ଭାରତର ଲୋକନୃତ୍ୟ
1. ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିଚୟ
- ଲୋକନୃତ୍ୟ ହେଉଛି ଏକ ଅଞ୍ଚଳର ସାମାଜିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ଋତୁଭିତ୍ତିକ ଜୀବନର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି; ଏହା ଅଶାସ୍ତ୍ରୀୟ, ମୌଖିକ ପରମ୍ପରା ଓ ସାମୁଦାୟିକ ଆଧାରିତ।
- ପ୍ରଥମ ଲିପିବଦ୍ଧ ଲୋକନୃତ୍ୟ ସର୍ବେକ୍ଷଣ: ୧୯୪୬-୫୫ ମଧ୍ୟରେ ସଙ୍ଗୀତ ନାଟକ ଏକାଡେମୀ ଦ୍ୱାରା – ୧,୮୦୦ରୁ ଅଧିକ ପ୍ରକାର ତାଲିକାଭୁକ୍ତ।
- ୟୁନେସ୍କୋ ଅମୂର୍ତ୍ତ ସାଂସ୍କୃତିକ ଐତିହ୍ୟ (ଭାରତ): ୨ଟି ଲୋକନୃତ୍ୟ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ –
- ଗୁଜରାଟର ଗର୍ବା (ଅଙ୍କିତ ୨୦୨୩)
- ଓଡ଼ିଶା-ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ-ବଙ୍ଗର ଛଉ (ଅଙ୍କିତ ୨୦୧୦)।
2. ରାଜ୍ୟ ଅନୁସାରେ ପ୍ରମୁଖ ଲୋକନୃତ୍ୟ (ତଥ୍ୟ ସହିତ)
| ରାଜ୍ୟ/କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ | ଲୋକନୃତ୍ୟ | ମୁଖ୍ୟ ବିଶେଷତା | ଉତ୍ସବ/ଅବସର | ସଙ୍ଗୀତ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର |
|---|---|---|---|---|
| ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ | କୁଚିପୁଡ଼ି (ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ-ଲୋକ ସମ୍ମିଶ୍ରଣ), କୋଲାଟମ | ୧୨୦+ ଦଳ; ୨୦୨୨ ରାଜ୍ୟ ବଜେଟ୍ ଲୋକ ଦଳ ପାଇଁ ₹୨୫ କୋଟି | ଉଗାଦି, ସଂକ୍ରାନ୍ତି | ଝାଞ୍ଜ, ଢୋଲ |
| ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ | ଆଜି ଲାମୁ | ୫-ଦିନିଆ ନାଟକ, ୭ ଚରିତ୍ର, ତିବ୍ବତୀୟ ଉତ୍ପତ୍ତି | ଲୋସାର୍ | ଡାମିଆନ୍, ବଂଶୀ |
| ଆସାମ | ବିହୁ | ୟୁଟ୍ୟୁବରେ ତୃତୀୟ ସର୍ବାଧିକ ଦର୍ଶିତ ଭାରତୀୟ ଲୋକ ଭିଡିଓ (୧.୨ ବିଲିୟନ ଦର୍ଶନ, ୨୦୨୩) | ରଙ୍ଗାଳୀ ବିହୁ | ଢୋଲ, ପେପା, ଗୋଗୋନା |
| ବିହାର | ଜଟ-ଜତିନ୍ | ପ୍ରେମିକ-ପ୍ରେମିକା ଲୋକକଥା ଆଧାରିତ; ୨୦୦ ବର୍ଷ ପୁରାତନ ପାଟି | ଶରଦ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା | ଢୋଲକ, ହାରମୋନିୟମ୍ |
| ଛତିଶଗଡ଼ | ପନ୍ଥୀ, ରାଉତ ନାଚା | ପନ୍ଥୀ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ସତନାମୀ ଗୁରୁ ଘାସୀଦାସ ୧୮୨୦ରେ | ମାଘୀ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା | ମନ୍ଦର, ଝାଞ୍ଜ |
