शास्त्रीय संगीत – रेल्वे परीक्षांसाठी तपशीलवार कॅप्सूल
1. परिचय
- भारतीय शास्त्रीय संगीत हे मोठ्या प्रमाणात हिंदुस्तानी (उत्तर भारतीय) आणि कर्नाटकी (दक्षिण भारतीय) या शैलींमध्ये विभागले गेले आहे.
- दोन्ही प्रणाली राग (मेलोडिक फ्रेमवर्क) आणि ताल (ताल चक्र) या संकल्पनांना सामायिक करतात.
- संगीत रत्नाकर (१३वे शतक) शारंगदेव यांनी लिहिलेले भारतीय संगीतावरील सर्वात प्राचीन आणि व्यापक ग्रंथ आहे.
2. हिंदुस्तानी vs कर्नाटकी – थेट तुलना
| वैशिष्ट्य | हिंदुस्तानी | कर्नाटकी |
|---|
| भौगोलिक प्रसार | उत्तर भारत | दक्षिण भारत |
| मुख्य राग | यमन, भैरव, तोडी | कल्याणी, भैरवी, तोडी |
| मुख्य ताल | तीनताल, झपताल, एकताल | आदि, रूपक, मिश्र चापू |
| वाद्य प्रमुखता | तबला, सरोद, सितार, हार्मोनियम | मृदंगम, व्हायोलिन, वीणा, घटम |
| अविष्कार | आलाप, जोर, झाला — विस्तृत | कल्पना-स्वर — सुसंघटित |
| त्रिमूर्ती | अधिकृतपणे कोणी नाही | त्यागराज, मुथुस्वामी दीक्षितर, श्यामा शास्त्री |
| प्रमुख उत्सव | सवाई गंधर्व (पुणे, १९५३–) | मद्रास संगीत सीझन (१९२७–) |
3. महत्त्वाच्या घटनांची कालक्रमानुसार यादी
| वर्ष | घटना |
|---|
| १९०१ | भारतीय शास्त्रीय संगीताचा पहिला ग्रामोफोन डिस्क – गौहर जान (कलकत्ता) |
| १९२४ | ऑल इंडिया रेडिओ (एआयआर) स्थापना; शास्त्रीय संगीताला राष्ट्रीय पोहोच |
| १९२७ | मद्रास संगीत अकादमी स्थापना; डिसेंबर संगीत सीझनची सुरुवात |
| १९५२ | संगीत नाटक अकादमीची स्थापना |
| १९५३ | पहिला सवाई गंधर्व महोत्सव (पुणे) |
| १९६३ | पं. रविशंकर यांना “वेस्ट मीट्स ईस्ट” साठी ग्रॅमी पुरस्कार |
| १९७१ | वुडस्टॉकवर कार्यक्रम करणारे पहिले आशियाई – पं. रविशंकर |
| १९९९ | एल. सुब्रह्मण्यम यांची ग्रॅमी नामांकन (ग्लोबल फ्यूजन) |
| २००४ | एम.एस. सुब्बुलक्ष्मी यांचे ₹१०० च्या स्मारक नाण्यावर चित्र |
| २०१९ | पंडित अरविंद परीख यांना संगीत नाटक अकादमी फेलोशिप |
4. महान संगीतकार आणि त्यांचे वैशिष्ट्य
| व्यक्तिमत्त्व | शैली | वाद्य / योगदान |
|---|
| अमीर खुसरो | हिंदुस्तानी | तबला आणि तरानाचा शोध; पर्शियन घटकांचा परिचय |
| तानसेन | हिंदुस्तानी | ध्रुपद; अकबराचा दरबार (९ रत्ने) |
| त्यागराज | कर्नाटकी | २४,००० कृती (≈७०० शिल्लक); पंचरत्न कृती |
| मुथुस्वामी दीक्षितर | कर्नाटकी | संस्कृतमधील कृती; पाश्चात्य व्हायोलिनचा परिचय |
