમશઃ જાડા, સારા અને વિશાળ શબ્દોનો ઉપયોગ થયો છે. આ શબ્દોથી તેમની વિશેષતા ઉભરી આવે છે. પાઠમાંથી કેટલાક આવા જ અને શબ્દો ચૂંટો જે કોઈની વિશેષતા જણાવી રહ્યા હોય.

પાઠેતર સક્રિયતા

• આ મુસાફરી રાહુલ જીએ 1930માં કરી હતી. આજના સમયે જો તિબ્બતની મુસાફરી કરવામાં આવે તો રાહુલ જીની મુસાફરીથી કેવી રીતે જુદી હશે?

• શું તમારા કોઈ પરિચિતને ઘૂમકડી/યાયાવરીનો શોખ છે? તેના આ શોખનો તેની ભણાઈ/કામ વગેરે પર શું પ્રભાવ પડતો હશે, લખો.

• અપઠિત ગદ્યાંશ વાંચીને આપેલા પ્રશ્નોના જવાબ આપો-

સામાન્ય દિવસોમાં સમુદ્ર કિનારાના વિસ્તારો અતિ સુંદર લાગે છે. સમુદ્ર લાખો લોકોને ભોજન આપે છે અને લાખો તેનાથી જોડાયેલા બીજા કારોબારોમાં લાગેલા છે. ડિસેમ્બર 2004માં સુનામી અથવા સમુદ્રી ભૂકંપથી ઊઠતી તુફાની લહેરોના પ્રકોપે એક વાર ફરી સાબિત કરી દીધું છે કે કુદરતની આ દેન સૌથી મોટા વિનાશનું કારણ પણ બની શકે છે.

પ્રકૃતિ ક્યારે પોતાના જ તાના-બાનાને ઊંધું વાળીને મૂકી દેશે, કહેવું મુશ્કેલ છે. આપણે તેના બદલતા મિજાજને તેનો કોપ કહી લઈએ અથવા કંઈક બીજું, પરંતુ આ અબૂઝ પહેલી ઘણી વાર આપણા વિશ્વાસના ચીંથરા કરી નાખે છે અને આપણને આ અહેસાસ કરાવી જાય છે કે આપણે એક પગલું આગળ નથી, ચાર પગલાં પાછળ છે. એશિયાના એક મોટા હિસ્સામાં આવતા તે ભૂકંપે ક