| ଗୋଆ | ଢାଲୋ, ଫୁଗଡ଼ି | ଢାଲୋ କେବଳ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ୧୨-ରାତ୍ରିଆ ଆଚାର | ପୌଷ ମାସ | ଘୁମୋଟ, କାସାଲେ |
| ଗୁଜରାଟ | ଗର୍ବା, ଡାଣ୍ଡିୟା | ୨୦୨୩ ଗିନିସ୍ ରେକର୍ଡ଼: ୫୫,୩୫୧ ଜଣ ମହିଳା ବଡୋଦରାରେ ଗର୍ବା ପରିବେଷଣ | ନବରାତ୍ରି | ଢୋଲ, ନଗାଡ଼ା |
| ହରିୟାଣା | ଫାଗ, ଖୋରିଆ | ଫାଗ ହୋଳୀ ସହିତ ଜଡ଼ିତ; ହରିୟାଣା ଜନ କଳା ଟ୍ରଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ୧୮୦ ଗୀତ ଲିପିବଦ୍ଧ | ହୋଳୀ | ବୀଣ, ଢୋଲକ |
| ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ | ନାଟି | ୨୦୧୫ ଗିନିସ୍ ରେକର୍ଡ଼: ୧,୭୬୪ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ (୮ ମିନିଟ୍) | କୁଲ୍ଲୁ ଦଶହରା | ନରସିଂହା, ଖଞ୍ଜରୀ |
| ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ | ପାଇକା | ଯୁଦ୍ଧ ନୃତ୍ୟ; ୨୦୦ ପାଇକା ଅଖାଡ଼ା ଏବେବି ସକ୍ରିୟ | ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି | ନଗାରା, ଶହନାଇ |
| କର୍ଣ୍ଣାଟକ | ୟକ୍ଷଗାନ | ୩୦୦+ ସକ୍ରିୟ ଦଳ, ₹୪୦ କୋଟି ବାର୍ଷିକ ଟର୍ନଓଭର୍ | ଡିସେମ୍ବର-ମଇ | ଚନ୍ଦେ, ମଦ୍ଦଲେ |
| କେରଳ | ତେୟ୍ୟମ୍ | ୪୦୦+ ତେୟ୍ୟମ୍ ଦେବତା; ମୌସୁମୀ ନଭେମ୍ବର-ମଇ | କାଳିୟାଟ୍ଟମ୍ | ଚେନ୍ଦା, ବୀକ୍ନି |
| ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ | ମାଟକି, ଜବାରା | ମାଟକି ମହିଳାମାନେ ୫-୭ଟି ମାଟି ହାଣ୍ଡି ସନ୍ତୁଳନ କରି ଏକାକୀ ପରିବେଷଣ | ତୀଜ, ବିବାହ | ଢୋଲକ, ହାରମୋନିୟମ୍ |
| ମହାରାଷ୍ଟ୍ର | ଲାବଣୀ | ପୁଣେରେ ୨୦୧୨ରେ ୧,୭୯୬ ପରିବେଷକଙ୍କ ରେକର୍ଡ଼ | ହୋଳୀ, ଗଣେଶୋତ୍ସବ | ଢୋଲକୀ, ତୁନ୍ତୁନେ |
| ମଣିପୁର | ଥାଙ୍ଗ-ଟା | ଯୁଦ୍ଧ କଳା; ୧୯୮୭ରେ INTACH ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତ | ଲାଇ ହରାଓବା | ପୁଙ୍ଗ, ବଂଶୀ |
| ମେଘାଳୟ | ୱାଙ୍ଗଲା | ୧୯୭୬ରୁ ୧୦୦-ଢୋଲ ଉତ୍ସବ | ନଭେମ୍ବର (ଫସଲ ପରେ) | ଡାମା, ଘଣ୍ଟା |
| ମିଜୋରାମ | ଚେରାୱ | ୪–୮ଟି ବାଉଁଶ ଛଡ଼ି; ୨୦୧୦ ଆଇଜୋଲ୍ ରେକର୍ଡ଼: ୧୦,୭୩୬ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ | ଚାପଚାର୍ କୁଟ୍ | ଖୁଆଙ୍ଗ, ଡାର୍ |