| श्यामा शास्त्री | कर्नाटकी | स्वरजती प्रकार; देवी कामाक्षी कृती |
| पं. विष्णू दिगंबर पलुस्कर | हिंदुस्तानी | पहिले संगीत शाळा स्थापन (गंधर्व महाविद्यालय, १९०१) |
| पं. विष्णू नारायण भातखंडे | हिंदुस्तानी | १० थाट प्रणाली निर्माण; आधुनिक स्वरलिपी |
| उस्ताद अल्लाउद्दीन खान | हिंदुस्तानी | मैहर घराणे; रविशंकर आणि अली अकबर खान यांचे गुरू |
| एम.एस. सुब्बुलक्ष्मी | कर्नाटकी | भारत रत्न मिळवणारे पहिले संगीतकार (१९९८) |
| पं. रविशंकर | हिंदुस्तानी | सितार जागतिक स्तरावर लोकप्रिय केला; ३ ग्रॅमी |
5. वाद्ये आणि त्यांचे प्रकार
| तंतुवाद्य | शुषिरवाद्य | तालवाद्य |
|---|
| सितार, सरोद, वीणा, व्हायोलिन, तंबोरा | बासरी, शहनाई, नादस्वरम, हार्मोनियम | तबला, पखावज, मृदंगम, घटम, खंजिरी |
6. हिंदुस्तानी संगीतातील घराणी (गायन आणि वादन)
| घराणे | संस्थापक / केंद्र | वैशिष्ट्य |
|---|
| ग्वाल्हेर | नत्थन खान / ग्वाल्हेर | साधे तान, स्पष्ट उच्चार |
| किराणा | अब्दुल करीम खान / किराणा | मंद, ध्यानमग्न आलाप; श्रुतीवर भर |
| आग्रा | घग्गे खुदा बख्श | नोम-टोम आलाप; प्रभावी आवाज |
| जयपूर-अत्रौली | अल्लाडिया खान | जटिल जोड-राग |
| पटियाला | अली बख्श आणि कले खान | टप्पा आणि वेगवान तान |
| मैहर | अल्लाउद्दीन खान | ध्रुपद आणि खयाल यांचे मिश्रण |
7. पुरस्कार आणि सन्मान - द्रुत यादी
| पुरस्कार | क्षेत्र | पहिले प्राप्तकर्ते (शास्त्रीय) |
|---|
| भारत रत्न | संगीत | एम.एस. सुब्बुलक्ष्मी (१९९८) |
| पद्म विभूषण | संगीत | रविशंकर (१९६८) |
| संगीत नाटक अकादमी | आजीवन | १९५३ – पं. ओंकारनाथ ठाकूर (हिंदुस्तानी गायन) |
| ग्रॅमी | भारतीय शास्त्रीय | रविशंकर (१९६८) |
8. एक-ओळीत द्रुत तथ्ये (स्मरण सूत्रे)
- तानसेन – अकबराच्या दरबारातील ९ रत्ने (नवरत्न); जन्म रमतनू पांडे.
- अमीर खुसरो – “तुती-ए-हिंद” (भारताचा पोपट); कव्वालीचे जनक.
- त्यागराजचे ५ रत्न – पंचरत्न कृती दरवर्षी तिरुवैयारू येथे गायल्या जातात.
- संगीत रत्नाकर – १३वे शतकातील संस्कृत विश्वकोश; संगीतावरील ७ अध्याय.
- भातखंडे – १० थाट प्रणाली; आधुनिक हिंदुस्तानी अभ्यासक्रमचा जन्म.
- एम.एस. सुब्बुलक्ष्मी – संयुक्त राष्ट्रांच्या महासभेला संबोधित करणारे पहिले संगीतकार (१९६६).
- पं. भीमसेन जोशी – भारत रत्न २००९; प्रतिष्ठित मिले सुर मेरा तुम्हारा.
- लता मंगेशकर – ग्वाल्हेर घराण्यात प्रशिक्षण; वडील दीनानाथ मंगेशकर.
