કે. વિક્રમ સિંહ

ધ્વનિમાં આ અદ્ભુત ગુણ છે કે એક ક્ષણમાં જ તે તમને કોઈ બીજા સમય-સંદર્ભમાં પહોંચાડી શકે છે. હું તેમાંથી નથી જે સવારે ચાર વાગે ઊઠે છે, પાંચ વાગે સુધી તૈયાર થઈ જાય છે અને પછી લોધી ગાર્ડન પહોંચીને મકબરાઓ અને મેમ સાહેબોની સોહબત ${ }^{1}$માં લાંબી સૈર પર નીકળી જાય છે. હું સામાન્ય રીતે સૂર્યોદય સાથે ઊઠું છું, મારી ચા પોતે બનાવું છું અને પછી ચા અને અખબાર લઈને લાંબી અલસાઈ સવારનો આનંદ લઉં છું. ઘણી વાર અખબારની ખબરો પર મારું કોઈ ધ્યાન નથી રહેતું. આ તો ફક્ત દિમાગને કપાયેલી પતંગની જેમ એમ જ હવામાં તરવરાવવાનો એક બહાનો છે. ખરેખર આને કપાયેલી પતંગ યોગ પણ કહી શકાય. આને હું મારા માટે ઘણી ઊર્જાદાયક ${ }^{2}$ માનું છું અને મારો દૃઢ વિશ્વાસ છે કે કદાચ આથી મને એક વધુ દિવસ માટે દુનિયાનો સામનો કરવામાં મદદ મળે છે-એવી દુનિયાનો સામનો કરવામાં જેનો કોઈ સિર-પગ સમજી શકવામાં હું હવે પોતાને અસમર્થ માનું છું.

હમણાં જ મારી આ શાંતિપૂર્ણ દિનચર્યામાં એક દિવસ ખલલ ${ }^{3}$ પડી ગયો. હું જાગ્યો એવી કાનફાડુ ${ }^{4}$ અવાજથી, જે તોપ દાગવા અને બોમ્બ ફાટવા જેવો હતો, જાણે જ્યોર્જ ડબ્લ્યુ. બુશ અને સદ્દામ હુસૈનની મહેરબાનીથી ત્રીજા વિશ્વયુદ્ધની શરૂઆત થઈ ચૂકી હોય. ખુદાનો શુકર છે કે એવી કોઈ વાત નહોતી. ખરેખર આ તો મહજ સ્વર્ગમાં

1. સંગતિ, સાથ 2. ઊર્જા (શક્તિ) આપનારી 3. વ્યવધાન, અડચણ 4. તીવ્ર અવાજ જે કાન ફોડે

ચાલી રહેલા દેવતાઓનો કોઈ રમત હતો, જેની ઝલક વીજળીની ચમક અને વાદળોની ગર્જના સ્વરૂપે જોવા મળી રહી હતી.

મેં બારીની બહાર ઝાંખી કરી. આકાશ વાદળોથી ભરેલું હતું જે સેનાપતિઓ દ્વારા ત્યજી દેવાયેલા સૈનિકોની જેમ આતંકમાં એકબીજા સાથે ટકરાઈ રહ્યા હતા. વિક્ષિપ્તોની જેમ આકાશને ભેદતી વીજળી ${ }^{2}$ ઉપરાંત ઠંડીની અલસસવાર ${ }^{3}$નું ઠંડુ ભૂરું આકાશ પણ હતું, જે પ્રકૃતિના તાંડવને એક પૃષ્ઠભૂમિ પૂરી પાડી રહ્યું હતું. આ તાંડવની ગર્જના-તર્જનાએ મને ત્રણ વર્ષ પહેલાં ત્રિપુરામાં ઉનાકોટીની એક સાંજે પહોંચાડી દીધો.

ડિસેમ્બર 1999માં ‘ઓન ધ રોડ’ શીર્ષકવાળી ત્રણ ભાગોવાળી એક ટીવી શ્રેણી બનાવવાના સિલસિલેમાં હું ત્રિપુરાની રાજધાની અગરતલા ગયો હતો. આની પાછળ મૂળ વિચાર ત્રિપુરાની સમગ્ર લંબાઈમાં આર-પાર જતા રાષ્ટ્રીય રાજમાર્ગ-44 પર મુસાફરી કરવાનો અને ત્રિપુરાની વિકાસ સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓ વિશે માહિતી આપવાનો હતો.