| ନାଗାଲାଣ୍ଡ | ବାଉଁଶ ନୃତ୍ୟ (ଚେରାୱ ପରି) | ୨୦୨୩ ହର୍ଣ୍ଣବିଲ୍ ଉତ୍ସବରେ ୪,୦୦୦ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ | ହର୍ଣ୍ଣବିଲ୍ (୧-୧୦ ଡିସେମ୍ବର) | ଲଗ୍ ଡ୍ରମ୍, ବଂଶୀ |
| ଓଡ଼ିଶା | ଘୁମୁରା, ଛଉ | ୨,୦୦୦ ବର୍ଷ ପୁରାତନ ଯୁଦ୍ଧ ନୃତ୍ୟ; କୋଣାର୍କ ଫଳକରେ ଚିତ୍ରିତ | ଦଶହରା | ଢୋଲ, ମହୁରୀ |
| ପଞ୍ଜାବ | ଭାଙ୍ଗଡ଼ା, ଗିଦ୍ଧା | ୨୦୨୦ ଲଣ୍ଡନରେ ୩,୫୦୦ ଭାଙ୍ଗଡ଼ା ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ – UK ରେକର୍ଡ଼ | ବୈଶାଖୀ | ଢୋଲ, ତୁମ୍ବୀ |
| ରାଜସ୍ଥାନ | କାଲବେଲିଆ, ଘୁମର | କାଲବେଲିଆ ୟୁନେସ୍କୋ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ ୨୦୧୦; ଘୁମର ପଦ୍ମାବତ୍ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରରେ | ତୀଜ, ଦୀପାବଳି | ପୁଙ୍ଗୀ, ଢୋଲକ |
| ସିକ୍କିମ | ମାରୁଣୀ | ନେପାଳୀ ଉତ୍ପତ୍ତି; ୩-ଦିନିଆ ଗାଥା | ତିହାର୍ | ମଦଳ, ବିନାୟୋ |
| ତାମିଲନାଡୁ | କରଗାଟ୍ଟମ୍, ମୟିଲାଟ୍ଟମ୍ | କରଗାଟ୍ଟମ୍ ହାଣ୍ଡିର ଓଜନ ୧୦-୧୫ କି.ଗ୍ରା. | ମାରିଆମ୍ମନ୍ ଉତ୍ସବ | ନାଦସ୍ୱରମ୍, ତବିଲ୍ |
| ତେଲେଙ୍ଗାନା | ପେରିଣି ଶିବତାଣ୍ଡବମ୍ | ୭୦୦ ବର୍ଷ ପୁରାତନ ଯୋଦ୍ଧା ନୃତ୍ୟ ୧୯୭୫ରେ ପୁନରୁଦ୍ଧାର | ମହା ଶିବରାତ୍ରି | ରାମୁଡୁ, କୋମ୍ମୁ |
| ତ୍ରିପୁରା | ହୋଜାଗିରି | ମହିଳାମାନେ ବୋତଲ ଓ ଦୀପ ସନ୍ତୁଳନ କରନ୍ତି; ୨୦୧୩ ରାଜ୍ୟ ଲୋଗୋ | ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପୂଜା | ଖମ୍, ସୁମୁଇ |
| ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ | ରାସଲୀଳା, ଚର୍କୁଲା | ଚର୍କୁଲା ମୁଣ୍ଡରେ ୧୦୮ଟି ଦୀପ; ବ୍ରଜ ଅଞ୍ଚଳ | ଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀ | ପଖୱାଜ, ବଂଶୀ |
| ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ | ଲାଙ୍ଗବୀର ନୃତ୍ୟ | କେବଳ ପୁରୁଷମାନେ ଖୁଣ୍ଟ ଉପରେ କସରତ୍ବାଜୀ; ୨୦୧୮ ରାଜ୍ୟ ଯୁବ ଉତ୍ସବ | ହୋଳୀ | ଢୋଲ, ଡମାଉ |
| ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ | ଛଉ, ଝୁମୁର | ପୁରୁଲିଆ ଛଉ ମୁଖା ୨୫ଟି ଦେଶକୁ ରପ୍ତାନି | ଚୈତ୍ର ପର୍ବ | ଢମ୍ସା, ମଦଳ |
