भारतातील वने – रेल्वे परीक्षांसाठी संपूर्ण GK कॅप्सूल
१. भारताची वनसंपत्ती एका दृष्टीक्षेपात
- एकूण भौगोलिक क्षेत्र: ३,२८७,२६३ किमी²
- नोंदवलेले वनक्षेत्र (RFA): ७,६७,४१९ किमी² (२३.३४ %)
- वन आणि वृक्ष आच्छादन (ISFR २०२१): ८,०९,५३७ किमी² (२४.६२ %)
- वन आच्छादन: ७,१३,७८९ किमी² (२१.७१ %)
- वृक्ष आच्छादन: ९५,७४८ किमी² (२.९१ %)
- कार्बन साठा: ७,२०४ दशलक्ष टन (२०२१)
- वाढीचा साठा: ५,९१४ दशलक्ष मी³
२. वनांचे वर्गीकरण
अ. कायदेशीर वर्गीकरण (चॅम्पियन आणि सेठ १९६८)
| वर्ग | क्षेत्र (किमी²) | RFA ची % |
|---|
| राखीव | ४,३४,८५३ | ५६.६ |
| संरक्षित | २,१८,२७१ | २८.४ |
| अवर्गीकृत | १,१४,२९५ | १४.९ |
आ. घनता वर्ग (ISFR २०२१)
| घनता | क्षेत्र (किमी²) | वन आच्छादनाची % |
|---|
| अतिशय दाट (≥७० %) | ९९,७७९ | १४.० |
| मध्यम दाट (४०-७० %) | ३,०६,८९० | ४३.० |
| विरळ (१०-४० %) | ३,०७,१२० | ४३.० |
३. वन प्रकार (चॅम्पियन आणि सेठ सुधारित २०११)
| गट | क्षेत्र (किमी²) | उदाहरण राज्ये |
|---|
| उष्णकटिबंधीय आर्द्र पानझडी | १,३५,८९० | मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, ओडिशा |
| उष्णकटिबंधीय कोरडी पानझडी | १,८६,६२० | झारखंड, महाराष्ट्र |
| उष्णकटिबंधीय काटेरी | १६,५४० | राजस्थान, गुजरात |
| उपोष्णकटिबंधीय झुरणे | ४२,१५० | हिमाचल, उत्तराखंड |
| पर्वतीय आर्द्र समशीतोष्ण | २३,००० | निलगिरी, ईशान्य टेकड्या |
| अल्पाइन | ४,३५० | लडाख, सिक्कीम |
४. राज्यानुसार शीर्ष वन आच्छादन (२०२१)
| क्रमांक | राज्य | क्षेत्र (किमी²) | राज्याच्या भौ. क्षे. ची % |
|---|
| १ | मध्य प्रदेश | ७७,४९३ | २५.१४ |
| २ | अरुणाचल प्रदेश | ६६,९६४ | ७९.९६ |
| ३ | छत्तीसगड | ५५,५८६ | ४१.१८ |
| ४ | ओडिशा | ५२,१५६ | ३३.५० |
| ५ | महाराष्ट्र | ५०,७७८ | १६.५० |
५. महत्त्वाच्या तारखा आणि घटना
- १८५४ – पहिला वन अधिकारपत्र (लॉर्ड डलहौसी)
- १८६४ – ब्रँडिस यांची पहिले वन महानिरीक्षक म्हणून नियुक्ती
- १८६५ – भारतीय वन कायदा (१८७८ मध्ये रद्द)
- १८७८ – भारतीय वन कायदा – राखीव/संरक्षित/ग्रामीण असे वर्गीकरण
- १९२७ – सुधारित भारतीय वन कायदा (आजही अस्तित्वात)
- १९३६ – हेली राष्ट्रीय उद्यान (आता कॉर्बेट) – भारताचे पहिले रा. उ.
- १९५२ – राष्ट्रीय वन धोरण (३३ % लक्ष्य)
- १९८० – वन (संरक्षण) कायदा
- १९८८ – नवीन वन धोरण (लोकसहभाग)
- २००२ – संयुक्त वन व्यवस्थापन (JFM) राष्ट्रव्यापी
- २००६ – वन अधिकार कायदा (FRA) – आदिवासी अधिकार मान्यता
- २०१९ – ISFR २०१९ प्रकाशित – बांबू क्षेत्र ४९ % वाढ
- २०२१ – ISFR २०२१ प्रकाशित – १७ वे द्विवार्षिक मूल्यांकन
६. संरक्षित क्षेत्र संजाल (२०२३)
| श्रेणी | संख्या | क्षेत्र (किमी²) |
|---|
| राष्ट्रीय उद्याने | १०६ | ४४,४०३ |
| वन्यजीव अभयारण्ये | ५६७ | १,२२,५६४ |
| संरक्षण राखीव | १०१ | ४,३३० |
| समुदाय राखीव | २१४ | १,५६६ |
| जैवविविधता राखीव | १२ अधिसूचित, १८ MAB यादीत समाविष्ट | ५९,०००+ |
७. युनेस्को मॅन अँड बायोस्फिअर (MAB) राखीव (१२)
१. निलगिरी (२०००) – भारतातील पहिले
२. मन्नारचे आखात
३. सुंदरबन
४. नंदा देवी
५. पचमढी
६. सिमलीपाळ
७. अचनकमार-अमरकंटक
८. ग्रेट निकोबार
९. अगस्त्यमलाई
१०. कंचनजंगा
११. दिहांग-दिबांग
१२. मानस
८. प्रमुख प्रजाती आणि वन दुवे
- चंदन – कर्नाटक (कमाल ३,८०० टन/वर्ष)
- रक्तचंदन – शेषाचलम टेकड्या (आंध्र) – परिशिष्ट-II CITES
- देवदार – पश्चिम हिमालय – हिमाचलचे राज्यवृक्ष
- साल – मध्य भारत – अग्निप्रतिरोधी कठीण लाकूड
- सागवान – पश्चिम घाट – ITC मर्यादित निर्यात
९. एकओळी त्वरित पुनरावलोकन तथ्ये
- सर्वात मोठे मॅंग्रोव्ह: सुंदरबन (४,२६३ किमी² वन आच्छादन)
- सर्वात जास्त वन %: मिझोरम (८४.५३ %)
- एकमेव तरंगणारे रा. उ.: केइबुल लामजाओ (मणिपूर) – संगाई हरीण
- सर्वाधिक कार्बन साठवणूक असलेले झाड: साल (शोरिया रोबस्टा)
- भारताची पहिली हरित रेल्वे कॉरिडॉर: रामेश्वरम-मनामदुराई (२०१७)
- वन सर्वेक्षण भारत मुख्यालय: देहरादून (स्थापना १९८१)
- REDD+ – वनतोड आणि वन अवकर्षणातून होणारे उत्सर्जन कमी करणे (UNFCCC)
- CAMPA – भरपाई वनीकरण निधी व्यवस्थापन आणि नियोजन प्राधिकरण (२०१६)
- “गो ग्रीन” पुढाकार – भारतीय रेल्वे – १ कोटी रोपे (२०२०-२१)
द्रुत संदर्भ सारण्या
सारणी-१: वन आच्छादन % > ७५ % (लहान राज्ये/केंद्रशासित प्रदेश)
| राज्य/कें. प्र. | % |
|---|
| मिझोरम | ८४.५३ |
| अरुणाचल | ७९.९६ |
| मणिपूर | ७५.४६ |
| मेघालय | ७५.०८ |
सारणी-२: क्षेत्रानुसार शीर्ष ५ रा. उ.
| राष्ट्रीय उद्यान | राज्य | क्षेत्र (किमी²) |
|---|
| हेमिस | जम्मू-काश्मीर (लडाख) | ४,४०० |
| डेझर्ट | राजस्थान | ३,१६२ |
| गंगोत्री | उत्तराखंड | २,३९० |
| नामदाफा | अरुणाचल प्रदेश | १,८०८ |
| कंचनजंगा | सिक्कीम | १,७८४ |
सारणी-३: महत्त्वाचे आदिवासी वन अधिकार
| कायदा | तरतूद |
|---|
| FRA २००६ | ग्रामसभा वन संरक्षित करू शकते आणि व्यवस्थापित करू शकते – FCA १९८० अंतर्गत २०२३ पर्यंत ४.२ लाख हेक्टर वळवले गेले |
रेल्वे परीक्षांसाठी १५+ MCQs
१. ISFR २०२१ नुसार कोणत्या राज्यात वन आच्छादनाखालील क्षेत्र सर्वात मोठे आहे?
उत्तर: **मध्य प्रदेश**२. राखीव, संरक्षित आणि ग्रामीण वनांचे सध्याचे वर्गीकरण सादर करणारा भारतीय वन कायदा कोणत्या वर्षी पास झाला?
उत्तर: **१८७८**३. भारताचे पहिले राष्ट्रीय उद्यान कोणत्या राज्यात आहे?
उत्तर: **उत्तराखंड (पूर्वीचे UP) – कॉर्बेट रा. उ.**४. युनेस्को MAB यादीत समाविष्ट केलेले भारतातील पहिले जैवविविधता राखीव कोणते?
उत्तर: **निलगिरी जै. रा. (२०००)**५. वन सर्वेक्षण भारत (FSI) ISFR अहवाल किती वर्षांनी प्रकाशित करते?
उत्तर: **२ वर्षांनी (द्विवार्षिक)**६. एखाद्या वनाला “अतिशय दाट” म्हणून वर्गीकृत करण्यासाठी आवश्यक असलेली किमान छत्री घनता किती?
उत्तर: **≥७० %**७. मध्य भारतीय वनांमध्ये अग्निप्रतिरोधी वैशिष्ट्यांशी कोणती वृक्ष प्रजाती संबंधित आहे?
उत्तर: **साल (शोरिया रोबस्टा)**८. भरपाई वनीकरण निधी (CAMPA) कायदा कोणत्या वर्षी अंमलात आला?
उत्तर: **२०१६**९. कोणत्या राज्याच्या भौगोलिक क्षेत्राची टक्केवारी वन आच्छादनाखाली सर्वाधिक आहे?
उत्तर: **मिझोरम (८४.५३ %)**१०. जगातील एकमेव तरंगणारे राष्ट्रीय उद्यान, केइबुल लामजाओ, कोठे आहे?
उत्तर: **मणिपूर (लोकतक सरोवर)**११. भारतात पहिले वन महानिरीक्षक म्हणून कोणाची नियुक्ती करण्यात आली?
उत्तर: **डायट्रिच ब्रँडिस (१८६४)**१२. राष्ट्रीय वन धोरण १९८८ चे मैदानी भागांसाठी वन/वृक्ष आच्छादनाखाली किती टक्के क्षेत्र आणण्याचे लक्ष्य आहे?
उत्तर: **३३ %**१३. REDD+ हे कोणाशी संबंधित आहे?
उत्तर: **वनतोड आणि वन अवकर्षणातून होणारे उत्सर्जन कमी करणे**१४. ISFR २०२१ नुसार भारताचा वनांमधील एकूण कार्बन साठा अंदाजे किती आहे?
उत्तर: **७,२०४ दशलक्ष टन**१५. भारतातील सर्वात मोठे मॅंग्रोव्ह वन कोणते?
उत्तर: **सुंदरबन (पश्चिम बंगाल)**१६. वन अधिकार कायदा २००६ च्या कोणत्या अनुसूचीमध्ये वनवासी अनुसूचित जमातींची यादी आहे?
उत्तर: **अनुसूची I**१७. भारतीय रेल्वेच्या “गो ग्रीन” मोहिमेचे दरवर्षी किती रोपे लावण्याचे लक्ष्य आहे?
उत्तर: **१ कोटी+**
पुनरावलोकन तपासणी यादी (एकओळी)
- भारताच्या २४.६२ % क्षेत्रावर वन आणि वृक्ष आच्छादन (२०२१)
- म. प्र. > अरुणाचल > छत्तीसगड – शीर्ष ३ वनक्षेत्र राज्ये
- १८७८ चा कायदा – त्रिपदी कायदेशीर वन वर्गीकरण
- १२ MAB, १०६ रा. उ., ५६७ व. अ. – संरक्षित क्षेत्र संजाल
- CAMPA २०१६ – ₹६०,००० कोटी वनीकरण निधी
- FRA २००६ – ग्रामसभा सक्षम
- ISFR – देहरादून आधारित – १७ वा अहवाल २०२१
- रेल्वे आणि वने – १ कोटी रोपे, हरित कॉरिडॉर, ७०,००० हेक्टर रिक्त जमिनीवर सौर पॅनेल
भारतातील वन या विषयावर रेल्वे GK विभागात पूर्ण गुण मिळवण्यासाठी सर्व तयार!
BETA
