कला आणि संस्कृती

मुख्य संकल्पना आणि सूत्रे

कला आणि संस्कृतीसाठी ५-७ आवश्यक संकल्पना द्या:

१० सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs)

वाढत्या अडचणीचे १० बहुपर्यायी प्रश्न तयार करा (प्रश्न १-३: सोपे, प्रश्न ४-७: मध्यम, प्रश्न ८-१०: कठीण)

प्रश्न १. कोणत्या शास्त्रीय नृत्य प्रकाराचा उगम तमिळनाडूमध्ये झाला? अ) कथक ब) भरतनाट्यम क) ओडिसी ड) कथकली

उत्तर: ब) भरतनाट्यम

स्पष्टीकरण: भरतनाट्यम हा सर्वात जुना शास्त्रीय नृत्य प्रकार आहे ज्याचा उगम तमिळनाडूतील मंदिरांमध्ये झाला. कथक उत्तर भारतातील, ओडिसी ओडिशातील, कथकली केरळातील.

शॉर्टकट: “भरत"नाट्यम - लक्षात ठेवा “भरत” = भारत, दक्षिणेत उगम

संकल्पना: कला आणि संस्कृती - शास्त्रीय नृत्य प्रकार

प्रश्न २. अजिंठा लेणी कोणत्या कलेसाठी प्रसिद्ध आहेत? अ) भित्तिचित्रे ब) शिल्पकला क) वास्तुकला ड) संगीत

उत्तर: अ) भित्तिचित्रे

स्पष्टीकरण: अजिंठा लेणी (महाराष्ट्र) मध्ये इ.स.पू. दुसऱ्या शतकापासून इ.स. सहाव्या शतकापर्यंतची बौद्ध भित्तिचित्रे आहेत, जी जातक कथांचे चित्रण करतात.

शॉर्टकट: “अजिंठा” = “अ” म्हणजे “आर्ट” (कला) चित्रे

संकल्पना: कला आणि संस्कृती - प्राचीन भारतीय कला

प्रश्न ३. उस्ताद बिस्मिल्ला खां यांच्याशी कोणते वाद्य संबंधित आहे? अ) सितार ब) तबला क) शहनाई ड) बासरी

उत्तर: क) शहनाई

स्पष्टीकरण: उस्ताद बिस्मिल्ला खां हे दिग्गज शहनाई वादक होते ज्यांनी १९४७ च्या स्वातंत्र्यदिनी लाल किल्ल्यावर वादन केले होते.

शॉर्टकट: “बिस्मिल्ला” = “ब्लोइंग” (फुंकण्याचे) वाद्य = शहनाई

संकल्पना: कला आणि संस्कृती - वाद्ये आणि महारथी

प्रश्न ४. कोणते राज्य “घूमर” या लोकनृत्यासाठी प्रसिद्ध आहे? अ) गुजरात ब) राजस्थान क) पंजाब ड) हरियाणा

उत्तर: ब) राजस्थान

स्पष्टीकरण: घूमर हे राजस्थानचे पारंपारिक महिलांचे नृत्य आहे, जे रंगीत घागऱ्यांसह वर्तुळाकार हालचालींमध्ये केले जाते.

शॉर्टकट: “घूमर” = “घूंघट” + राजस्थानी महिला संस्कृती

संकल्पना: कला आणि संस्कृती - लोकनृत्ये

प्रश्न ५. “नाट्यशास्त्र” कोणी लिहिले? अ) भरत मुनी ब) वाल्मीकी क) व्यास ड) पाणिनी

उत्तर: अ) भरत मुनी

स्पष्टीकरण: नाट्यशास्त्र (इ.स.पू. २०० - इ.स. २००) हा भरत मुनींनी लिहिलेला कलाप्रकारांवरील प्राचीन ग्रंथ आहे, ज्यात नृत्य, नाटक, संगीत यांचा समावेश आहे.

शॉर्टकट: “भरत"नाट्यम हे “भरत” मुनींच्या नाट्यशास्त्रावरून आले आहे

संकल्पना: कला आणि संस्कृती - कलांवरील प्राचीन ग्रंथ

प्रश्न ६. वाराणसीकडून कोणती हस्तकला जीआय टॅग अंतर्गत संरक्षित आहे? अ) पश्मिना ब) बनारसी रेशीम क) चंदेरी ड) कांचीपुरम

उत्तर: ब) बनारसी रेशीम

स्पष्टीकरण: वाराणसी (उत्तर प्रदेश) येथील बनारसी रेशीम साड्यांना २००९ मध्ये जीआय टॅग मिळाला, जे सोने/चांदीच्या जरी कामासाठी ओळखले जातात.