ત્રિપુરા ભારતના સૌથી નાના રાજ્યોમાંનું એક છે. ચોત્રીસ ટકાથી વધુનો તેનો વસતી વૃદ્ધિ દર પણ ખાસી ઊંચો છે. ત્રણ બાજુથી તે બાંગ્લાદેશથી ઘેરાયેલું છે અને બાકીના ભારત સાથેનો તેનો દુર્ગમ જોડાણ ઉત્તર-પૂર્વી સરહદને લાગતા મિઝોરમ અને આસામના મારફતે બને છે. સોનામુરા, બેલોનિયા, સબરૂમ અને કૈલાસશહેર જેવા ત્રિપુરાના મોટાભાગના મહત્ત્વના શહેરો બાંગ્લાદેશ સાથેની તેની સરહદની નજીક છે. અહીં સુધી કે અગરતલા પણ સરહદ ચોકીથી મહજ બે કિલોમીટર દૂર છે. બાંગ્લાદેશથી લોકોનો ગેરકાયદે પ્રવેશ ${ }^{4}$ અહીં જબરદસ્ત છે અને આને અહીં સામાજિક સ્વીકૃતિ પણ મળી છે. અહીંની અસાધારણ વસતી વૃદ્ધિનું મુખ્ય કારણ આ જ છે. આસામ અને પશ્ચિમ બંગાળથી પણ લોકોનું સ્થળાંતર અહીં થાય છે. કુલ મળીને બહારના લોકોનો ભારે પ્રવેશે વસતી સંતુલનને સ્થાનિક આદિવાસીઓના ખિલાફ લાવી ઊભું કર્યું છે. આ ત્રિપુરામાં આદિવાસી અસંતોષનું મુખ્ય કારણ છે.

1. પાગલ 2. વીજળી 3. તડકે, બિલકુલ સવારે 4. આવવું

પહેલા ત્રણ દિવસોમાં મેં અગરતલા અને તેની આસપાસ શૂટિંગ કરી, જે ક્યારેક મંદિરો અને મહેલોના શહેર તરીકે ઓળખાતું હતું. ઉજ્જયંત મહેલ અગરતલાનો મુખ્ય મહેલ છે જેમાં હવે ત્યાંની રાજ્ય વિધાનસભા બેસે છે. રાજાઓથી સામાન્ય જનતાને થયેલા સત્તા હસ્તાંતરણ ${ }^{1}$ને આ મહેલ હવે નાટકીય રીતે પ્રતીકાત્મક ${ }^{2}$ બનાવે છે. આને ભારતના સૌથી સફળ શાસક વંશોમાંનો એક, લગાતાર 183 ક્રમિક રાજાઓવાળા ત્રિપુરાના માણિક્ય વંશનો દુઃખદ અંત જ કહીશું.

ત્રિપુરામાં લગાતાર બહારના લોકોના આવવાથી કેટલીક સમસ્યાઓ તો ઊભી થઈ છે પરંતુ આના કારણે આ રાજ્ય બહુધાર્મિક સમાજનું ઉદાહરણ પણ બન્યું છે. ત્રિપુરામાં ઓગણીસ અનુસૂચિત જનજાતિઓ અને વિશ્વની ચારેય મોટા ધર્મોનું પ્રતિનિધિત્વ મોજૂદ છે. અગરતલાના બહારના ભાગ પેચારથલમાં મેં એક સુંદર બૌદ્ધ મંદિર જોયું. પૂછયા પર મને જણાવવામાં આવ્યું કે ત્રિપુરાની ઓગણીસ કબીલાઓમાંથી બે, એટલે કે ચકમા અને મુઘ મહાયાની બૌદ્ધ છે. આ કબીલાઓ ત્રિપુરામાં બર્મા અથવા મ્યાંમારથી ચટગાંવના રસ્તે આવ્યા હતા. ખરેખર આ મંદિરની મુખ્ય બુદ્ધ પ્રતિમા પણ 1930ના દાયકામાં રંગૂનથી લાવવામાં આવી હતી.

