मॅंग्रोव्ह्ज (मैनग्रोव्ह)
मॅंग्रोव्ह्ज – रेल्वे परीक्षांसाठी संपूर्ण सामान्य ज्ञान नोट्स
१. परिचय आणि व्याख्या
- मॅंग्रोव्ह्ज हे खाऱ्या पाण्यास सहनशील (हॅलोफायटिक) सदाहरित वन आहेत जे ज्वारीय-नदीमुखी आणि किनारी प्रदेशात आढळतात.
- युनेस्को टॅगलाइन: “ज्या किनारी वनांची श्वासोच्छ्वास मुळांतून चालते.”
- जमीन आणि समुद्र यांच्यातील परिसीमा प्रदेश (इकोटोन); पृथ्वीवरील सर्वात उत्पादक परिसंस्थांपैकी एक (निव्वळ प्राथमिक उत्पादकता ≈ १० टन/हेक्टर/वर्ष).
| संज्ञा | अर्थ |
|---|---|
| हॅलोफायट्स | खाऱ्या पाण्यास सहन करू शकणारी वनस्पती |
| न्यूमॅटोफोर्स | वायूविनिमयासाठीची हवाई मुळे (उदा., अविसेनिया) |
| विविपेरी | बीज अजून मातृवृक्षावरच असताना अंकुरण पावते (उदा., रायझोफोरा) |
२. जागतिक आणि भारतीय क्षेत्र (नवीनतम अंदाज)
| प्रदेश | क्षेत्रफळ (चौ. किमी) | जगातील % |
|---|---|---|
| जग (२०२२, FAO) | १,४७,५०० | १०० |
| आशिया | १,०८,००० | ७३ |
| भारत (२०२१, ISFR) | ४,९९२ | ३.४ |
| सुंदरबन (भारतीय भाग) | २,६३३ | भारताच्या ५२.७% |
- भारताचा क्रमांक मॅंग्रोव्ह असलेल्या देशांमध्ये ८वा आणि दक्षिण आशियात प्रथम.
- वन सर्वेक्षण विभाग द्विवार्षिक अहवाल – ISFR २०२१ – दर्शवितो की २०११ पासून २३.३७% वाढ.
३. भारतातील वितरण – राज्यनिहाय स्नॅपशॉट
| क्रमांक | राज्य/केंद्रशासित प्रदेश | क्षेत्रफळ (चौ. किमी) | भारताच्या एकूणच्या % |
|---|---|---|---|
| १ | पश्चिम बंगाल | २,११३ | ४२.३ |
| २ | गुजरात | १,१७७ | २३.६ |
| ३ | अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह | ६१६ | १२.३ |
| ४ | आंध्र प्रदेश | ४०४ | ८.१ |
| ५ | महाराष्ट्र | ३२० | ६.४ |
| ६ | ओडिशा | २५९ | ५.२ |
| ७ | तमिळनाडू | ४९ | १.० |
| ८ | गोवा | २७ | ०.५ |
| ९ | केरळ | ९ | ०.२ |
| १० | कर्नाटक | १८ | ०.४ |
४. महत्त्वाच्या मॅंग्रोव्ह प्रजाती
| वैज्ञानिक नाव | सामान्य नाव | मुख्य वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| रायझोफोरा म्युक्रोनाटा | लाल मॅंग्रोव्ह | खांबासारखी मुळे (स्टिल्ट-रूट्स) |
| अविसेनिया मरीना | राखाडी मॅंग्रोव्ह | न्यूमॅटोफोर्स |
| सोननेराटिया अपेटाला | मॅंग्रोव्ह सफरचंद | वेगाने वाढणारी |
| ब्रुगिएरा जिम्नोरिझा | मोठ्या पानांचा नारिंगी मॅंग्रोव्ह | गुडघ्यासारखी मुळे (नि-रूट्स) |
| एक्सोइकेरिया अगल्लोचा | अंधार करणारे झाड | विषारी दुधासारखा रस |
५. महत्त्व आणि सेवा
| फायदा | संक्षिप्त माहिती |
|---|---|
| कार्बन सिंक | मातीतील सेंद्रिय कार्बन १,०२४ टन/हेक्टर – उष्णकटिबंधीय वनांच्या ४×; ब्लू-कार्बन |
| वादळ रोधक | चक्रीवादळाची ऊर्जा ७०% कमी करतात; भारतात दरवर्षी ₹१५,००० कोटी वाचवतात (WWF) |
| जैवविविधता | १,३३६ मासे प्रजाती, २६८ पक्षी प्रजातींचे प्रजननक्षेत्र |
| जीविका | १.५ कोटी किनारी भारतीय मध, मत्स्योद्योग, इंधन यावर अवलंबून |
६. धोके आणि संवर्धन
| धोके | तथ्ये |
|---|---|
| जलसंवर्धन (एक्वाकल्चर) | १९८०-२००० दरम्यान ३८% जागतिक नुकसान (FAO) |
| समुद्रपातळी वाढ | ४ मिमी/वर्ष IMD प्रक्षेपण |
| चक्रीवादळ | २०२० च्या आंफणमुळे सुंदरबनच्या ८% आच्छादनाचा नाश |
संवर्धन साधने
- मिश्टी (Mangrove Initiative for Shoreline Habitats & Tangible Incomes) – २०२३ चे केंद्रीय अर्थसंकल्प – ५४० चौ. किमी नवीन रोपणासाठी ₹२,५०० कोटी.
- IUCN रेड लिस्ट – १६% खऱ्या मॅंग्रोव्ह प्रजाती धोक्यात.
- मॅंग्रोव्ह असलेले रामसर स्थळे – भारत: ११ (सुंदरबन, भितरकनिका, पिचावरम इ.)