शॉर्टकट: “बनारसी” = “बनारस” = वाराणसी

संकल्पना: कला आणि संस्कृती - हस्तकला आणि जीआय टॅग

प्रश्न ७. रुक्मिणी देवी अरुंडेल यांचा कोणत्या नृत्य प्रकाराशी संबंध आहे? अ) कथक ब) भरतनाट्यम क) ओडिसी ड) मोहिनीअट्टम

उत्तर: ब) भरतनाट्यम

स्पष्टीकरण: रुक्मिणी देवी अरुंडेल (१९०४-१९८६) यांनी भरतनाट्यमचा पुनरुज्जीवन केला आणि चेन्नई येथे कलाक्षेत्र फाउंडेशनची स्थापना केली.

शॉर्टकट: “अरुंडेल” = “अ” म्हणजे “एन्शंट” (प्राचीन) नृत्य पुनरुज्जीवन

संकल्पना: कला आणि संस्कृती - नृत्य पुनरुज्जीवक

प्रश्न ८. कोणते युनेस्को स्थळ “रथ” मंदिरांसाठी ओळखले जाते? अ) खजुराहो ब) महाबलीपुरम क) हंपी ड) पट्टदकल

उत्तर: ब) महाबलीपुरम

स्पष्टीकरण: महाबलीपुरम येथील स्मारकांचा समूह (१९८४) मध्ये पंच रथ आहेत - पाच एकसंध खडकात कोरलेली रथाच्या आकाराची मंदिरे.

शॉर्टकट: “रथ” = “रथ” = महाबलीपुरमची किनारी मंदिरे

संकल्पना: कला आणि संस्कृती - युनेस्को जागतिक वारसा स्थळे

प्रश्न ९. “गंगूबाई हंगल” पुरस्कार कोणत्या क्षेत्रात दिला जातो? अ) साहित्य ब) संगीत क) नृत्य ड) नाटक

उत्तर: ब) संगीत

स्पष्टीकरण: गंगूबाई हंगल (१९००-२००९) या किराणा घराण्यातील दिग्गज हिंदुस्तानी शास्त्रीय गायिका होत्या. कर्नाटकात संगीतातील उत्कृष्टतेसाठी हा पुरस्कार दिला जातो.

शॉर्टकट: “गंगूबाई हंगल” = “ग” म्हणजे “गान” (गायन)

संकल्पना: कला आणि संस्कृती - संगीत पुरस्कार

प्रश्न १०. २०२३ मध्ये युनेस्कोच्या मेमरी ऑफ द वर्ल्ड रजिस्टरमध्ये कोणती हस्तलिखित नोंदवली गेली? अ) ऋग्वेद ब) रामचरितमानस क) गुरु ग्रंथ साहिब ड) भगवद्गीता

उत्तर: ब) रामचरितमानस

स्पष्टीकरण: रामचरितमानस (तुलसीदास, १६वे शतक) अवधी हस्तलिखित २०२३ मध्ये युनेस्को मेमरी ऑफ द वर्ल्ड रजिस्टरमध्ये समाविष्ट करण्यात आले, ही ७वी भारतीय नोंद आहे.

शॉर्टकट: २०२३ = “टू-झीरो-टू-थ्री” = “तुलसीदास रामायण”

संकल्पना: कला आणि संस्कृती - युनेस्को मेमरी ऑफ द वर्ल्ड रजिस्टर

५ मागील वर्षांचे प्रश्न (PYQ)

प्रामाणिक परीक्षा संदर्भांसह मागील वर्षांच्या प्रश्नांची शैली तयार करा:

PYQ १. कोणते शहर “पिछवाई” चित्रकलेसाठी प्रसिद्ध आहे? [RRB NTPC 2021 CBT-1]

उत्तर: नाथद्वारा (राजस्थान)

स्पष्टीकरण: पिछवाई चित्रकलेचा उगम राजस्थानच्या नाथद्वारा येथे झाला, जी भगवान कृष्णाच्या जीवनाचे, विशेषतः श्रीनाथजी स्वरूपाचे चित्रण करते.

