भारताची राज्ये:

• आंध्र प्रदेश
• अरुणाचल प्रदेश
• आसाम
• बिहार
• छत्तीसगड
• गोवा
• गुजरात
• हरियाणा
• हिमाचल प्रदेश
• झारखंड
• कर्नाटक
• केरळ
• मध्य प्रदेश
• महाराष्ट्र
• मणिपूर
• मेघालय
• मिझोराम
• नागालँड
• ओडिशा
• पंजाब
• राजस्थान
• सिक्कीम
• तमिळनाडू
• तेलंगणा
• त्रिपुरा
• उत्तराखंड
• उत्तर प्रदेश
• पश्चिम बंगाल

भारताची केंद्रशासित प्रदेशे:

• अंदमान आणि निकोबार बेटे
• चंदीगड
• दादरा आणि नगर हवेली आणि दमण आणि दीव
• दिल्ली
• लक्षद्वीप
• पुद्दुचेरी
• जम्मू आणि काश्मीर
• लडाख

भारताची भौगोलिक वैशिष्ट्ये:

• भारत दक्षिण आशियामध्ये स्थित आहे आणि हिमालय आणि समुद्राद्वारे उर्वरित आशियापासून वेगळा केला आहे.
• क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने हा जगातील सातवा सर्वात मोठा देश आहे आणि याची लोकसंख्या 1.45 अब्जाहून अधिक आहे, ज्यामुळे तो जगातील दुसरा सर्वाधिक लोकसंख्या असलेला देश बनतो.
• भारत भारतीय प्लेटवर स्थित आहे आणि इंडो-ऑस्ट्रेलियन प्लेटचा भाग आहे.

क्षेत्रफळानुसार जगातील सर्वात मोठे देश आहेत:

• रशिया (17,124,442 चौरस किलोमीटर)
• कॅनडा (9,984,670 चौरस किलोमीटर)
• चीन (9,706,961 चौरस किलोमीटर)
• युनायटेड स्टेट्स (9,629,091 चौरस किलोमीटर)
• ब्राझील (8,515,767 चौरस किलोमीटर)
• ऑस्ट्रेलिया (7,692,924 चौरस किलोमीटर)

भारताचे क्षेत्रफळ:

• भारताचे एकूण क्षेत्रफळ 32,87,263 चौरस किलोमीटर आहे.
• जमीन क्षेत्र: 29,73,193 चौरस किलोमीटर
• पाण्याचे क्षेत्र: 3,14,070 चौरस किलोमीटर
• भारताचे पाण्याचे क्षेत्र त्याच्या एकूण क्षेत्रफळाच्या सुमारे 9.55% बनवते.

तुलना:

• भारत युनायटेड किंगडमपेक्षा 12 पट मोठा आहे.
• भारत जपानपेक्षा 8 पट मोठा आहे.
• भारत युरोपियन युनियनच्या (सर्व 28 सदस्य राष्ट्रे एकत्रित) आकाराच्या सुमारे 3/4 वा आहे. - कन्याकुमारी हा भारताच्या मुख्य भूभागाचा सर्वात दक्षिणेकडील बिंदू आहे. हे तीन समुद्र जेथे भेटतात तेथे स्थित आहे आणि हिंदी महासागरात संपण्यापूर्वी अरुंद होते. भारताचा सर्वात दक्षिणेकडील बिंदू प्रत्यक्षात इंदिरा पॉईंट आहे, जो अंदमान आणि निकोबार बेटांवर स्थित आहे, इंडोनेशियापासून दूर नाही. तथापि, 2004 च्या सुनामी दरम्यान इंदिरा पॉईंट बुडाला होता.
• लक्षद्वीप बेटे हा बेटांचा समूह आहे जो इतर बेट समूहांच्या तुलनेत भारतीय किनाऱ्याजवळ आहे.
• भारताची किनारपट्टी खूप लांब आहे, जी जगाच्या त्रिज्येइतकीच लांब आहे.
• भारतात उत्तरेकडून दक्षिणेकडे आणि पूर्वेकडून पश्चिमेकडील अंतर अंशांमध्ये (सुमारे 30 अंश) जवळजवळ सारखेच आहे, परंतु किलोमीटरमध्ये, उत्तर-दक्षिण अंतर (सुमारे 3200 किमी) पूर्व-पश्चिम अंतरापेक्षा (सुमारे 3000 किमी) जास्त आहे.
• भारत पूर्वेकडून पश्चिमेकडे इतका पसरलेला असल्यामुळे, पूर्वेकडील आणि पश्चिमेकडील बिंदूंमध्ये दोन तासांचा वेळ फरक आहे.
• भारताचा मानक मेरिडियन (82 अंश 30 मिनिटे पूर्व) कर्कवृत्तातून जातो, विषुववृत्ताच्या उत्तरेस 23 अंश 30 मिनिटांवरील एक काल्पनिक रेषा, भारताला दोन जवळजवळ समान भागांमध्ये विभाजित करते.
• उत्तरेचा भाग हा एक विस्तीर्ण प्रदेश आहे जो पूर्वेकडून पश्चिमेकडे पसरतो, सपाट मैदाने आणि भव्य हिमालय पर्वतरांगांनी बनलेला आहे.
• कर्कवृत्ताच्या दक्षिणेस असलेला दक्षिण भाग त्रिकोणाच्या आकाराचा आहे, ज्याचा पाया उत्तरेस आणि टोक दक्षिणेकडे निर्देशित करते. हा प्रदेश प्रामुख्याने द्वीपकल्पीय पठाराचा समावेश करतो, परंतु त्यात पूर्व आणि पश्चिमेकडील किनारी भाग देखील समाविष्ट आहेत.
• पश्चिमेकडील गुजरात राज्यापासून पूर्वेकडील अरुणाचल प्रदेश राज्यापर्यंत, वेळेत दोन तासांचा फरक आहे. एकसमानता सुनिश्चित करण्यासाठी, भारताच्या मानक मेरिडियन (82 अंश 30 मिनिटे पूर्व) बाजूने वेळ, जो उत्तर प्रदेश राज्यातील मिर्झापूरमधून जातो, तो संपूर्ण देशासाठी मानक वेळ म्हणून घेतला जातो.
• भारतात दक्षिणेकडून उत्तरेकडे जाताना, देशाच्या अक्षांशीय विस्तारामुळे (विषुववृत्ताच्या सापेक्ष स्थितीमुळे) दिवस आणि रात्रीची लांबी बदलते.
• भारताची मुख्य भूमी किनारपट्टी, अंदमान, निकोबार आणि लक्षद्वीप बेटे वगळून, अंदाजे 5,423 किलोमीटरपर्यंत पसरलेली आहे. - भारतात उत्तरेकडून दक्षिणेकडील अंतर सुमारे 2093.6 किलोमीटर आहे.
• भारताच्या मुख्य भूमी किनाऱ्यावर विविध प्रकारचे समुद्रकिनारे आहेत. किनाऱ्याच्या सुमारे 43% वाळूचा आहे, 11% खडकाळ आणि उंच भिंती आहेत आणि 46% चिखलाचा आहे.
• भारतातील सर्वोच्च बिंदू के2 आहे, जो 8611 मीटर उंच आहे. तथापि, के2 गिलगित-बाल्टिस्तान प्रदेशात स्थित आहे, जो सध्या पाकिस्तान-अधिकृत काश्मीरचा भाग आहे. सिक्कीममधील कंचनजंगा हा भारताच्या सध्याच्या सीमांमधील सर्वोच्च बिंदू आहे आणि तो 8598 मीटर उंच आहे.
• थार वाळवंट हे जगातील नववे सर्वात मोठे उपोष्णकटिबंधीय वाळवंट आहे. हे 200,000 चौरस किलोमीटरपेक्षा जास्त क्षेत्र व्यापते.
• थार वाळवंटातील माती वाळूची ते वाळू-चिकणमातीच्या बनावटीची आहे.
• भारत दक्षिणेस हिंदी महासागर, नैऋत्येस अरबी समुद्र आणि आग्नेयेस बंगालच्या उपसागराने वेढलेला आहे.
• भारताचे प्रादेशिक पाणी समुद्रात 12 नॉटिकल मैल (सुमारे 22.2 किलोमीटर) पर्यंत विस्तारलेले आहे.
• मालदीव, श्रीलंका आणि इंडोनेशिया ही बेटे भारताच्या दक्षिणेस स्थित आहेत.

परिमाणे:

• उत्तरेकडून दक्षिणेकडील अंतर: 3214 किलोमीटर
• पूर्वेकडून पश्चिमेकडील अंतर: 2933 किलोमीटर
• किनारपट्टीची लांबी: 7516.6 किलोमीटर
• जमीन सीमेची लांबी: 15,200 किलोमीटर
• एकूण भौगोलिक जमीन क्षेत्र: 32,87,263 चौरस किलोमीटर
• पृथ्वीच्या पृष्ठभागाची भारताने व्यापलेली टक्केवारी: 2.4%
• भारतात राहणाऱ्या जगातील लोकसंख्येची टक्केवारी: 17.5%
• भारताचे प्रादेशिक समुद्र: 12 नॉटिकल मैल
• भारताचा सलग क्षेत्र: 24 नॉटिकल मैल
• भारताचा विशेष आर्थिक क्षेत्र: 200 नॉटिकल मैल
• भारतातील सर्वात लांब नदी: गंगा
• भारतातील सर्वात मोठे सरोवर: चिल्का सरोवर
• भारतातील सर्वोच्च बिंदू: माउंट के-2 (8611 मीटर)
• हिमालयातील भारताचा सर्वोच्च बिंदू: कंचनजंगा (8598 मीटर)
• भारतातील सर्वात निम्न बिंदू: कुट्टनाड (-2.2 मीटर)
• भारताचा सर्वात उत्तरेकडील बिंदू: सियाची

काराकोरमजवळील हिमनदी:

• भारताचा सर्वात दक्षिणेकडील बिंदू इंदिरा पॉईंट आहे, जो अंदमान आणि निकोबार बेटांमधील ग्रेट निकोबार बेटावर स्थित आहे.
• भारताचा सर्वात पश्चिमेकडील बिंदू गुजरात राज्यातील घुर मोटाच्या पश्चिमेस स्थित आहे.
• भारताचा सर्वात पूर्वेकडील बिंदू किबिथू आहे, जो अरुणाचल प्रदेश राज्यात स्थित आहे.
• भारतातील सर्वोच्च बिंदू कंचनजंगा आहे, जो सिक्कीम राज्यात स्थित आहे.
• भारतातील सर्वात निम्न बिंदू कुट्टनाड आहे, जो केरळ राज्यात स्थित आहे.

सीमा:

• उत्तरेस, भारत हिमालय पर्वतरांगेद्वारे तिबेटपासून वेगळा केला आहे. भारत चीन (सीमा लांबी: 4057 किलोमीटर), भूतान (सीमा लांबी: 699 किलोमीटर) आणि नेपाळ (सीमा लांबी: 1751 किलोमीटर) यांच्याशी सीमा सामायिक करतो.
• भूतान, नेपाळ आणि बांग्लादेश यांच्या सीमांमध्ये स्थित सिलीगुडी कॉरिडॉर मुख्य भूभाग भारताला ईशान्येकडील राज्यांशी जोडतो.
• भारत आणि चीन यांच्यातील सीमारेषा मॅकमोहन रेषा म्हणून ओळखली जाते.
• भारताचा अक्षांशीय आणि रेखांशीय विस्तार अंशांमध्ये जवळजवळ सारखाच आहे, दोन्ही सुमारे 30 अंश आहेत. तथापि, किलोमीटरच्या दृष्टीने, उत्तर-दक्षिण अंतर (अंदाजे 3200 किलोमीटर) पूर्व-पश्चिम अंतरापेक्षा जास्त आहे.
• पूर्वेस, भारत म्यानमार बाजूच्या चिन टेकड्या आणि काचिन टेकड्यांशी सीमा सामायिक करतो.

भारताच्या आंतरराष्ट्रीय सीमा:

ईशान्य:

• भारत अत्यंत ईशान्येस म्यानमार (बर्मा म्हणूनही ओळखले जाते) शी सीमा सामायिक करतो. सीमा दाट जंगलाने आच्छादित पर्वतांद्वारे चिन्हांकित केली आहे.

पूर्व:

• बांग्लादेश हे इंडो-गंगेटिक मैदानाचे पाणलोट क्षेत्र, खासी टेकड्या आणि मिझो टेकड्यांद्वारे भारतापासून वेगळे केले आहे. भारत आणि बांग्लादेश यांच्यातील सीमा 4,096 किलोमीटर लांब आहे.

पश्चिम:

• पाकिस्तान पंजाब मैदान आणि थार वाळवंटावर स्थित आहे. भारत आणि पाकिस्तान यांच्यातील सीमा 3,323 किलोमीटर लांब आहे.
• अफगाणिस्तान वायव्येस स्थित आहे. भारत आणि अफगाणिस्तान यांच्यातील सीमा 106 किलोमीटर लांब आहे.
• पाकिस्तान पंजाब मैदान आणि थार वाळवंटावर स्थित आहे. भारत आणि पाकिस्तान यांच्यातील सीमा 3,323 किलोमीटर लांब आहे.
• अफगाणिस्तान वायव्येस स्थित आहे. भारत आणि अफगाणिस्तान यांच्यातील सीमा 106 किलोमीटर लांब आहे.

दक्षिण:

• भारत दक्षिणेस हिंदी महासागराने वेढलेला आहे.
• श्रीलंका हे मन्नारचे आखात आणि पाक सामुद्रधुनीद्वारे भारतापासून वेगळे केले आहे.

आंतरराष्ट्रीय सीमा सामायिक करणारी राज्ये:

• अफगाणिस्तान: लडाख (पीओके प्रदेश)
• बांग्लादेश: पश्चिम बंगाल, मिझोराम, मेघालय, त्रिपुरा, आसाम
• भूतान: पश्चिम बंगाल, सिक्कीम, अरुणाचल प्रदेश, आसाम
• चीन: जम्मू आणि काश्मीर, हिमाचल प्रदेश, उत्तराखंड, सिक्कीम, अरुणाचल प्रदेश
• नेपाळ: बिहार, उत्तराखंड, उत्तर प्रदेश, सिक्कीम, पश्चिम बंगाल
• म्यानमार: अरुणाचल प्रदेश, नागालँड
• पाकिस्तान: राजस्थान, गुजरात, जम्मू आणि काश्मीर, पंजाब

भारताची भौतिक वैशिष्ट्ये:

• भारताचे तीन मुख्य भागांमध्ये विभाजन करता येते:

  1. हिमालय आणि त्याच्या आजूबाजूचे पर्वत
  2. इंडो-गंगेटिक मैदाने
  3. द्वीपकल्पीय भारत

• एक चौथा भाग देखील आहे, किनारी मैदाने, जी द्वीपकल्पाला वेढतात.

• हिमालय ही जगातील सर्वात तरुण वलित पर्वतरांग आहे. ते उत्तर, वायव्य आणि ईशान्येस भारताला वेढतात.

• हिमालय आणि त्याच्या आजूबाजूचे पर्वत खूप जुन्या खडकांनी बनलेले आहेत जे समुद्राखाली तयार झाले होते.

• इंडो-गंगेटिक मैदाने हिमालयाच्या दक्षिणेस स्थित आहेत. ते हिमालयातून नद्यांनी आणलेल्या मातीने बनलेली आहेत.

• द्वीपकल्पीय भारत हा भारताचा सर्वात जुना भाग आहे. तो खूप कठीण खडकांनी बनलेला आहे.

• किनारी मैदाने द्वीपकल्पीय भारताला वेढतात. ती पर्वतांमधून नद्यांनी आणलेल्या वाळू आणि चिकणमातीने बनलेली आहेत.

हिमालय आणि काराकोरम पर्वतरांग

हिमालय आणि काराकोरम पर्वतरांग जगातील सर्वात प्रभावशाली पर्वतरांगांपैकी दोन आहेत. ते आशियामध्ये स्थित आहेत आणि भारताच्या उत्तर सीमेवर धावतात.

काराकोरम पर्वतरांगेत अनेक पर्वतरांगा आहेत, ज्यात झास्कर, लडाख आणि पीरपंजल पर्वतरांगांचा समावेश आहे. झेलम नदी या प्रदेशातून वाहते.

हिमालयात तीन मुख्य पर्वतरांगा आहेत: हिमाद्री, हिमाचल आणि शिवालिक पर्वतरांगा. त्या सुमारे 2400 किलोमीटर लांब आहेत आणि रुंदी 240 ते 320 किलोमीटरपर्यंत बदलतात.

ग्रेटर हिमालय, किंवा उत्तरेकडील पर्वतरांग, हिमालयाचा सर्वोच्च भाग आहे. त्यात जगातील तीन सर्वोच्च पर्वत आहेत: माउंट एव्हरेस्ट (8848 मीटर), के-2 किंवा माउंट गॉडविन ऑस्टिन (8611 मीटर) आणि कंचनजंगा (8598 मीटर).

ही उंची हिमालयातून प्रवास करणे कठीण करते. पर्वत ओलांडण्यासाठी फक्त काही दरे आहेत. काही सर्वात प्रसिद्ध दरांमध्ये शिपकी ला, जेलेप ला आणि नाथू ला यांचा समावेश आहे.

हिमालय

हिमालय ही आशियातील एक पर्वतरांग आहे. ते जगातील सर्वोच्च पर्वत आहेत. हिमालयाचे तीन भाग केले आहेत: ग्रेटर हिमालय, लेसर हिमालय आणि आउटर हिमालय.

ग्रेटर हिमालय

ग्रेटर हिमालय हा हिमालयाचा सर्वोच्च भाग आहे. ते वर्षभर बर्फाने झाकलेले असतात. ग्रेटर हिमालयात अनेक हिमनद्या आहेत, ज्या गंगा आणि यमुना सारख्या नद्यांचे स्रोत आहेत. ग्रेटर हिमालयाचा गाभा ग्रॅनाइटचा बनलेला आहे.

लेसर हिमालय

लेसर हिमालय ग्रेटर हिमालयाच्या दक्षिणेस स्थित आहेत. ते ग्रेटर हिमालयापेक्षा उंच नाहीत, परंतु तरीही ते खूप उंच आहेत. लेसर हिमालयात अनेक दऱ्या आहेत, ज्यात प्रसिद्ध काश्मीर खोरीचा समावेश आहे. लेसर हिमालयात अनेक आरोग्यवर्धक स्थाने देखील आहेत.

आउटर हिमालय

आउटर हिमालय हा हिमालयाचा सर्वात निम्न भाग आहे. ते लेसर हिमालय आणि इंडो-गंगेटिक मैदानांदरम्यान स्थित आहेत. आउटर हिमालय अत्यंत संकुचित आणि बदललेल्या खडकांनी बनलेले आहेत. अत्यंत पूर्वेकडील लेसर हिमालय सतत पर्वतरांगांद्वारे जोडलेले आहेत. लेसर हिमालय आणि शिवालिक यांच्यातील रेखांशीय दरीला डन्स म्हणतात. देहरादून, कोटली डून आणि पाटली डून ही काही प्रसिद्ध डन्स आहेत. या पर्वतरांगा मुख्य हिमालयीन पर्वतरांगांमधून नद्यांनी आणलेल्या सैल गाळांनी बनलेल्या आहेत. या दऱ्यांवर जाड ग्राव्हेल आणि गाळाचा थर आहे. उत्तरेची मैदाने किंवा इंडो-गंगेटिक मैदाने गंगा आणि ब्रह्मपुत्रा नद्यांच्या दऱ्यांद्वारे तयार झाली आहेत. ती सुमारे 2400 किमी लांब आणि 240-320 किमी रुंद आहेत. ही मैदाने भारताच्या जमिनीच्या एक तृतीयांश भाग व्यापतात आणि सर्वात सुपीक प्रदेश आहेत. भूप्रदेशाच्या वैशिष्ट्यांवर आधारित, या मैदानाचे दोन भाग आहेत. इंडो-गंगेटिक प्रदेश हे केवळ चतुर्थक कालखंडात तयार झालेले एक अतिशय तरुण वैशिष्ट्य आहे. यात कमी उंच आराखडा आहे आणि प्रामुख्याने चांगली विकसित नद्यांनी कोरलेल्या लहरीदार मैदानांचा समावेश आहे.