3. ଦ୍ରୁତ ଆଧାର ସାରଣୀ – ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଋତୁଭିତ୍ତିକ ନୃତ୍ୟ
| ନୃତ୍ୟ | ଯୁଦ୍ଧ (M) / ଋତୁଭିତ୍ତିକ (S) | ଉତ୍ପତ୍ତି ବର୍ଷ | ଅନନ୍ୟ ତଥ୍ୟ |
|---|---|---|---|
| ପାଇକା | M | ୧୬ଶ ଶତାବ୍ଦୀ | ଖଡ୍ଗ ଓ ଢାଲ ଡ୍ରିଲ୍ |
| ଥାଙ୍ଗ-ଟା | M | ୧୭ଶ ଶତାବ୍ଦୀ | ଖଡ୍ଗ-ବର୍ଛା ସମ୍ମିଶ୍ରଣ |
| କାଲବେଲିଆ | S | ଘୁମଣ୍ଟିଆ | ସାପୁଆ ଅନୁକରଣ |
| ବିହୁ | S | ୧୬୯୪ (ଆହୋମ୍ ରାଜା ରୁଦ୍ର ସିଂହ) | ଯୁବକ-ଯୁବତୀ ଜୀବନସାଥୀ ବାଛନ୍ତି |
| ଗର୍ବା | S | ୧୪ଶ ଶତାବ୍ଦୀ | ଶକ୍ତିର ଗଭୀର ଉପାସନା |
4. ଏକ ଧାଡ଼ିରେ ପୁନରାବୃତ୍ତି ବୁଲେଟ୍
- ଗର୍ବା – ୨୦୨୩ ୟୁନେସ୍କୋ; ୫୫,୩୫୧ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ ଗିନିସ୍ ବଡୋଦରା।
- ନାଟି – ୮-ମିନିଟ୍, ୧,୭୬୪ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ, କୁଲ୍ଲୁ ୨୦୧୫ ବିଶ୍ୱ ରେକର୍ଡ଼।
- ଭାଙ୍ଗଡ଼ା – ୩,୫୦୦ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ ଲଣ୍ଡନ ୨୦୨୦; ଫସଲ ନୃତ୍ୟ ଭାବରେ ଆରମ୍ଭ।
- କାଲବେଲିଆ – ରାଜସ୍ଥାନର ସାପୁଆ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ; ୟୁନେସ୍କୋ ୨୦୧୦।
- ଛଉ – ତିନି ଶୈଳୀ: ପୁରୁଲିଆ (ବଙ୍ଗ), ସେରାଇକେଲ୍ଲା (ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ), ମୟୁରଭଞ୍ଜ (ଓଡ଼ିଶା)।
- ୟକ୍ଷଗାନ – କର୍ଣ୍ଣାଟକର “ଜୀବନ୍ତ ରଙ୍ଗମଞ୍ଚ”; ମୌସୁମୀ ୧୫ ଡିସେମ୍ବର ପରେ ଆରମ୍ଭ।
- ତେୟ୍ୟମ୍ – ୪୦୦+ ଦେବତା; ପରିବେଷକମାନେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ ଜାତିର।
- ଚେରାୱ – ମିଜୋରାମର ବାଉଁଶ ନୃତ୍ୟ; ୧୦,୭୩୬ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ ଆଇଜୋଲ୍ ରେକର୍ଡ଼।
- ଲାବଣୀ – ମହାରାଷ୍ଟ୍ର; ପେଶୱା ପ୍ରଶ୍ରୟରେ ଆଲୋକିତ।
- ରାସଲୀଳା – କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜୀବନ ଚିତ୍ରଣ; SNA ଦ୍ୱାରା ୧୯୬୩ରେ ସ୍ୱୀକୃତ।
5. ରେଳବାଇ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ୧୫+ ବହୁବିକଳ୍ପୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ
1. ୨୦୨୩ରେ କେଉଁ ନୃତ୍ୟ ୟୁନେସ୍କୋ ତାଲିକାରେ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଥିଲା?