परीक्षा टिप: लक्षात ठेवा “पिछवाई” = “प” म्हणजे “पेंटिंग” (चित्रकला) + राजस्थानी कला

PYQ २. “कोणार्क सूर्य मंदिर” कोणत्या आकाराचे आहे? [RRB Group D 2022]

उत्तर: २४ चाकांच्या रथाच्या आकाराचे

स्पष्टीकरण: कोणार्क सूर्य मंदिर (ओडिशा, १३वे शतक) राजा नरसिंहदेव प्रथम यांनी बांधले, हे सूर्यदेवाच्या रथाचे प्रतिनिधित्व करते ज्यात २४ चाके (१२ महिने × २ दिवस/रात्र) आहेत.

परीक्षा टिप: कोणार्क = कोना (कोन) + अर्क (सूर्य) = सूर्य मंदिराचा रथ

PYQ ३. “जन गण मन” कोणी रचले आणि प्रथम कोठे गायले गेले? [RRB ALP 2018]

उत्तर: रवींद्रनाथ टागोर, १९११ च्या काँग्रेसच्या कलकत्ता अधिवेशनात

स्पष्टीकरण: जन गण मन टागोर यांनी रचले, प्रथम २७ डिसेंबर १९११ रोजी कलकत्ता काँग्रेस अधिवेशनात गायले गेले, २४ जानेवारी १९५० रोजी राष्ट्रगीत म्हणून स्वीकारले गेले.

परीक्षा टिप: लक्षात ठेवा “१९११” = “१+९+१+१” = “१२” = डिसेंबर, “२७” = तारीख

PYQ ४. कोणत्या राज्यात सर्वाधिक जीआय टॅग उत्पादने आहेत? [RRB JE 2019]

उत्तर: उत्तर प्रदेश (७०+ उत्पादने)

स्पष्टीकरण: उत्तर प्रदेश ७०+ जीआय टॅगसह अग्रेसर आहे ज्यात बनारसी रेशीम, लखनौ चिकन, आग्रा पेठा, कन्नौज परफ्यूम, मुरादाबाद पितळेची भांडी यांचा समावेश आहे.

परीक्षा टिप: उत्तर प्रदेश = “उत्तम” (सर्वोत्तम) प्रदेश हस्तकलेसाठी

PYQ ५. “भरतनाट्यम” नृत्याच्या मुद्रा कोणत्या ग्रंथावर आधारित आहेत? [RPF SI 2019]

उत्तर: नाट्यशास्त्रातील १०८ करणा

स्पष्टीकरण: भरतनाट्यम हे भरत मुनींच्या नाट्यशास्त्रात वर्णन केलेल्या १०८ करणा (नृत्य मुद्रा) वर आधारित आहे, जी बहुतेक चोल कांस्यमूर्तींमध्ये दर्शविली गेली आहेत.

परीक्षा टिप: १०८ = हिंदू धर्मातील पवित्र संख्या, नृत्य मुद्रांमध्ये वापरली जाते

गती ट्रिक्स आणि शॉर्टकट

कला आणि संस्कृतीसाठी, परीक्षेत चाचणी केलेले शॉर्टकट द्या:

टाळावयाच्या सामान्य चुका

झटपट पुनरावलोकन फ्लॅशकार्ड

विषय कनेक्शन्स

कला आणि संस्कृती इतर आरआरबी परीक्षा विषयांशी कशी जोडली गेली आहे:

• थेट लिंक: इतिहास - बहुतेक कलाप्रकार विशिष्ट राजवंशांदरम्यान विकसित झाले (चोल: भरतनाट्यम, मुघल: कथक, गुप्त: अजिंठा)
• एकत्रित प्रश्न: भूगोल - जीआय टॅग उत्पादने नेहमी त्यांच्या राज्यांसह विचारली जातात (बनारसी रेशीम = उत्तर प्रदेश, म्हैसूर रेशीम = कर्नाटक)
• पाया: चालू घडामोडी - नवीन युनेस्को स्थळे, कलांमधील पद्म पुरस्कारविजेते, रेल्वे बजेटमधील विशेष गाड्यांमध्ये जाहीर केलेले सांस्कृतिक उत्सव (बौद्ध सर्किट, रामायण सर्किट)