अंतराळ मोहिमा:

आर्यभट्ट:

• भारताने १९ एप्रिल १९७५ रोजी आपला पहिला प्रायोगिक उपग्रह अंतराळात पाठवला.
• आर्यभट्ट हा भारताचा पहिला प्रायोगिक उपग्रह होता.
• त्याचे वजन ३६० किलोग्रॅम होते.
• तो सोव्हिएत युनियनमधील एका अंतराळ केंद्रातून प्रक्षेपित करण्यात आला.
• या उपग्रहाने अंतराळात एक्स-किरणांचा वापर करून वैज्ञानिक प्रयोग केले आणि माहिती पृथ्वीवर परत पाठवली.

भास्कर-१:

• भारताचा दुसरा उपग्रह ७ जून १९७९ रोजी प्रक्षेपित करण्यात आला.
• त्याचे वजन ४३६ किलोग्रॅम होते.
• या उपग्रहाने भारताची जमीन, पाणी, जंगले आणि महासागर यांची माहिती गोळा केली.

रोहिणी:

• रोहिणी मालिकेतील उपग्रह भारतीय वैज्ञानिक कार्यक्रमांसाठी इस्रोने बनवले.
• चार रोहिणी उपग्रह प्रक्षेपित करण्यात आले: रोहिणी-१ए, -१बी, -२, आणि -३.
• रोहिणी-१बी हा भारतीय रॉकेटद्वारे प्रक्षेपित केला गेलेला पहिला भारतीय उपग्रह होता.

रोहिणी १बी:

• १८ जुलै १९८० रोजी श्रीहरिकोटा येथून एसएलव्ही-३ रॉकेटचा वापर करून प्रक्षेपित करण्यात आला.
• हे भारताचे पहिले यशस्वी उपग्रह प्रक्षेपण होते.
• रोहिणी-१ए च्या अपयशानंतर हा प्रायोगिक उपग्रह प्रक्षेपित करण्यात आला.

रोहिणी १ए:

• १० ऑगस्ट १९७९ रोजी प्रक्षेपित करण्यात आला.
• तो २० मे १९८१ रोजी पृथ्वीच्या कक्षेत परत आला.
• रोहिणी १ए हे बहुधा एक अपयशी प्रक्षेपण होते आणि त्याला कक्षा प्राप्त झाली नाही.

रोहिणी २:

• ३१ मे १९८१ रोजी एसएलव्ही रॉकेटचा वापर करून प्रक्षेपित करण्यात आला.

श्रीहरिकोटा मधील रोहिणी ३

• रोहिणी ३: १७ एप्रिल १९८३ रोजी श्रीहरिकोटा येथून एसएलव्ही-३ रॉकेटचा वापर करून प्रक्षेपित करण्यात आला.

• यात दोन कॅमेरे आणि एक विशेष रेडिओ बीकन होता.

• २४ सप्टेंबर १९८४ रोजी बंद करण्यात आल्यापूर्वी या उपग्रहाने पृथ्वीच्या सुमारे ५००० चित्रे परत पाठवली.

• तो १९ एप्रिल १९९० रोजी परत कक्षेत आला.

ॲपल (एरियन पॅसेंजर पेलोड एक्सपेरिमेंट)

• पृथ्वीच्या वर स्थिर स्थितीत राहणारा भारताचा पहिला प्रायोगिक उपग्रह. त्याचे वजन ६७३ किलोग्रॅम होते आणि तो १९ जून १९८१ रोजी प्रक्षेपित करण्यात आला.

भास्कर-२

• पृथ्वीचे निरीक्षण करण्यासाठीचा भारताचा दुसरा उपग्रह. तो २० नोव्हेंबर १९८१ रोजी प्रक्षेपित करण्यात आला.

