बँकिंग क्षेत्र – रेल्वे परीक्षांसाठी संपूर्ण GK कॅप्सूल
1. भारतीय बँकिंगचा आढावा
- नियामक: भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) – 1 एप्रिल 1935 रोजी स्थापना (1 जानेवारी 1949 रोजी राष्ट्रीयीकरण)
- शेड्यूल बँका: 149 (2024); व्यावसायिक बँका 12 PSBs + 21 खाजगी + 46 परदेशी + 43 RRBs + 11 लघु वित्त बँका + 6 पेमेंट्स बँका
- एकूण बँक शाखा: 1.58 लाख (2024)
- एकूण ATM: 2.15 लाख (2024)
- बँकिंग घनता: 1,640 भारतीयांमागे 1 शाखा
2. भारतातील बँकांचे प्रकार
| श्रेणी | संख्या (2024) | उदाहरणे | मुख्य वैशिष्ट्य |
|---|
| सार्वजनिक क्षेत्रातील बँका (PSBs) | 12 | SBI, PNB, BOB | ≥50 % सरकारी भागभांडवल |
| खाजगी क्षेत्रातील बँका | 21 | HDFC, ICICI, Axis | बहुतांश खाजगी भागभांडवल |
| परदेशी बँका | 46 | Citi, HSBC, StanChart | मुख्यालय भारताबाहेर |
| प्रादेशिक ग्रामीण बँका (RRBs) | 43 | उत्तर बिहार ग्रामीण बँक | संयुक्त: केंद्र(50 %)+राज्य(15 %)+प्रायोजक PSB(35 %) |
| लघु वित्त बँका | 11 | AU, Equitas, Ujjivan | सेवारहित क्षेत्रांवर लक्ष |
| पेमेंट्स बँका | 6 | Airtel PB, Paytm PB | जमा ₹1 लाख कमाल; कर्जदान नाही |
| सहकारी बँका | 1,539 UCB + 96,000 RCBs | सरस्वत, पंजाब आणि महाराष्ट्र | दुहेरी नियंत्रण: RBI + राज्य |
| विकास वित्त संस्था | 1 | NaBFID (2022) | दीर्घकालीन इन्फ्रास्ट्रक्चर कर्जदान |
3. विकास कालरेषा – माहिती असणे आवश्यक तारखा
| वर्ष | घटना |
|---|
| 1770 | पहिली भारतीय बँक—बँक ऑफ हिंदुस्तान (कलकत्ता) |
| 1806 | बँक ऑफ कलकत्ता → बँक ऑफ बंगाल (3 प्रेसिडेन्सी बँकांपैकी 1) |
| 27 जानेवारी 1921 | इंपीरियल बँक ऑफ इंडिया (3 प्रेसिडेन्सी बँकांचे विलीनीकरण) |
| 1 एप्रिल 1935 | भारतीय रिझर्व्ह बँकची स्थापना |
| 1 जुलै 1955 | इंपीरियल बँकचे स्टेट बँक ऑफ इंडियात रूपांतर |
| 19 जुलै 1969 | पहिले राष्ट्रीयीकरण – 14 मोठ्या PSBs |
| 15 एप्रिल 1980 | दुसरे राष्ट्रीयीकरण – आणखी 6 PSBs |
| 1991 | नरसिंहम समिती-I – LPG सुधारणा |
| 1998 | नरसिंहम समिती-II – मजबूत PSBs |
| एप्रिल 2014 | RBI ने नचिकेत मोर समितीद्वारे 2 PBs & 10 SFBs ला परवाने दिले |
| 1 एप्रिल 2015 | प्रधानमंत्री जन-धन योजनेने 15.4 कोटी खाती पूर्ण केली |
| 2016 | UPI सुरू (11 एप्रिल) – NPCI |
| 30 ऑगस्ट 2019 | मेगा PSB विलीनीकरण – 27 → 12 |
| 1 एप्रिल 2022 | NaBFID कार्यरत |
| 2023 | RBI ने CBDC (e₹) पायलट होलसेल आणि रिटेल सुरू केले |
4. राष्ट्रीयीकरणाचा तपशील
पहिले (19 जुलै 1969) – 14 बँका
अलाहाबाद, बँक ऑफ बडोदा, बँक ऑफ इंडिया, बँक ऑफ महाराष्ट्र, केनरा, सेंट्रल बँक, देना, इंडियन, इंडियन ओव्हरसीज, पंजाब नॅशनल, सिंडिकेट, UCO, युनियन, युनायटेड कमर्शियल.
दुसरे (15 एप्रिल 1980) – 6 बँका
आंध्र, कॉर्पोरेशन, न्यू बँक ऑफ इंडिया, ओरिएंटल, पंजाब आणि सिंध, विजया.
5. महत्त्वाची विलीनीकरणे (2000 नंतर)
| अधिग्रहणकर्ता (टिकून राहिलेली) | विलीन केलेली संस्था | प्रभावी तारीख |
|---|
| SBI | सहयोगी बँका (5) + भारतीय महिला बँक | 1 एप्रिल 2017 |
| PNB | ओरिएंटल बँक + युनायटेड बँक | 1 एप्रिल 2020 |
| BOB | देना + विजया | 1 एप्रिल 2019 |
| केनरा | सिंडिकेट | 1 एप्रिल 2020 |
| युनियन | आंध्र + कॉर्पोरेशन | 1 एप्रिल 2020 |
| इंडियन | अलाहाबाद | 1 एप्रिल 2020 |
6. टॅगलाइन्स आणि मुख्यालय (टॉप-10)
| बँक | मुख्यालय | टॅगलाइन |
|---|
| SBI | मुंबई | “The Nation banks on us” |
| PNB | नवी दिल्ली | “The Name you can Bank Upon” |
| BOB | वडोदरा | “India’s International Bank” |
| केनरा | बंगळूर | “Together we Can” |
| HDFC | मुंबई | “We Understand Your World” |
| ICICI | मुंबई | “Khayaal Aapka” |
| Axis | मुंबई | “Badhti Ka Naam Zindagi” |
| सेंट्रल बँक | मुंबई | “Central to you since 1911” |
| UCO | कोलकाता | “Honours Your Trust” |
| इंडियन | चेन्नई | “Taking Banking Technology to Common Man” |
7. प्रमुख बँकिंग निर्देशांक आणि अहवाल
- आर्थिक समावेश निर्देशांक (FI-Index) – RBI; 2024 मूल्य: 60.1 (100 पैकी)
- EASE (वर्धित प्रवेश आणि सेवा उत्कृष्टता) – वार्षिक PSB सुधारणा; 6वी आवृत्ती 2023-24
- BANKEX – BSE बँकिंग क्षेत्र निर्देशांक (15 समभाग)
- निफ्टी PSU बँक निर्देशांक – 12 समभाग
8. नियामक आणि विकास कायदे
| कायदा | वर्ष | उद्देश |
|---|
| RBI कायदा | 1934 | RBI ची स्थापना आणि नोट प्रकाशन |
| बँकिंग नियमन कायदा | 1949 | परवाना, व्यवस्थापन, तपासणी |
| SBI कायदा | 1955 | SBI ची निर्मिती |
| राष्ट्रीयीकरण कायदे | 1970/1980 | अधिग्रहण सक्षम केले |
| बँकिंग कंपन्या (अधिग्रहण आणि हस्तांतरण) कायदा | 1969 | पहिले राष्ट्रीयीकरण |
| DICGC कायदा | 1961 | ठेव विमा (₹5 लाख कव्हर) |
| SARFAESI कायदा | 2002 | NPAs आणि मालमत्ता पुनर्बांधणी |
| IBC | 2016 | दिवाळखोरी निराकरण |
| FRDI बिल (रद्द) | 2017 | बेल-इन प्रस्ताव |
9. ठेव विमा आणि क्रेडिट हमी निगम (DICGC)
- RBI ची उपकंपनी
- विमा मर्यादा: ₹5 लाख प्रति ठेवदार प्रति बँक (4 फेब्रुवारी 2020 पासून – ₹1 लाख वरून वाढवली)
- कव्हर करते: बचत, चालू, RD, FD – व्यावसायिक, सहकारी, स्थानिक आणि PBs
- कव्हर नाही: परदेशी सरकार, केंद्र/राज्य सरकार, आंतर-बँक ठेवी
10. प्राथमिकता क्षेत्र कर्जदान (PSL) – RBI नियम 2024
| श्रेणी | PSBs साठी लक्ष्य |
|---|
| कृषी | 18 % (ANBC* च्या) |
| सूक्ष्म आणि लघु उद्योग | 7.5 % |
| दुर्बल घटक | 12 % |
| एकूण PSL | 40 % |
| *ANBC = समायोजित निव्वळ बँक क्रेडिट | |
11. डिजिटल उपक्रम (2020-24)
| प्लॅटफॉर्म | मालक | वापर |
|---|
| UPI | NPCI | रिअल-टाइम P2P, P2M |
| BharatPe, PhonePe | खाजगी | UPI अॅप्स |
| CBDC (e₹) | RBI | 15 शहरांमध्ये पायलट रिटेल |
| 123PB | RBI | पेमेंट्स बँकांसाठी एकीकृत पोर्टल |
| खाता एकत्रीकरण (AA) | RBI-परवानाकृत | संमती-आधारित डेटा शेअरिंग |
12. एक-ओळीत द्रुत तथ्ये (रिव्हिजन कॅप्सूल)
- SBI ही सर्वात मोठी व्यावसायिक बँक आहे (>₹55 लाख कोटी मालमत्ता).
- पंजाब नॅशनल बँक ही पहिली स्वदेशी बँक आहे (1895, लाहोर).
- बँक ऑफ बडोदा कडे PSBs मध्ये सर्वाधिक परदेशी शाखा आहेत (95+).
- HDFC बँक कडे सर्वाधिक बाजार भांडवल आहे (>₹11 लाख कोटी).
- RBI चे 25वे गव्हर्नर: शक्तिकांत दास (12 डिसेंबर 2018 रोजी नियुक्त).
- RBI चलन नोटा 4 प्रेसद्वारे छापते: देवास, नाशिक, म्हैसूर, सालबनी.
- RBI चे लोगो ईस्ट इंडिया कंपनीच्या डबल मोहरवरून प्रेरित.
- आर्थिक समावेश मोहीम: PMJDY – गिनीज रेकॉर्ड 55 कोटी+ खाती.
- RRBs भांडवल वाटप – 50:15:35 (केंद्र:राज्य:प्रायोजक).
- DICGC कव्हर – ₹5 लाख मध्ये मुद्दल + व्याज समाविष्ट आहे.
- विनिमेय साधने: चेक, BoE, प्रॉमिसरी नोट.
- बेस रेट ची जागा MCLR (2016) ने घेतली; आता बाह्य बेंचमार्क (EBLR) 2019 पासून.
- CRR: 4.5 %, SLR: 18 % (मे 2024).
- रिपो रेट: 6.50 %, रिव्हर्स रिपो: 3.35 %, MSF: 6.75 %.
- IBC 2016 ट्रिगर उंबरठा: ₹1 कोटी (₹1 लाख वरून वाढवला).
द्रुत-संदर्भ सारण्या
सारणी-1: RBI गव्हर्नर्स (शेवटचे 5)
| नाव | कार्यकाल |
|---|
| शक्तिकांत दास | 2018 – विद्यमान |
| उर्जित पटेल | 2016 – 2018 |
| रघुराम राजन | 2013 – 2016 |
| डी. सुब्बाराव | 2008 – 2013 |
| वाय. व्ही. रेड्डी | 2003 – 2008 |
सारणी-2: मालमत्ता गुणवत्ता (एकूण NPA %)
| बँक | मार्च-24 |
|---|
| SBI | 2.78 % |
| PNB | 5.73 % |
| BOB | 3.55 % |
| HDFC | 1.17 % |
| ICICI | 2.49 % |
15+ सरावासाठी MCQs
1. 1969 मध्ये राष्ट्रीयीकृत झालेली पहिली भारतीय बँक कोणती?
उत्तर: **पंजाब नॅशनल बँक** (14 पैकी).2. भारतीय रिझर्व्ह बँक कोणत्या वर्षी राष्ट्रीयीकृत झाली?
उत्तर: **1949**.3. 2019-20 च्या विलीनीकरणानंतर भारतात किती सार्वजनिक क्षेत्रातील बँका आहेत?
उत्तर: **12**.4. प्रति ठेवदार ठेव विमा कव्हर आहे:
उत्तर: **₹5 लाख**.5. लघु वित्त बँकांची स्थापना कोणत्या समितीने शिफारस केली?
उत्तर: **नचिकेत मोर समिती**.6. स्टेट बँक ऑफ इंडियाचे मुख्यालय येथे आहे:
उत्तर: **मुंबई**.7. कोणती बँक "India’s International Bank" म्हणून ओळखली जाते?
उत्तर: **बँक ऑफ बडोदा**.8. UPI कोणत्या संस्थेने सुरू केले?
उत्तर: **NPCI** (राष्ट्रीय पेमेंट्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया).9. देशांतर्गत व्यावसायिक बँकांसाठी किमान प्राथमिकता क्षेत्र कर्जदान लक्ष्य आहे:
उत्तर: **ANBC च्या 40 %**.10. केंद्रीय बँक डिजिटल चलन (e₹) पायलट कोणत्या वर्षी सुरू करण्यात आले?
उत्तर: **2022**.11. कोणता कायदा बँकांना न्यायालयीन हस्तक्षेपाशिवाय NPAs वसूल करण्याचा अधिकार देतो?
उत्तर: **SARFAESI कायदा, 2002**.12. संक्षिप्त नाव “MCLR” चा अर्थ आहे:
उत्तर: **मार्जिनल कॉस्ट ऑफ फंड्स बेस्ड लेंडिंग रेट**.13. देना बँक आणि विजया बँक यांच्या विलीनीकरणातून कोणती बँक तयार झाली?
उत्तर: **बँक ऑफ बडोदा** (1 एप्रिल 2019 रोजी प्रभावी).14. RBI केंद्रीय मंडळाचे पदेन अध्यक्ष कोण असतात?
उत्तर: **RBI चे गव्हर्नर**.15. पहिली प्रादेशिक ग्रामीण बँक "प्रथमा ग्रामीण बँक" याची प्रायोजक होती:
उत्तर: **सिंडिकेट बँक**.16. विनिमेय साधने कायदा कोणत्या वर्षी अंमलात आला?
उत्तर: **1881**.
शेवटचे अद्यतन: मे 2024 | स्रोत: RBI बुलेटिन, DFS, NPCI, IBEF.
BETA