અગરતલામાં શૂટિંગ પછી અમે રાષ્ટ્રીય રાજમાર્ગ-44 પકડ્યો અને ટીલિયામુરા કસબામાં પહોંચ્યા જે ખરેખર કંઈક વધુ મોટું થઈ ગયું ગામ જ છે. અહીં મારી મુલાકાત હેમંત કુમાર જમાતિયા સાથે થઈ જે અહીંના એક પ્રસિદ્ધ લોકગાયક છે અને જે 1996માં સંગીત નાટક અકાદમી દ્વારા પુરસ્કૃત પણ થઈ ચૂક્યા છે. હેમંત કોકબોરોક બોલીમાં ગાય છે જે ત્રિપુરાની કબીલાઈ બોલીઓમાંની છે. જુવાનીના દિવસોમાં તેઓ પીપલ્સ લિબરેશન ઓર્ગેનાઇઝેશનના કાર્યકર હતા. પરંતુ જ્યારે તેમની મારી મુલાકાત થઈ ત્યારે તેઓ હથિયારબંધ સંઘર્ષનો રસ્તો છોડી ચૂક્યા હતા અને ચૂંટણી લડ્યા પછી જિલ્લા પરિષદના સભ્ય બની ગયા હતા.

જિલ્લા પરિષદે અમારી શૂટિંગ યુનિટ માટે એક ભોજનનું આયોજન કર્યું. આ એક સીધું-સાદું ખાણું હતું જેને આદર અને લગાવ સાથે પીરસવામાં આવ્યું હતું.

1. એક વ્યક્તિના હાથમાંથી બીજા વ્યક્તિના હાથમાં જવું 2. અભિવ્યક્ત કરવું 3. કબીલા સંબંધિત

ભારતની મુખ્ય ધારામાં આવેલી મોઢાજોર અને દેખાવેબાજ સંસ્કૃતિએ હજુ ત્રિપુરાના જન-જીવનને નષ્ટ કર્યું નથી. ભોજન પછી મેં હેમંત કુમાર જમાતિયાને એક ગીત સંભળાવવાની વિનંતી કરી અને તેમણે પોતાની ધરતી પર વહેતી શક્તિશાળી નદીઓ, તાજગીભરી હવાઓ અને શાંતિનું એક ગીત ગાયું. ત્રિપુરામાં સંગીતની મૂળો ઘણી ઊંડી જણાય છે. ધ્યાન રાખવા જેવું છે કે બોલિવુડના સૌથી મૌલિક સંગીતકારોમાંના એક એસ.ડી. બર્મન ત્રિપુરાથી જ આવ્યા હતા. ખરેખર તેઓ ત્રિપુરાના રાજપરિવારના ઉત્તરાધિકારીઓમાંના હતા.

ટીલિયામુરા શહેરના વોર્ડ નં. 3માં મારી મુલાકાત એક વધુ ગાયક મંજુ ઋષિદાસ સાથે થઈ. ઋષિદાસ મોચીઓના એક સમુદાયનું નામ છે. પરંતુ જૂતા બનાવવા ઉપરાંત આ સમુદાયના કેટલાક લોકોની નિપુણતા થાપવાળા વાદ્યો જેમ કે તબલા અને ઢોલના નિર્માણ અને તેમની મરામતના કામમાં પણ છે. મંજુ ઋષિદાસ આકર્ષક મહિલા હતી અને રેડિયો કલાકાર હોવા ઉપરાંત નગર પંચાયતમાં પોતાના વોર્ડનું પ્રતિનિધિત્વ પણ કરતી હતી. તેઓ નિરક્ષર હતી. પરંતુ પોતાના વોર્ડની સૌથી મોટી જરૂરિયાત એટલે કે સ્વચ્છ પીવાના પાણી વિશે તેમને સંપૂર્ણ જાણકારી હતી. નગર પંચાયતને તેઓ પોતાના વોર્ડમાં નળનું પાણી પહોંચાડવા અને તેની મુખ્ય ગલીઓમાં ઇંટો પાથરવા માટે રાજી કરી ચૂક્યા હતા.

અમારા માટે તેમણે બે ગીત ગાયા અને આમાં તેમના પતિએ ભાગ લેવાનો પ્રયત્ન કર્યો કારણ કે હું તે સમયે તેમના ગીતની શૂટિંગ પણ કરી રહ્યો હતો. ગીત પછી તેઓ તરત જ એક ગૃહિણીની ભૂમિકામાં પણ આવી ગયા અને કોઈ અચકાણ વગર અમારા માટે ચા બનાવી લાવ્યા. હું આ વાતને લઈને આશ્વાસન માનું છું કે કોઈ ઉત્તર ભારતીય ગામમાં આવું થવું શક્ય નથી કારણ કે સ્વચ્છતાના નામે એક નવા પ્રકારની અછૂત-પ્રથા ત્યાં હજુ પણ ચાલુ છે.