नदी प्रणाली

• नदी प्रणालीची पृष्ठभाग मध्य ते उत्तर प्लेइस्टोसीन आणि होलोसीन किंवा अलीकडील युगाच्या गाळांनी झाकलेली आहे.
• पश्चिमेस, त्यात थार वाळवंटाचा विस्तीर्ण भाग समाविष्ट आहे.
• पूर पातळीच्या वरची उंच मैदाने गाळाच्या मातीने बनलेली आहेत. हे जगातील सर्वात सुपीक भागांपैकी एक आहे.
• कमी जमीन पुराच्या वेळी पुरासंबंधी असुरक्षित आहेत.
• महान मैदाने उत्तरेकडील महान पर्वतांच्या दक्षिणेस सपाट जमिनीचा समावेश करतात जी सुपीक गाळाच्या मातीने बनलेली आहेत.
• महान मैदाने उत्तरेकडील पर्वतांद्वारे पूर्व, उत्तर आणि पश्चिमेस आणि द्वीपकल्पीय पठारांद्वारे दक्षिणेस सीमांकित केली आहेत.
• आसाम मैदानांमध्ये ब्रह्मपुत्रा खोरीचा समावेश आहे; पूर्वेची मैदाने बंगाल बेसिन आणि बिहार व्यापतात; उत्तरेची मैदाने उत्तर प्रदेश-पंजाब दोआबवर पसरलेली आहेत, आणि सिंधू मैदाने पंजाब आणि सिंधचे क्षेत्र व्यापतात जे महान नदीने पाणी दिलेले आहे.
• त्यामुळे त्यात सिंधू बेसिन, गंगा बेसिन आणि ब्रह्मपुत्रा बेसिनचा समावेश आहे. सिंधू नदी आणि त्याच्या उपनद्या-झेलम, चिनाब, रावी, बियास आणि सतलज-सिंधू बेसिन तयार करतात.

गंगा नदीच्या उपनद्या:

• गंगा नदीच्या काही उपनद्या हिमालयात सुरू होतात, तर काही द्वीपकल्पीय पठारात सुरू होतात.
• हिमालयीन उपनद्यांमध्ये यमुना, घाघरा, गंडक, कोसी आणि तिस्ता नद्यांचा समावेश आहे.
• द्वीपकल्पीय पठार उपनद्यांमध्ये चंबल, सिंध, बेतवा, सोन, केन आणि दामोदर नद्यांचा समावेश आहे.

ब्रह्मपुत्रा नदी:

• ब्रह्मपुत्रा नदी हिमालयाच्या पलीकडे सुरू होते.

दख्खनचे पठार:

• दख्खनचे पठार उत्तरेच्या मैदानांच्या दक्षिणेस स्थित आहे.
• ते पूर्व आणि पश्चिम घाट पर्वतरांगांद्वारे सीमांकित आहे.
• दख्खनचे पठार प्रीकॅम्ब्रियन खडकांनी बनलेले आहे, जे पृथ्वीवरील काही सर्वात जुन्या खडकांपैकी आहेत.
• दख्खन पठारातील सर्वोच्च शिखरे निलगिरी टेकड्या आहेत, जी 2,500 मीटरपेक्षा जास्त उंचीवर पोहोचतात.
• दख्खन पठाराचा भूप्रदेश खडबडीत आहे, परंतु हिमालयापेक्षा तितका खडबडीत नाही.
• दख्खन पठारातील बहुतेक टेकड्या विवर्तनिक क्रियेपेक्षा धूपीकरणाद्वारे तयार झाल्या आहेत.

4. किनारी मैदाने:

• पश्चिमेचे किनारी मैदान दोन भागांमध्ये विभागलेले आहे: उत्तरेकडील कोंकण आणि दक्षिणेकडील मलबार किनारा.
• पूर्वेच्या किनारी पट्ट्याला कोरोमंडल किनारा म्हणतात.

द्वीपकल्पीय भारताचे महान पठार:

• द्वीपकल्पीय भारताचे मोठे पठार महान मैदानांच्या दक्षिणेस स्थित आहे. ते कठीण अग्नीय खडकांनी बनलेले आहे.
• पठाराचे दोन भाग आहेत:
  • उत्तरेकडील मालवा पठार उत्तरेकडे उतार असलेले आहे.
  • दक्षिणेकडील दख्खन पठार.

ग्रेट इंडियन डेझर्ट:

• मालवा पठाराच्या वायव्येस ग्रेट इंडियन डेझर्ट स्थित आहे. ह