भारतातील शास्त्रीय नृत्यप्रकार

भारतातील शास्त्रीय नृत्यप्रकार | रेल्वे परीक्षा सामान्य ज्ञान

भारत सरकार संगीत नाटक अकादमी (१९५२) अंतर्गत ८ शास्त्रीय नृत्यप्रकार मान्यता देत आहे. प्रश्न प्रामुख्याने तथ्यात्मक असतात — उगम राज्य, पोशाख, संगीत शैली, ग्रंथ/लेखक, युनेस्को टॅग, पुरस्कार विजेते, उत्सव स्थळे इ.

१. मुख्य तथ्ये आणि आकडे

२. महत्त्वाच्या तारखा आणि वाटचालीचे टप्पे

• १९५२ – संगीत नाटक अकादमी (एसएनए) स्थापना; पहिले पुरस्कार १९५४ मध्ये दिले
• १९५३ – एसएनएने भरतनाट्यम, कथक, कथकली यांना अधिकृतपणे “शास्त्रीय” म्हणून सूचीबद्ध केले
• १९५८ – कविचंद्र कालीचरण पटनाईक यांच्या संशोधनानंतर ओडिसी जोडले गेले
• १९६१ – मणिपुरी आणि कुचिपुडी जोडले गेले
• १९७० – मोहिनीअट्टम समाविष्ट केले गेले
• २००० – सत्रीया हा ८वा शास्त्रीय नृत्यप्रकार बनला (एसएनए ठराव १५ नोव्हेंबर २००० द्वारे)
• २००८ – युनेस्कोने “छाऊ आणि भरतनाट्यम” (संयुक्त नामांकन) टॅग दिले
• २०१० – युनेस्कोने कुटियाट्टम, कथकली, रम्मन, मुदियेट्टू, वैदिक गायन, कालबेलिया, छाऊ, लडाखचे बौद्ध गायन जोडले
• २०२१ – मांडू उत्सव (मध्य प्रदेश) येथे सर्वात मोठे कथक संमेलन (१,२७० नर्तक) आयोजित केले गेले – आशिया बुक ऑफ रेकॉर्ड्समध्ये नोंद

३. पुरस्कार आणि सन्मान (रेल्वेचे आवडते)

तिन्ही पद्म पुरस्कार मिळवणारी पहिली नर्तकी: यामिनी कृष्णमूर्ती (भरतनाट्यम आणि कुचिपुडी)

४. पुनरावलोकनासाठी द्रुत-संदर्भ सारणी

५. एक-ओळीत पुनरावलोकन तथ्ये

• नाट्यशास्त्र: ३७ अध्याय, ६,००० श्लोक, लेखक भरत मुनी
• रुक्मिणी देवी अरुंडेल यांनी कलाक्षेत्र (१९३६, चेन्नई) स्थापन केले
• कथक हा शब्द ‘कथा’ पासून व्युत्पन्न – कथाकार म्हणून ओळखले जाणारे कथाकथन करणारे
• कथकली = कथा + कळी (कथानाट्य); हिरवे चेहरे = पच्चा पात्र
• ओडिसी चे १९४९ नंतर पुनरुज्जीवन जयंतीका संघटनेने केले
• मोहिनीअट्टम शब्दशः = “मोहिनीचे नृत्य”
• मणिपुरी नृत्यात कधीही घुंगरू वापरले जात नाही (निसर्गाचा आदर)
• सत्रीया नृत्य २० व्या शतकापर्यंत वैष्णव मठांमध्ये (सत्र) मर्यादित होते
• छाऊ हा एसएनए सूचीनुसार शास्त्रीय नाही; युनेस्को २००८ टॅग (सरायकेला, पुरुलिया, मयूरभंज शैली)
• कालबेलिया (राजस्थान) हे लोकनृत्य आहे, तरीही युनेस्को २०१०

६. मागील वर्षांचे बहुपर्यायी प्रश्न (१५+) उत्तरांसह

७. रेल्वे परीक्षांसाठी व्यावहारिक सूचना

• राज्य-पीएसयू जुळणी हे आवडते — स्तंभ जुळवा अशा प्रकारचे प्रश्न अपेक्षित.
• युनेस्को वर्षे (२०००, २००८, २०१०) वेळरेषा प्रश्नांमध्ये वारंवार विचारल्या जातात.
• पहिला / एकमेव प्रकारची तथ्ये (उदा., रुक्मिणी देवी – पद्मविभूषण मिळवणारी पहिली नर्तकी) उच्च उत्पादक आहेत.
• उत्सव-स्थळ (कोणार्क-डिसेंबर, मामल्लपुरम-डिसेंबर, खजुराहो-फेब्रुवारी) एनटीपीसी सीबीटी-१ मध्ये विचारले गेले.
• मणिपुरीत “घुंगरू नाही” आणि कथकलीत “हिरवा चेहरा” — वारंवार ट्रिकी पर्याय — लक्षात ठेवा.