ત્રિપુરાના હિંસાગ્રસ્ત મુખ્ય ભાગમાં પ્રવેશ કરતા પહેલા, છેલ્લું પડાવ ટીલિયામુરા જ છે. રાષ્ટ્રીય રાજમાર્ગ-44 પર આગલા 83 કિલોમીટર એટલે કે મનુ સુધીની મુસાફરી દરમિયાન ટ્રાફિક સી.આર.પી.એફ.ની સુરક્ષામાં કાફલાઓની શકલમાં ચાલે છે. મુખ્ય સચિવ અને આઈ.જી., સી.આર.પી.એફ.ને મેં નિવેદન કર્યું હતું કે તેઓ અમને ઘેરાબંધીમાં ચાલતા કાફલાની આગળ-આગળ ચલાવવા દે. થોડી ના-નુકુર પછી

તેઓ આ માટે તૈયાર થઈ ગયા પરંતુ તેમની શરત આ હતી કે મને અને મારા કેમેરામેનને સી.આર.પી.એફ.ની હથિયારબંધ ગાડીમાં ચલાવવું પડશે અને આ કામ અમારે પોતાના જોખમે કરવું પડશે.

કાફલો દિવસે 11 વાગ્યા આસપાસ ચાલવાનું શરૂ થયું. હું મારા શૂટિંગના કામમાં જ એટલો વ્યસ્ત હતો કે તે સમય સુધી ડર માટે કોઈ જગ્યા જ નહોતી જ્યાં સુધી મને સુરક્ષા પૂરી પાડતા સી.આર.પી.એફ. કર્મીએ સાથની નીચલી પહાડીઓ પર ઇરાદાપૂર્વક મૂકેલા બે પથ્થરો તરફ મારું ધ્યાન ખેંચ્યું નહીં. “બે દિવસ પહેલાં અમારો એક જવાન અહીં જ બળવાખોરો દ્વારા મારી નાખવામાં આવ્યો હતો”, તેમણે કહ્યું. મારી પીઠમાં એક ઝુરઝુરી સી દોડી ગઈ. મનુ સુધીની મારી બાકીની મુસાફરીમાં હું આ વિચાર મારા દિલમાંથી કાઢી શક્યો નહીં કે અમને ઘેરી લીધેલા સુંદર અને અન્યથા શાંતિપૂર્ણ લાગતા જંગલોમાં કોઈ જગ્યાએ બંદૂકો લીધેલા બળવાખોરો પણ છુપાયેલા હોઈ શકે છે.

ત્રિપુરાની પ્રમુખ નદીઓમાંની એક મનુ નદીના કિનારે સ્થિત મનુ એક નાનું કસબું છે. જે વખતે અમે મનુ નદી પાર જતા પુલ પર પહોંચ્યા, સૂર્ય મનુના પાણીમાં પોતાનું સોનું ઢોળી રહ્યો હતો. ત્યાં મેં એક વધુ કાફલો જોયો. એક સાથે બાંધેલા હજારો બાંસનો એક કાફલો કોઈ વિશાળ ડ્રેગન જેવો દેખાતો હતો અને નદી પર તરતો આવી રહ્યો હતો. ડૂબતા સૂરજની સોનેરી રોશની તેને સળગાવી રહી હતી અને અમારા કાફલાને સુરક્ષા પૂરી પાડતી સી.આર.પી.એફ.ની એક સંપૂર્ણ કંપનીના ઉલટ આની સુરક્ષાનું કામ ફક્ત ચાર વ્યક્તિઓ સંભાળી રહ્યા હતા.

હવે અમે ઉત્તરી ત્રિપુરા જિલ્લામાં આવી ગયા હતા. અહીંની લોકપ્રિય ઘરેલુ પ્રવૃત્તિઓમાંની એક છે અગરબત્તીઓ માટે બાંસની પાતળી સીકો તૈયાર કરવી. અગરબત્તીઓ બનાવવા માટે આને કર્ણાટક અને ગુજરાત મોકલવામાં આવે છે. ઉત્તરી ત્રિપુરા જિલ્લાનું મુખ્યાલય કૈલાસશહેર છે, જે બાંગ્લાદેશની સરહદની ઘણી નજીક છે.