७. महत्त्वाच्या तारखा आणि घटना
| तारीख | घटना |
|---|---|
| २६ जुलै | आंतरराष्ट्रीय मॅंग्रोव्ह संवर्धन दिन (युनेस्को २०१५) |
| १९८७ | सुंदरबन (भा) ला युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ घोषित |
| २०१९ | ISFR ने मॅंग्रोव्ह आच्छादन स्वतंत्र वर्ग म्हणून सुरू केले |
| २०२२ | भारत UN Global Mangrove Alliance मध्ये सामील झाला |
८. द्रुत-आठवणीसाठी एक-ओळी (रिव्हिजन कॅप्स्यूल)
- सर्वात मोठे एकसंध मॅंग्रोव्ह: सुंदरबन (१०,२०० चौ. किमी भारत-बांगलादेश).
- २०११-२१ दरम्यान सर्वात वेगाने मॅंग्रोव्ह वाढ झालेले राज्य: गुजरात (+३७%).
- भारताची मॅंग्रोव्ह राजधानी: भितरकनिका (ओडिशा) – ६२ खऱ्या मॅंग्रोव्ह प्रजाती.
- सुंदरी झाड: हेरिटिएरा फोम्स – ज्याच्या नावावरून सुंदरबन नाव पडले.
- पहिला मॅंग्रोव्ह पक्का वाघ अभयारण्य: सुंदरबन टायगर रिझर्व्ह (१९७३).
- न्यूमॅटोफोर्स यांना ‘श्वासोच्छ्वासाची मुळे’ असेही म्हणतात.
- विविपेरीमुळे चलनशील चिखलात रोपाचे नांगरण सोपे जाते.
- जागतिक मॅंग्रोव्ह नुकसानीचा दर: ०.१३%/वर्ष (FAO २०२२) – आतापर्यंतचा सर्वात कमी, तरीही चालू आहे.
- गोदावरी-कृष्णा डेल्टा भारताचा दुसरा सर्वात मोठा सलग मॅंग्रोव्ह पट्टा धारण करतो.
- मिस केरळ २०२३ मॅंग्रोव्ह उत्सव पुझथुर (केरळ) येथे भरवण्यात आला.
९. बहुपर्यायी प्रश्न (रेल्वे पॅटर्न)
१. ISFR २०२१ नुसार भारताचे एकूण मॅंग्रोव्ह आच्छादन अंदाजे किती आहे?
उत्तर: ४,९९२ चौ. किमी
२. भारतात मॅंग्रोव्हचा सर्वाधिक टक्केवारी वाटा कोणत्या राज्याचा आहे?
उत्तर: पश्चिम बंगाल
३. अविसेनियामध्ये दिसणारी हवाई मुळे कशी म्हणतात?
उत्तर: न्यूमॅटोफोर्स
४. कोणत्या मॅंग्रोव्ह प्रजातीला विषारी दुधासारखा रस असल्याबद्दल ओळखले जाते?
उत्तर: एक्सोइकेरिया अगल्लोचा
५. आंतरराष्ट्रीय मॅंग्रोव्ह संवर्धन दिन कोणत्या तारखेला साजरा केला जातो?
उत्तर: २६ जुलै
६. मॅंग्रोव्ह क्षेत्रफळाच्या बाबतीत भारताचा जागतिक क्रमांक कितवा आहे?
उत्तर: ८वा
७. मिश्टी योजनेची घोषणा कोणत्या केंद्रीय अर्थसंकल्पात करण्यात आली?
उत्तर: २०२३-२४
८. ‘विविपेरी’ हा शब्द कोणाशी संबंधित आहे?
उत्तर: बीज अजून मातृवृक्षावरच असताना अंकुरण पावणे
९. जगातील सर्वात मोठे मॅंग्रोव्ह वन कोणते आहे?
उत्तर: सुंदरबन
१०. २०११-२०२१ दरम्यान कोणत्या राज्याने मॅंग्रोव्ह आच्छादनात सर्वाधिक वाढ नोंदवली?
उत्तर: गुजरात
११. भितरकनिका मॅंग्रोव्ह कोठे स्थित आहेत?
उत्तर: ओडिशा
१२. रायझोफोरामधील खांबासारख्या मुळांचे मुख्य कार्य काय आहे?
उत्तर: स्थिरता प्रदान करणे आणि ऑक्सिजनपर्यंत प्रवेश मिळवून देणे
१३. खालीलपैकी कोणता मॅंग्रोव्हसाठी धोका नाही?
उत्तर: नियंत्रित पर्यावरण पर्यटन
१४. मॅंग्रोव्ह प्रजाती हेरिटिएरा फोम्स याला सामान्यतः काय म्हणतात?
उत्तर: सुंदरी
१५. पिचावरम मॅंग्रोव्ह कोणत्या नदीमुखाजवळ स्थित आहेत?
उत्तर: वेल्लार-कोलिरून (तमिळनाडू)
१६. मॅंग्रोव्हचे सर्वोत्तम वर्णन कसे केले जाऊ शकते?
उत्तर: ज्वारीय किनाऱ्यांची खाऱ्या पाण्यास सहनशील वन परिसंस्था
१७. भारतातील किती रामसर स्थळांमध्ये मॅंग्रोव्ह आढळतात?
उत्तर: ११
शेवटच्या क्षणाची तयारी: लक्षात ठेवा “४-९-२६” → भारताचे मॅंग्रोव्ह ≈ ४,९९२ चौ. किमी, ९ किनारी राज्यांमध्ये आहेत, २६ जुलै आंतरराष्ट्रीय दिन!
BETA