- जाकिर हुसेन – तबल्यातील सर्वात तरुण पद्मश्री (१९ वर्षे).
- कर्नाटकी व्हायोलिन – बालुस्वामी दीक्षितर (मुथुस्वामीचे भाऊ) यांनी सुरू केले.
- सवाई गंधर्व – पं. भीमसेन जोशी यांनी सवाई गंधर्व (गुरू) यांच्या स्मरणार्थ सुरू केले.
- अल्लाउद्दीन खान – रविशंकर, अली अकबर खान, अन्नपूर्णा देवी यांना शिकवले.
- ध्रुपद – सर्वात प्राचीन गायन प्रकार; दागर कुटुंब ते जिवंत ठेवते.
- टप्पा – रोमँटिक पंजाबी लोकशैली; शोरी मियां यांनी लोकप्रिय केले.
- नादस्वरम – सर्वात मोठा ध्वनिक वाद्य; तमिळनाडूतील मंदिरांमध्ये वाजवले जाते.
द्रुत संदर्भ सारण्या
सारणी-१: भारत रत्न संगीतकार
| नाव | वर्ष | क्षेत्र |
|---|
| एम.एस. सुब्बुलक्ष्मी | १९९८ | कर्नाटकी गायन |
| पं. रविशंकर | १९९९ | सितार |
| लता मंगेशकर | २००१ | प्लेबॅक (शास्त्रीय आधार) |
| उस्ताद बिस्मिल्ला खान | २००१ | शहनाई |
| पं. भीमसेन जोशी | २००९ | हिंदुस्तानी गायन |
सारणी-२: १० थाट (भातखंडे)
| थाट | संबंधित राग उदाहरण |
|---|
| बिलावल | अल्हैया बिलावल |
| कल्याण | यमन |
| खमाज | देश |
| भैरव | भैरव |
| काफी | काफी |
| आसावरी | आसावरी |
| भैरवी | भैरवी |
| मारवा | मारवा |
| पूर्वी | पूर्वी |
| तोडी | तोडी |
सराव बहुपर्यायी प्रश्न (रेल्वे पॅटर्न)
1. खालीलपैकी कोणास 'खयालचे जनक' म्हणून ओळखले जाते? (A) अमीर खुसरो (B) तानसेन (C) स्वामी हरिदास (D) बैजू बावरा
**उत्तर: (A) अमीर खुसरो**
त्यांना तबला आणि तरानाच्या शोधासह खयाल शैलीला औपचारिक रूप देण्याचे श्रेय दिले जाते.2. 'पंचरत्न कृती' कोणाच्या स्तुतीसाठी रचल्या आहेत? (A) भगवान विष्णू (B) भगवान राम (C) भगवान शिव (D) देवी सरस्वती
**उत्तर: (B) भगवान राम**3. खालीलपैकी कोणती जोडी चुकीची आहे? (A) ग्वाल्हेर घराणे – नत्थन खान (B) किराणा घराणे – अब्दुल करीम खान (C) मैहर घराणे – अल्लाडिया खान (D) आग्रा घराणे – फैयाज खान
**उत्तर: (C) मैहर घराणे – अल्लाडिया खान**
मैहर घराण्याची स्थापना अल्लाउद्दीन खान यांनी केली; अल्लाडिया खान यांनी जयपूर-अत्रौली घराण्याची स्थापना केली.4. ग्रॅमी पुरस्कार मिळवणारे पहिले भारतीय संगीतकार? (A) जाकिर हुसेन (B) लता मंगेशकर (C) पं. रविशंकर (D) उस्ताद अमजद अली खान
**उत्तर: (C) पं. रविशंकर (१९६८)**5. 'नादस्वरम' हे वाद्य कोणत्या राज्यातील मूळचे आहे? (A) केरळ (B) तमिळनाडू (C) कर्नाटक (D) आंध्र प्रदेश
**उत्तर: (B) तमिळनाडू**6. खालीलपैकी कोणी कर्नाटकी संगीतात व्हायोलिनचा परिचय करून दिला? (A) त्यागराज (B) मुथुस्वामी दीक्षितर (C) बालुस्वामी दीक्षितर (D) श्यामा शास्त्री
**उत्तर: (C) बालुस्वामी दीक्षितर**7. 'संगीत रत्नाकर' कोणी लिहिले? (A) पंडित भरत (B) शारंगदेव (C) मतंग (D) अभिनवगुप्त
**उत्तर: (B) शारंगदेव (१३वे शतक)**8. हिंदुस्तानी संगीतात कोणत्या तालात १२ मात्रा असतात? (A) तीनताल (B) झपताल (C) एकताल (D) दादरा
**उत्तर: (C) एकताल (१२ मात्रा)**9. 'मैहर घराणे' कोणत्या वादकाशी संबंधित आहे? (A) पं. शिवकुमार शर्मा (B) पं. रविशंकर (C) उस्ताद विलायत खान (D) पं. निखिल बॅनर्जी
**उत्तर: (B) पं. रविशंकर**10. शहनाईसाठी २००१ मध्ये भारत रत्न कोणाला मिळाले? (A) उस्ताद बिस्मिल्ला खान (B) उस्ताद जाकिर हुसेन (C) पं. हरिप्रसाद चौरसिया (D) पं. शिवकुमार शर्मा
**उत्तर: (A) उस्ताद बिस्मिल्ला खान**11. हिंदुस्तानी गायनाचा सर्वात प्राचीन प्रकार कोणता? (A) ठुमरी (B) ध्रुपद (C) तराना (D) टप्पा
**उत्तर: (B) ध्रुपद**12. 'भज गोविंदम' ही रचना कोणाची प्रसिद्ध आहे? (A) त्यागराज (B) मुथुस्वामी दीक्षितर (C) आदि शंकराचार्य (D) स्वाती तिरुनाळ
**उत्तर: (C) आदि शंकराचार्य** (कर्नाटकी त्रिमूर्ती नव्हे, परंतु अनेकदा विचारले जाते)13. 'सवाई गंधर्व संगीत महोत्सव' दरवर्षी कोठे भरतो? (A) मुंबई (B) पुणे (C) दिल्ली (D) कोलकाता
**उत्तर: (B) पुणे**14. १०-थाट प्रणाली कोणी मांडली? (A) पं. पलुस्कर (B) पं. भातखंडे (C) पं. ओंकारनाथ ठाकूर (D) पं. फैयाज खान
**उत्तर: (B) पं. भातखंडे**15. संगीत नाटक अकादमी फेलोशिप मिळवणारी पहिली महिला? (A) एम.एस. सुब्बुलक्ष्मी (B) सिद्धेश्वरी देवी (C) गंगूबाई हंगल (D) किशोरी अमोणकर
**उत्तर: (A) एम.एस. सुब्बुलक्ष्मी (१९७४)**
अंतिम क्षणी चीट शीट (प्रिंट करा आणि चिकटवा)
- तानसेन – अकबर – १५०० चे दशक – ध्रुपद – ग्वाल्हेर
- त्यागराज – १७६७-१८४७ – ५ पंचरत्न – तिरुवैयारू
- भातखंडे – १८६०-१९३६ – १० थाट – हिंदुस्तानी स्वरलिपी
- रविशंकर – ग्रॅमी १९६८ – वुडस्टॉक १९७१ – भारत रत्न १९९९
- एम.एस. सुब्बुलक्ष्मी – यूएन १९६६ – भारत रत्न १९९८ – ₹१०० नाणे २००४
- एआयआर – १९२४ – आकाशवाणी संगीत सम्मेलन – १९५४
- संगीत नाटक अकादमी – १९५३ – कलाप्रकारांसाठी सर्वोच्च संस्था
रिवायझ करा > पुन्हा वाचा > परीक्षा कक्षात आनंदात राहा!
BETA