મેં અહીંના જિલ્લાધિકારી સાથે મુલાકાત કરી, જે કેરળથી આવેલા એક જુવાન નીકળ્યા. તેઓ તીવ્રતર ${ }^{1}$, મિલનસાર અને ઉત્સાહી વ્યક્તિ હતા. ચા દરમિયાન તેમણે મને

1. ઘણી તીવ્ર

જણાવ્યું કે ટી.પી.એસ. (ટ્રૂ પોટેટો સીડ્સ)ની ખેતીને ત્રિપુરામાં, ખાસ કરીને ઉત્તરી જિલ્લામાં કેવી રીતે સફળતા મળી છે. બટાટાની વાવણી માટે સામાન્ય રીતે પરંપરાગત બટાટાના બીજની જરૂરિયાત બે મેટ્રિક ટન પ્રતિ હેક્ટર પડે છે. આની વિરુદ્ધ ટી.પી.એસ.ની ફક્ત 100 ગ્રામ માત્રા જ એક હેક્ટરની વાવણી માટે પૂરતી હોય છે. ત્રિપુરાથી ટી.પી.એસ.નો નિકાસ હવે ફક્ત આસામ, મિઝોરમ, નાગાલેન્ડ અને અરુણાચલ પ્રદેશને જ નહીં, પરંતુ બાંગ્લાદેશ, મલેશિયા અને વિયેતનામને પણ કરવામાં આવી રહ્યો છે. કલેક્ટરે પોતાના એક અધિકારીને અમને મુરાઈ ગામ લઈ જવા કહ્યું, જ્યાં ટી.પી.એસ.ની ખેતી થતી હતી.

પછી જિલ્લાધિકારીએ અચાનક મને પૂછ્યું, “શું તમે ઉનાકોટીમાં શૂટિંગ કરવું પસંદ કરશો?”

આ નામ મને કંઈક જાણીતું લાગ્યું, પરંતુ આ વિશે મને કોઈ જાણકારી નહોતી. જિલ્લાધિકારીએ આગળ જણાવ્યું કે આ ભારતનું સૌથી મોટું નહીં તો સૌથી મોટા શૈવ તીર્થોમાંનું એક છે. સંસારના આ ભાગમાં જ્યાં યુગોથી સ્થાનિક આદિવાસી ધર્મ જ ફળી-ફૂલી રહ્યા છે, એક શૈવ તીર્થ? જિલ્લાધિકારી માટે મારી ઉત્સુકતા સ્પષ્ટ હતી. ‘આ જગ્યા જંગલમાં ઘણી અંદર છે છતાં અહીંથી તેનું અંતર ફક્ત નવ કિલોમીટર છે.’ હવે સુધીમાં મારા પર આ જગ્યાનો રંગ ચઢી ચૂક્યો હતો. ટીલિયામુરાથી મનુ સુધીની મુસાફરી કરી લીધા પછી હું પોતાને વધુ સાહસિક પણ માનવા લાગ્યો હતો. મેં કહ્યું કે હું ચોક્કસપણે ત્યાં જવા માંગુ છું અને જો શક્ય થયું તો આ જગ્યાની શૂટિંગ કરવી પણ મને સારું લાગશે.

આગલા દિવસે જિલ્લાધિકારીએ બધી સુરક્ષા વ્યવસ્થાઓ કરી અને અહીં સુધી કે ઉનાકોટીમાં જ અમને લંચ કરાવવાની દરખાસ્ત પણ રાખી. ત્યાં અમે સવારે નવ વાગ્યા આસપાસ પહોંચી ગયા પરંતુ એક કલાક અમારે રાહ જોવી પડી કારણ કે ખાસા ઊંચા પહાડોથી ઘેરાયેલી હોવાને કારણે આ જગ્યાએ સૂરજની રોશની દસ વાગ્યે જ પહોંચી શકે છે.

ઉનાકોટીનો અર્થ છે એક કોટિ, એટલે કે એક કરોડથી એક ઓછું. દંતકથા મુજબ ઉનાકોટીમાં શિવની એક કોટિથી એક ઓછી મૂર્તિઓ છે. વિદ્વાનોનું

માનવું છે કે આ જગ્યા દસ ચોરસ કિલોમીટરથી કંઈક વધુ વિસ્તારમાં ફેલાયેલી છે અને પાલ શાસન દરમિયાન નવમીથી બારમી સદી સુધીના ત્રણ સો વર્ષોમાં અહીં ચહલપહલ રહેતી હતી.

પહાડોને અંદરથી કાપીને અહીં વિશાળ આધાર-મૂર્તિઓ બનાવવામાં આવી છે. એક વિશાળ ચટ્ટાન ઋષિ ભગીરથની પ્રાર્થના પર સ્વર્ગથી પૃથ્વી પર ગંગાના અવતરણના મિથક ${ }^{1}$ને ચિત્રિત કરે છે. ગંગા અવતરણના ધક્કાથી ક્યાંક પૃથ્વ