राष्ट्रीय चळवळी

राष्ट्रीय चळवळी

१. स्वदेशी चळवळ

• असेही म्हणतात: वंदे मातरम् आणि बहिष्कार चळवळ
• सुरुवातीचे कारण: लॉर्ड कर्झन यांच्या बंगाल विभाजनाचा (१९०५) निर्णय
• उद्देश: स्वावलंबन प्रोत्साहन आणि परदेशी वस्तूंचा बहिष्कार करणे
• मुख्य वैशिष्ट्ये:
  • जनतेचा सामूहिक सहभाग
  • स्वदेशी शाळा आणि दुकानांची स्थापना
  • देशी वस्तूंचा वापर
• महत्त्व: भारतातील सामूहिक राजकीय जागृतीची सुरुवात दर्शविते
• महत्त्वाची तारीख: १९०५

२. खिलाफत चळवळ

• सुरुवातीचे कारण: ओटोमन साम्राज्याचे विघटन आणि खिलाफत रद्द करणे (१९१८)
• उद्देश: खिलाफतचे रक्षण करणे आणि मुस्लिम हितांचे संरक्षण करणे
• नेते: शौकत अली आणि मोहम्मद अली
• युती: असहकार चळवळीशी (१९२०-१९२२) एकत्रित केली
• महत्त्व: मुस्लिम एकतेला बळकटी आणि राष्ट्रवादी कारणाला पाठिंबा दिला
• महत्त्वाची तारीख: १९१९-१९२२

३. असहकार चळवळ

• सुरुवात केली: महात्मा गांधींनी १९२० मध्ये
• उद्देश: रॉलेट कायदा आणि ब्रिटिश धोरणांचा विरोध करणे
• मुख्य कृती:
  • ब्रिटिश वस्तूंचा बहिष्कार
  • सरकारी नोकऱ्यांतून निवृत्ती
  • कायदेशीर कारवाई स्थगित करणे
• माघार: चौरी चौरा प्रकरणामुळे (१९२२)
• महत्त्व: ही भारत छोडो आंदोलन होते
• महत्त्वाची तारीख: १९२०-१९२२

४. स्वराज पक्ष

• स्थापना केली: सी.आर. दास आणि मोतीलाल नेहरू यांनी १९२३ मध्ये
• उद्देश: ब्रिटिश व्यवस्थेत राहून स्वराज्य (स्वराज) प्राप्त करणे
• रणनीती: निवडणुकांमध्ये सहभाग आणि विधिमंडळीय पद्धती वापरणे
• महत्त्व: सामूहिक चळवळींबरोबरच घटनात्मक पद्धतींची गरज उठवली
• महत्त्वाची तारीख: १९२३

५. सायमन कमिशन

• असेही म्हणतात: सायमन कमिशन
• उद्देश: भारत सरकार कायदा, १९१९ च्या कार्यकारणाचे पुनरावलोकन करणे
• रचना: सर्व सदस्य ब्रिटिश होते
• नकार: भारतीय प्रतिनिधित्वाच्या अभावामुळे
• महत्त्व: व्यापक निदर्शने आणि “सायमन गो बॅक” या घोषणेला चालना दिली
• महत्त्वाची तारीख: १९२८-१९३०

६. रॉलेट कायदा आणि जालियनवाला बाग हत्याकांड

• रॉलेट कायदा: १९१९ मध्ये पास, निकाल न देता अटक आणि ६ महिने तुरुंगात ठेवण्याची परवानगी दिली
• जालियनवाला बाग हत्याकांड: शेकडो निःशस्त्र नागरिकांची हत्या (१९१९)
• नेता: जनरल डायर
• महत्त्व: ब्रिटिश विरोधी भावना खोलवर गेली आणि असहकार चळवळीला चालना दिली
• महत्त्वाची तारीख: १९१९

७. सविनय कायदेभंग चळवळ

• सुरुवात केली: महात्मा गांधींनी १९३० मध्ये
• उद्देश: सामूहिक सविनय कायदेभंगाद्वारे ब्रिटिश अधिकाराला आव्हान देणे
• मुख्य कृती:
  • मीठ मोर्चा (दांडी मार्च) (१९३०)
  • ब्रिटिश वस्तूंचा बहिष्कार
  • मीठ कराचा विरोध
• महत्त्व: भारतीय इतिहासातील सर्वात मोठी आणि सुसंघटित चळवळ
• महत्त्वाची तारीख: १९३०-१९३२

८. गोलमेज परिषदा

• आयोजित केली: ब्रिटिश सरकारने (१९३०-१९३२)
• उद्देश: भारतासाठी घटना तयार करणे
• सहभागी: भारतीय नेते, ब्रिटिश अधिकारी आणि इतर हितधारक
• परिणाम: कोणताही एकमत नाही; काँग्रेस-लीग एकतेच्या निर्मितीकडे नेले
• महत्त्वाची तारीख: १९३०-१९३२

९. द्वितीय विश्वयुद्ध आणि काँग्रेस मंत्रिमंडळांचा राजीनामा

• सुरुवातीचे कारण: द्वितीय विश्वयुद्धाचा प्रारंभ (१९३९)
• काँग्रेसची कृती: निषेध म्हणून प्रांतीय सरकारांतून राजीनामे दिले
• कारण: स्वराज्याशिवाय युद्धात सहभागाला काँग्रेस विरोध करत होती
• महत्त्व: स्वातंत्र्याच्या मागणीला बळकटी आली
• महत्त्वाची तारीख: १९३९

१०. ऑगस्ट ऑफर

• जाहीर केले: लॉर्ड लिनलिथगो यांनी (१९४०)
• प्रस्ताव: भारतासाठी डोमिनियन दर्जा आणि युद्ध प्रयत्नांमध्ये सहभाग
• प्रतिसाद: काँग्रेसने पूर्ण स्वातंत्र्याची मागणी करून तो नाकारला
• महत्त्व: स्वातंत्र्याची वाढती मागणी उठवली
• महत्त्वाची तारीख: १९४०

११. शिमला परिषद

• ठिकाण: शिमला (१९४२)
• सहभागी: ब्रिटिश अधिकारी आणि भारतीय नेते
• उद्देश: द्वितीय विश्वयुद्धादरम्यान भारताच्या भविष्यावर चर्चा करणे
• परिणाम: कोणतीही करार नाही; भारत छोडो आंदोलनाकडे नेले
• महत्त्वाची तारीख: १९४२

१२. क्रिप्स मिशन

• नेतृत्व: लॉर्ड क्रिप्स यांचे (१९४२)
• प्रस्ताव: भारतासाठी डोमिनियन दर्जा आणि युद्ध प्रयत्नांमध्ये सहभाग
• प्रतिसाद: काँग्रेसने पूर्ण स्वातंत्र्याची मागणी करून तो नाकारला
• महत्त्व: ब्रिटिश आणि भारतीय नेत्यांमधील दरी पाडण्यात अयशस्वी
• महत्त्वाची तारीख: १९४२

१३. वेव्हेल योजना

• प्रस्तावित केली: लॉर्ड वेव्हेल यांनी (१९४५)
• प्रस्ताव: भारतासाठी संविधान सभेची निर्मिती
• प्रतिसाद: काँग्रेसने मान्य केली, पण मुस्लिम लीगने नाकारली
• महत्त्व: संविधान सभेसाठी पाया घातला
• महत्त्वाची तारीख: १९४५

१४. कॅबिनेट मिशन आणि संविधान सभा

• कॅबिनेट मिशन: भारतासाठी घटनेचा प्रस्ताव (१९४६)
• संविधान सभा: घटना मसुदा करण्यासाठी स्थापन केली
• रचना: सर्व समुदायांचे प्रतिनिधित्व करणारे ३८९ सदस्य
• महत्त्व: भारताच्या संविधानाचा पाया घातला
• महत्त्वाची तारीख: १९४६

१५. माउंटबॅटन योजना

• असेही म्हणतात: विभाजन योजना
• प्रस्तावित केली: लॉर्ड माउंटबॅटन यांनी (१९४७)
• उद्देश: ब्रिटिश भारताचे भारत आणि पाकिस्तान असे विभाजन करणे
• मुख्य वैशिष्ट्ये:
  • द्विराष्ट्र सिद्धांत
  • धार्मिक रेषांवर विभाजन
• महत्त्व: दोन स्वतंत्र राष्ट्रांच्या निर्मितीकडे नेले
• महत्त्वाची तारीख: १९४७

१६. भारतीय स्वातंत्र्य कायदा १९४७

• अंमलबजावणी: ब्रिटिश संसदेने (१९४७)
• तरतुदी:
  • भारताचे भारत आणि पाकिस्तान असे विभाजन
  • नवीन सरकारांकडे सत्ता हस्तांतरण
• महत्त्व: भारतातील ब्रिटिश राजवट संपवली आणि दोन राष्ट्रांचा जन्म दर्शविला
• महत्त्वाची तारीख: १९४७