एसएलव्ही मिशन (सॅटेलाइट लॉन्च व्हेईकल)

• भारताचे पहिले उपग्रह प्रक्षेपण वाहन, एसएलव्ही-३, १८ जुलै १९८० रोजी श्रीहरिकोटा येथून यशस्वीरित्या प्रक्षेपित करण्यात आले.

• रोहिणी-२ (आरएस-डी२) १७ एप्रिल १९८३ रोजी एसएलव्ही-३ चा वापर करून कक्षेत स्थापित करण्यात आला. यामुळे एसएलव्ही-३ च्या नियोजित चाचणी उड्डाणांची पूर्तता झाली.

आयआरएस मिशन (इंडियन रिमोट सेंसिंग सॅटेलाइट)

• नैसर्गिक संसाधनांचे निरीक्षण आणि व्यवस्थापन करण्यासाठी आयआरएस-१ए, भारताचा पहिला आयआरएस उपग्रह, १७ मार्च १९८८ रोजी प्रक्षेपित करण्यात आला.

• आयआरएस-१बी, भारताचा दुसरा आयआरएस उपग्रह, २९ ऑगस्ट १९९१ रोजी प्रक्षेपित करण्यात आला. - २९ ऑगस्ट १९९१ रोजी एक नवीन रिमोट सेंसिंग उपग्रह अंतराळात पाठवण्यात आला. याने आयआरएस-आयए उपग्रहाची जागा घेतली, जो कार्य करणे बंद करण्याच्या मार्गावर होता.

• आयआरएस-आयसी, आयआरएस-पी३, आयआरएस-आयडी आणि आयआरएस-पी४ यांच्या समावेशाने आयआरएस प्रणाली आणखी सुधारण्यात आली.

• शेवटचे तीन उपग्रह २८ डिसेंबर १९९५ रोजी एका रशियन रॉकेटद्वारे प्रक्षेपित करण्यात आले.

• आयआरएस-१सी २८ डिसेंबर १९९५ रोजी रशियन रॉकेटद्वारे प्रक्षेपित करण्यात आला, परंतु आयआरएस-पी३ आणि आयआरएस-आयडी त्याच तारखेला प्रक्षेपित करण्यात आले नाहीत. आयआरएस-पी३ २१ मार्च १९९६ रोजी प्रक्षेपित करण्यात आला.

आयआरएस-आयडी २९ सप्टेंबर १९९७ रोजी पीएसएलव्हीद्वारे प्रक्षेपित करण्यात आला.

• आयआरएस-पी३ २१ मार्च १९९६ रोजी पीएसएलव्ही-डी३ च्या तिसऱ्या विकासात्मक उड्डाणाद्वारे प्रक्षेपित करण्यात आला.
• आयआरएस-पी४ (ओशनसॅट), आणखी एक उपग्रह, २६ मे १९९९ रोजी पीएसएलव्हीद्वारे प्रक्षेपित करण्यात आला.
• आयआरएस-पी५ आणि आयआरएस-पी६, आणखी दोन उपग्रह, पुढील तीन वर्षांत प्रक्षेपित करण्याची योजना आहे. आयआरएस-पी५ (कार्टोसॅट-१) ५ मे २००५ रोजी प्रक्षेपित करण्यात आला, आयआरएस-पी६ (रिसोर्सेसॅट-१) १७ ऑक्टोबर २००३ रोजी प्रक्षेपित करण्यात आला. आयआरएस-प५ चा वापर मॅपिंगसाठी होईल आणि आयआरएस-प६ चा वापर शेती आणि नैसर्गिक संसाधनांच्या अभ्यासासाठी होईल.

एएसएलव्ही मिशन (ऑगमेंटेड सॅटेलाइट लॉन्च व्हेईकल):

एएसएलव्ही हे भारतीय उपग्रहांना कमी पृथ्वी कक्षेत प्रक्षेपित करण्यासाठी डिझाइन केलेले रॉकेट आहे. हे सुमारे १५० किलोग्रॅम वजनाचे उपग्रह आणि ४०० किमी कक्षा वाहून नेऊ शकते.

एसआरओएसएस (स्ट्रेच्ड रोहिणी सॅटेलाइट सिरीज):

• दोन एएसएलव्ही प्रक्षेपणांना अपयश आल्यानंतर, एसआरओएसएस-३, एक १०५-किलोग्रॅमचा उपग्रह, यशस्वीरित्या ४५०-किलोमीटर उंच कक्षेत स्थापित करण्यात आला.
• भारताचे चौथे विकासात्मक उड्डाण ४ मे १९९४ रोजी करण्यात आले.
• एसआरओएसएस-सी२ १३ जुलै १९९२ रोजी प्रक्षेपित करण्यात आला, एसआरओएसएस-सी४ ४ मे १९९४ रोजी प्रक्षेपित करण्यात आला आणि तो श्रीहरिकोटा येथून पृथ्वीच्या कक्षेत यशस्वीरित्या स्थापित करण्यात आला.
• एएसएलव्ही हे अधिक शक्तिशाली पोलर सॅटेलाइट लॉन्च व्हेईकल (पीएसएलव्ही) आणि जिओसिंक्रोनस लॉन्च व्हेईकल (जीएसएलव्ही) चे अग्रदूत आहे.
• पीएसएलव्हीचे पहिले विकासात्मक उड्डाण, पीएसएलव्ही-डी१, २० सप्टेंबर १९९३ रोजी अपयशी ठरले, परंतु ते पूर्ण अपयश नव्हते. रॉकेट अंतराळात पोहोचले परंतु मार्गदर्शन प्रणालीतील अपयशामुळे आयआरएस-१ई उपग्रहाला कक्षेत स्थापित करण्यात अपयश आले.
• तथापि, द्रव प्रणोदन प्रणालींमध्ये भारताची क्षमता दर्शविल्यामुळे इस्रोने ते आंशिक यश मानले.

इन्सॅट मिशन (इंडियन नॅशनल सॅटेलाइट सिस्टीम)

• इंडियन नॅशनल सॅटेलाइट (इन्सॅट) प्रणाली ही अवकाश विभाग, दूरसंचार विभाग, भारतीय हवामान विभाग, ऑल इंडिया रेडिओ आणि दूरदर्शन यांचा समावेश असलेली एक संयुक्त प्रकल्प आहे.
• सचिव-स्तरीय इन्सॅट समन्वय समिती इन्सॅट प्रणालीची एकूण समन्वय आणि व्यवस्थापनासाठी जबाबदार आहे.
• १९८३ मध्ये स्थापन झालेली, इन्सॅट ही जगातील सर्वात मोठ्या देशांतर्गत उपग्रह प्रणालींपैकी एक आहे.- पहिला इन्सॅट उपग्रह, इन्सॅट-१ए, १० एप्रिल १९८२ रोजी प्रक्षेपित करण्यात आला
• आशिया पॅसिफिक प्रदेशात, कार्यरत असलेल्या नऊ देशांतर्गत संप्रेषण उपग्रह प्रणाल्या आहेत. हे उपग्रह आहेत: इन्सॅट-२ई, इन्सॅट-३ए, इन्सॅट-३बी, इन्सॅट-३सी, इन्सॅट-३ई, जीसॅट-२, एड्युसॅट, आणि इन्सॅट-४ए.

सर्वात अलीकडील उपग्रह, इन्सॅट-४ए, २२ डिसेंबर २००५ रोजी फ्रेंच गयाना येथील कुरू येथून यशस्वीरित्या प्रक्षेपित करण्यात आला. या उपग्रहामुळे इन्सॅटची क्षमता, विशेषतः डायरेक्ट-टू-होम (डीटीएच) दूरदर्शन प्रसारणासाठी, मोठ्या प्रमाणात सुधारली.

दुर्दैवाने, १० जुलै २००६ रोजी इन्सॅट-४सी चे प्रक्षेपण यशस्वी झाले नाही.

इन्सॅट प्रक्षेपणांचा संक्षिप्त आढावा येथे आहे:

• इन्सॅट-१ए: १० एप्रिल १९८२ रोजी प्रक्षेपित करण्यात आला, परंतु अकाली अपयशी ठरला.
• इन्सॅट-१बी: ३० ऑगस्ट १९८३ रोजी प्रक्षेपित करण्यात आला आणि यशस्वी ठरला.
• इन्सॅट-१सी: २२ जुलै १९८८ रोजी प्रक्षेपित करण्यात आला, परंतु १९८९ मध्ये अनावश्यक ठरला.
• इन्सॅट-१डी: १७ जुलै १९९० रोजी प्रक्षेपित करण्यात आला आणि यशस्वी ठरला, त्याने आपले कार्य पूर्ण केले.

इन्सॅट-२ प्रकल्प

• इन्सॅट-२ए: भारताचा पहिला स्वदेशी बनवलेला दुसऱ्या पिढीचा उपग्रह. तो १० जुलै १९९२ रोजी प्रक्षेपित करण्यात आला आणि इन्सॅट-आय मालिकेपेक्षा ५०% जास्त क्षमता आहे.
• इन्सॅट-२बी: भारताचा दुसरा स्वदेशी बनवलेला उपग्रह. तो २३ जुलै १९९३ रोजी कुरू, फ्रेंच गयाना येथून एरियन रॉकेटद्वारे प्रक्षेपित करण्यात आला आणि इन्सॅट-२ए पेक्षा ५०% जास्त क्षमता आहे.

इन्सॅट-२बी

• इन्सॅट-२बी २३ जुलै १९९३ रोजी कुरू, फ्रेंच गिनी येथून युरोपियन स्पेस एजन्सीद्वारे प्रक्षेपित करण्यात आला.
• याने इन्सॅट-१बी ची जागा घेतली, ज्याने आपले दहा वर्षांचे आयुष्य पूर्ण केले होते.

सध्याचे उपग्रह

• इन्सॅट प्रणाली सध्या इस्रोने बनवलेल्या उपग्रहांद्वारे सेवा दिली जाते, ज्यामध्ये इन्सॅट-२सी, इन्सॅट-२ई, इन्सॅट-३बी, आणि इन्सॅट-२डीटी (ऑक्टोबर १९९७ मध्ये अरबसॅटकडून खरेदी केलेला) यांचा समावेश आहे.

इन्सॅट-३बी

• इन्सॅट-३बी २२ मार्च २००० रोजी प्रक्षेपित करण्यात आला
• इन्सॅट-३बीने प्रत्यक्षात १२ विस्तारित सी-बँड ट्रान्सपॉंडर, ३ कु-बँड ट्रान्सपॉंडर, आणि १ सीएक्सएस मोबाईल सॅटेलाइट सेवा ट्रान्सपॉंडर वाहून नेले.

इन्सॅट-४ प्रकल्प

• इन्सॅट-४सीआर २ सप्टेंबर २००७ रोजी प्रक्षेपित करण्यात आला.
• इन्सॅट-४ए खरोखरच २१ डिसेंबर २००५ रोजी प्रक्षेपित करण्यात आला, परंतु तो इन्सॅट मालिकेतील सर्वात अलीकडील उपग्रह नाही
• इन्सॅट-४बी १२ मार्च २००७ रोजी प्रक्षेपित करण्यात आला,

प्रेस ट्रस्ट ऑफ इंडिया (पीटीआय)

• पीटीआय उच्च गती आणि वाढलेल्या प्रमाणात बातम्या आणि माहिती सेवा पुरवण्यासाठी इन्सॅटची प्रसारण सुविधा वापरते.

व्यवसाय संप्रेषण आणि मोबाईल सॅटेलाइट सेवा

• इन्सॅट-२सी आणि इन्सॅट-२ई यापुढे कार्यरत नाहीत. इन्सॅट प्रणालीतील इन्सॅट-३बी आणि इतर कार्यरत उपग्रह व्यवसाय संप्रेषण आणि मोबाईल सॅटेलाइट सेवांसाठी वापरले जात आहेत.

दूरदर्शन सेवा

• इन्सॅटमुळे दूरदर्शन सेवांमध्ये लक्षणीय विस्तार झाला आहे, परंतु दूरदर्शन वाहिन्यांची संख्या अद्ययावत नाही. २०२२ पर्यंत, इन्सॅट २०० पेक्षा जास्त दूरदर्शन वाहिन्यांना आधार देते आहे.

एएसएलव्ही-डी४

• एएसएलव्ही (ऑगमेंटेड सॅटेलाइट लॉन्च व्हेईकल) चे चौथे विकासात्मक उड्डाण यशस्वीपणे पार पडले. ४ मे १९९४ रोजी, भारताने एसआरओएसएस-सी४ उपग्रह श्रीहरिकोटा येथून कक्षेत प्रक्षेपित केला.

आज, भारताकडे पीएसएलव्ही नावाचे रॉकेट आहे जे १७५० किलोग्रॅम पर्यंत वजनाचे उपग्रह कक्षेत प्रक्षेपित करू शकते.

पीएसएलव्हीचे पहिले यशस्वी प्रक्षेपण १५ ऑक्टोबर १९९४ रोजी झाले, जेव्हा त्याने आयआरएस-पी२ उपग्रह कक्षेत स्थापित केला.

पीएसएलव्हीचे दुसरे चाचणी प्रक्षेपण २१ मार्च १९९६ रोजी झाले, जेव्हा त्याने आयआरएस-पी३ उपग्रह कक्षेत स्थापित केला. हे अंतिम चाचणी प्रक्षेपण नव्हते

पीएसएलव्हीचे पहिले कार्यात्मक उड्डाण २९ सप्टेंबर १९९७ रोजी झाले, जेव्हा त्याने आयआरएस-१डी उपग्रह कक्षेत स्थापित केला.

पीएसएलव्ही-सी२ प्रक्षेपणाने २६ मे १९९६ रोजी आयआरएस-पी४ (ओशनसॅट) उपग्रह, किटसॅट-३ नावाचा कोरियन उपग्रह आणि ट्यूबसॅट नावाचा जर्मन उपग्रह कक्षेत स्थापित केले.

पीएसएलव्ही-सी३ प्रक्षेपणाची योजना आयआरएस-पी५ उपग्रह आणि प्रोबा नावाचा बेल्जियन उपग्रह कक्षेत स्थापित करण्यासाठी आहे.

भारत जीएसएलव्ही नावाचे रॉकेट देखील विकसित करत आहे, जे उपग्रहांना उच्च कक्षेत प्रक्षेपित करू शकेल.

भारताचा अवकाश कार्यक्रम

भारत इन्सॅट वर्गाचा नवीन प्रकारचा उपग्रह विकसित करत आहे. या उपग्रहांचे वजन २००० किलोग्रॅम आहे आणि त्यांना जिओसिंक्रोनस ट्रान्सफर ऑर्बिट नावाच्या विशेष कक्षेत स्थापित केले जाते. हे अजून चाचणीच्या टप्प्यात आहे.

पीएसएलव्ही सी-७ रॉकेटने चार उपग्रह अंतराळात नेले. सर्वात जड भारतीय रिमोट सेंसिंग सॅटेलाइट कार्टोसॅट-२ होता, ज्याचे वजन ६८० किलोग्रॅम होते. इतर उपग्रह स्पेस कॅप्सूल रिकव्हरी इक्विपमेंट (५५० किलोग्रॅम), इंडोनेशियाचा लापानटुबसॅट, आणि आर्जेंटिनाचा पेहुएनसॅट-१ (६ किलोग्रॅम) होते.

इस्रो, इंडियन स्पेस रिसर्च ऑर्गनायझेशन, कडे २१ अवकाश केंद्रे आहेत:

• शार-श्रीहरिकोटा लॉन्चिंग रेंज
• व्हीएसएससी-विक्रम साराभाई स्पेस सेंटर
• आयएसएसी-इस्रो सॅटेलाइट सेंटर (विकासाधीन)
• एसएसी-स्पेस ॲप्लिकेशन्स सेंटर (विकासाधीन)
• आयएसटीआरएसी-इस्रो टेलिमेट्री ट्रॅकिंग अँड कमांड नेटवर्क (विकासाधीन)

भारताने अनेक अवकाश प्रक्षेपण वाहने विकसित केली आहेत:

• एसएलव्ही-सॅटेलाइट लॉन्च व्हेईकल
• एएसएलव्ही-ऑगमेंटेड सॅटेलाइट लॉन्च व्हेईकल
• पीएसएलव्ही-पोलर सॅटेलाइट लॉन्च व्हेईकल
• जीएसएलव्ही-जिओसिंक्रोनस सॅटेलाइट लॉन्च व्हेईकल

भारत नवीन अवकाश प्रक्षेपण वाहने देखील विकसित करत आहे:

• जीएसएलव्ही एमके-आय
• जीएसएलव्ही एमके-२
• जीएसएलव्ही एमके-३

लॉन्चर आणि प्रणोदन:

• इस्रोचा सर्वात मोठा विकास क्षेत्र म्हणजे लॉन्चर आणि प्रणोदन प्रणाली.
• लॉन्चर कार्यक्रम कालांतराने हळूहळू बदलला आहे. हे सर्व-घन एसएलव्ही-३ सह सुरू झाले आणि आता पीएसएलव्ही मालिका (डेल्टा क्लास लॉन्चर) आणि जीएसएलव्ही (एरियन-क्लास) मध्ये घन, द्रव आणि क्रायोजेनिक इंधनाच्या टप्प्यांचा वापर करते.
• जीसॅट-७ विदेशी प्रक्षेपण वाहनावर (एरियन-५) प्रक्षेपित करण्यात आला कारण त्यावेळी भारतीय प्रक्षेपण वाहन उपलब्ध नव्हते.

भारतीय अवकाश कार्यक्रम:

• पीएसएलव्ही-सी२१: अर्थ ऑब्झर्वेशन सॅटेलाइट प्रक्षेपित केला.

२०१२

• प्रॉइटेरेस: ९ सप्टेंबर रोजी प्रायोगिक/लहान उपग्रह प्रक्षेपित केला.

२०१२

• रिसॅट-१: २६ एप्रिल रोजी अर्थ ऑब्झर्वेशन सॅटेलाइट प्रक्षेपित केला.

२०११

• जुगनू: १२ ऑक्टोबर रोजी प्रायोगिक/लहान उपग्रह प्रक्षेपित केला.

२०११

• एसआरएम सॅट: १२ ऑक्टोबर रोजी प्रायोगिक/लहान उपग्रह प्रक्षेपित केला.

२०११

• मेघा-ट्रॉपिक्स: १२ ऑक्टोबर रोजी अर्थ ऑब्झर्वेशन सॅटेलाइट प्रक्षेपित केला.

२०११

• जीसॅट-१२: १५ जुलै रोजी जिओ-स्टेशनरी सॅटेलाइट प्रक्षेपित केला.

२०११

• जीसॅट-८: २१ मे रोजी जिओ-स्टेशनरी सॅटेलाइट प्रक्षेपित केला.

२०११

• रिसोर्सेसॅट-२: २० एप्रिल रोजी अर्थ ऑब्झर्वेशन सॅटेलाइट प्रक्षेपित केला.

२०११

• युथसॅट: २० एप्र