ಆರ್‌ಬಿಐ - ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್

ಆರ್‌ಬಿಐ

1. ಸ್ಥಾಪನೆ

• ಸ್ಥಾಪಿತ: 1935 ಏಪ್ರಿಲ್ 1
• ಸ್ಥಳ: ಮುಂಬೈ (ಆರಂಭದಲ್ಲಿ)
• ಸ್ಥಾಪನಾ ಕಾಯ್ದೆ: ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಕಾಯ್ದೆ, 1934
• ಪ್ರಥಮ ಗವರ್ನರ್: ಸಿ.ಡಿ. ದೇಶಮುಖ್ (1935–1943)
• ಮುಖ್ಯ ಕಚೇರಿ: ಮುಂಬೈ (ಪ್ರಸ್ತುತ)
• ಪ್ರಮುಖ ಘಟನೆ: ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣ 1949 ರಲ್ಲಿ
  • ದಿನಾಂಕ: 1949 ಏಪ್ರಿಲ್ 1
  • ಕಾಯ್ದೆ: ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ (ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣ) ಕಾಯ್ದೆ, 1948

2. ಕಾರ್ಯಗಳು

3. ವ್ಯಾಪ್ತಿ

• ದೇಶೀಯ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳು:

  • ಧನನೀತಿ
  • ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ನಿಯಂತ್ರಣ
  • ಹಣಕಾಸು ಸೇರ್ಪಡೆ
  • ಪಾವತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು

• ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳು:

  • ಐಎಂಎಫ್ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತದೆ
  • ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆರ್ಥಿಕ ಸಹಕಾರದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ
  • ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯ ನಿಧಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ

• ಮುಖ್ಯ ನೀತಿಗಳು:

  • ಹಣಕಾಸು ನೀತಿ: ಸ್ಟ್ಯಾಂಡಿಂಗ್ ಡಿಪಾಸಿಟ್ ಫೆಸಿಲಿಟಿ (SDF) ಮತ್ತು ಲಿಕ್ವಿಡಿಟಿ ಅಡ್ಜಸ್ಟ್‌ಮೆಂಟ್ ಫೆಸಿಲಿಟಿ (LAF) ಮೂಲಕ ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ
  • ಹಣಕಾಸು ಸೇರ್ಪಡೆ: ವಿವಿಧ ಯೋಜನೆಗಳು ಮತ್ತು ಪಾಲುದಾರಿಕೆಗಳ ಮೂಲಕ
  • ಡಿಜಿಟಲ್ ಪಾವತಿಗಳು: UPI, BHIM ಮತ್ತು ಇತರ ಡಿಜಿಟಲ್ ಪಾವತಿ ವೇದಿಕೆಗಳನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತದೆ

4. ರಚನೆ

• ಗವರ್ನರ್: ಆರ್‌ಬಿಐಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು, ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ

• ಡೆಪ್ಯುಟಿ ಗವರ್ನರ್‌ಗಳು: ವಿವಿಧ ಇಲಾಖೆಗಳಲ್ಲಿ ಗವರ್ನರ್‌ಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ

• ಡೈರೆಕ್ಟರ್‌ಗಳ ಮಂಡಳಿ: 21 ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ 14 ಡೈರೆಕ್ಟರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು 7 ಅಧಿಕೃತರಲ್ಲದವರು

• ಇಲಾಖೆಗಳು:

  • ಕರೆನ್ಸಿ ಮತ್ತು ಮಿಂಟ್ ಇಲಾಖೆ
  • ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಇಲಾಖೆ
  • ಹಣಕಾಸು ಸೇರ್ಪಡೆ ಇಲಾಖೆ
  • ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಇಲಾಖೆ
  • ಅಂಕಿಅಂಶ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿ ನಿರ್ವಹಣೆ ಇಲಾಖೆ
  • ನೀತಿ ಮತ್ತು ಯೋಜನೆ ಇಲಾಖೆ

• ಮುಖ್ಯ ಕಚೇರಿಗಳು:

  • ಮಿಂಟ್: ಮುಂಬೈ (ಕರೆನ್ಸಿ ಮುದ್ರಣ)
  • ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಕಚೇರಿಗಳು: ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತಾದ್ಯಂತ
  • ಆರ್‌ಬಿಐ ಸಂಶೋಧನಾ ಇಲಾಖೆ: ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ನೀತಿ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ನಡೆಸುತ್ತದೆ

ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗೆ ಮುಖ್ಯ ಸಂಗತಿಗಳು

• ಪ್ರಥಮ ಗವರ್ನರ್: ಸಿ.ಡಿ. ದೇಶಮುಖ್
• ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣ ದಿನಾಂಕ: 1 ಏಪ್ರಿಲ್ 1949
• ಮುಖ್ಯ ಕಚೇರಿ: ಮುಂಬೈ
• ಹಣಕಾಸು ನೀತಿ ಸಾಧನಗಳು: ಎಲ್‌ಎಫ್, ಎಸ್‌ಡಿಎಫ್, ಎಂಎಸ್‌ಎಫ್
• ಮಹತ್ವದ ಯೋಜನೆಗಳು: ಪಿಎಂ ಜನ್ ಧನ್ ಯೋಜನಾ, ಯುಪಿಐ, ಭೀಮ್
• ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯ ನಿರ್ವಹಣೆ: ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ಇಲಾಖೆ (ಡಿಎಫ್‌ಇಎಂ) ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ
• ಪಾವತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು: ಆರ್‌ಟಿಜಿಎಸ್, ಎನ್‌ಇಎಫ್‌ಟಿ, ಐಎಂಪಿಎಸ್

ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು