राजकीय शासन प्रणाली

अध्यक्षीय प्रणाली

व्याख्या

शासनाचा एक प्रकार ज्यामध्ये राज्यप्रमुख आणि सरकारप्रमुख ही वेगवेगळी पदे असतात, तर राष्ट्राध्यक्ष राज्यप्रमुख आणि मुख्य कार्यकारी म्हणून कार्य करतो.

मुख्य वैशिष्ट्ये

• शक्ती विभाजन: कार्यकारी, विधायी आणि न्यायिक शाखा वेगवेगळ्या असतात.
• राष्ट्राध्यक्ष राज्यप्रमुख आणि सरकारप्रमुख: राष्ट्राध्यक्ष हा राज्यप्रमुख आणि मुख्य कार्यकारी दोन्ही असतो.
• प्रत्यक्ष निवडणूक: राष्ट्राध्यक्षाची निवडणूक लोक थेट करतात.
• निश्चित कार्यकाळ: राष्ट्राध्यक्ष एक निश्चित कार्यकाळ (सहसा ४-५ वर्षे) सेवा करतो.
• स्वतंत्र कार्यकारी: दैनंदिन शासनासाठी राष्ट्राध्यक्ष विधिमंडळासमोर जबाबदार नसतो.

उदाहरणे

संसदीय प्रणालीपेक्षा फरक

परीक्षांसाठी मुख्य तथ्ये

• युनायटेड स्टेट्स: अध्यक्षीय प्रणाली स्वीकारणारा पहिला देश (१७८९).
• भारत: संसदीय रचना असलेली परंतु राष्ट्राध्यक्ष राज्यप्रमुख असलेली मिश्र प्रणाली.
• ब्राझील: प्रत्यक्ष निवडणूक प्रक्रियेसह अध्यक्षीय प्रणाली.
• रशिया: लोकप्रिय मताद्वारे निवडून येणारी मजबूत कार्यकारी असलेली अध्यक्षीय प्रणाली.
• जर्मनी: राष्ट्राध्यक्ष हा औपचारिक राज्यप्रमुख असलेली संघराज्य अध्यक्षीय प्रणाली.

संसदीय प्रणाली

व्याख्या

शासनाचा एक प्रकार ज्यामध्ये सरकारप्रमुख (पंतप्रधान) हा विधिमंडळासमोर जबाबदार असतो आणि राज्यप्रमुख (राजा किंवा राष्ट्राध्यक्ष) हा सहसा एक औपचारिक व्यक्ती असतो.

मुख्य वैशिष्ट्ये

• कार्यकारी-विधायी दुवा: पंतप्रधानाची नियुक्ती विधिमंडळ करते.
• राज्यप्रमुख औपचारिक: राजा किंवा राष्ट्राध्यक्षाकडे वास्तविक सत्ता नसते.
• पंतप्रधान सरकारप्रमुख: पंतप्रधान हा मुख्य कार्यकारी असतो आणि विधिमंडळासमोर जबाबदार असतो.
• बहुमताचे नियम: पंतप्रधान सहसा विधिमंडळातील बहुमत असलेल्या पक्षातील असतो.
• पंतप्रधानासाठी निश्चित कार्यकाळ नाही: अविश्वासाच्या मताद्वारे पदच्युत करता येतो.

उदाहरणे

अध्यक्षीय प्रणालीपेक्षा फरक

परीक्षांसाठी मुख्य तथ्ये

• युनायटेड किंग्डम: संसदीय प्रणाली स्वीकारणारा पहिला देश (१६८९).
• भारत: संसदीय रचना असलेली परंतु राष्ट्राध्यक्ष राज्यप्रमुख असलेली मिश्र प्रणाली.
• कॅनडा: औपचारिक राज्यप्रमुख (गव्हर्नर जनरल) असलेली संसदीय प्रणाली.
• फ्रान्स: राष्ट्राध्यक्ष आणि पंतप्रधान असलेली अर्ध-अध्यक्षीय प्रणाली.
• जर्मनी: राष्ट्राध्यक्ष हा औपचारिक राज्यप्रमुख असलेली संघराज्य संसदीय प्रणाली.

महत्त्वाचे शब्द

• अविश्वासाचे मत: पंतप्रधानांना पदावरून दूर करण्यासाठीची ठराव.
• बहुमताचा पक्ष: विधिमंडळात सर्वाधिक जागा असलेला पक्ष.
• युती सरकार: जेव्हा अनेक पक्ष एकत्रितपणे सरकार बनवतात.
• औपचारिक राज्यप्रमुख: वास्तविक राजकीय सत्ता नसलेली प्रतीकात्मक व्यक्ती.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (एसएससी, आरआरबी)

• अध्यक्षीय आणि संसदीय प्रणालीमध्ये काय फरक आहे?

  • अध्यक्षीय प्रणालीमध्ये, राष्ट्राध्यक्ष हा राज्यप्रमुख आणि सरकारप्रमुख दोन्ही असतो, तर संसदीय प्रणालीमध्ये, राज्यप्रमुख औपचारिक असतो आणि पंतप्रधान हा सरकारप्रमुख असतो.

• कोणत्या देशात संसदीय प्रणाली आहे?

  • युनायटेड किंग्डम, भारत, कॅनडा, फ्रान्स (अर्ध-अध्यक्षीय), आणि जर्मनी.

• संसदीय प्रणालीमध्ये सरकारप्रमुख कोण असतो?

  • पंतप्रधान, ज्याची नियुक्ती विधिमंडळ करते.

• पंतप्रधानाची निवडणूक कशी होते?

  • पंतप्रधान सहसा विधिमंडळातील बहुमत असलेल्या पक्षाचा नेता असतो.

• अविश्वासाचे मत म्हणजे काय?

  • विधिमंडळातील पंतप्रधानांना पदावरून दूर करण्यासाठीची ठराव.