ଉତ୍ତର: ଗର୍ବା (ଗୁଜରାଟ)2. ୧୦୦-ଢୋଲ ଓଙ୍ଗାଲା ଉତ୍ସବ କେଉଁ ରାଜ୍ୟର?
ଉତ୍ତର: ମେଘାଳୟ3. “ଥାଙ୍ଗ-ଟା” ଯୁଦ୍ଧ ନୃତ୍ୟ କାହାର?
ଉତ୍ତର: ମଣିପୁର4. କେଉଁ ନୃତ୍ୟ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ୧,୭୬୪ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ ପାଇଁ ଗିନିସ୍ ରେକର୍ଡ଼ ଧରିଛି?
ଉତ୍ତର: ନାଟି (ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ)5. କାଲବେଲିଆ ନୃତ୍ୟ କେଉଁ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ସହିତ ଜଡ଼ିତ?
ଉତ୍ତର: କାଲବେଲିଆ (ସାପୁଆ) ସମ୍ପ୍ରଦାୟ, ରାଜସ୍ଥାନ6. “ପେରିଣି ଶିବତାଣ୍ଡବମ୍” ୧୯୭୫ରେ କିଏ ପୁନରୁଦ୍ଧାର କରିଥିଲେ?
ଉତ୍ତର: ନଟରାଜ ରାମକୃଷ୍ଣ (ତେଲେଙ୍ଗାନା)7. କେଉଁ ରାଜ୍ୟର ଲୋକନୃତ୍ୟ ମୁଣ୍ଡରେ ୧୦୮ଟି ଦୀପ ସନ୍ତୁଳନ କରି ପରିବେଷିତ ହୁଏ?
ଉତ୍ତର: ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ (ଚର୍କୁଲା)8. “ପନ୍ଥୀ” ନୃତ୍ୟ କେଉଁ ଗୁରୁ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ?
ଉତ୍ତର: ଗୁରୁ ଘାସୀଦାସ (ଛତିଶଗଡ଼)9. ଚେରାୱ ନୃତ୍ୟରେ କେଉଁ ସାମଗ୍ରୀ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ?
ଉତ୍ତର: ବାଉଁଶ ଛଡ଼ି10. କେଉଁ ନୃତ୍ୟ ପ୍ରକାର ପୁରୁଲିଆ ମୁଖା ଭାବେ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ରପ୍ତାନି ହୁଏ?
ଉତ୍ତର: ଛଉ (ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ)11. “ହୋଜାଗିରି” କେଉଁ ଆଦିବାସୀ ଗୋଷ୍ଠୀର ନୃତ୍ୟ?
ଉତ୍ତର: ରିଆଙ୍ଗ୍ ଗୋଷ୍ଠୀ (ତ୍ରିପୁରା)12. ଗୋଆରେ କେବଳ ମହିଳାମାନେ ୧୨ କ୍ରମାଗତ ରାତିରେ କେଉଁ ନୃତ୍ୟ ପରିବେଷଣ କରନ୍ତି?
ଉତ୍ତର: ଢାଲୋ13. “କରଗାଟ୍ଟମ୍” ହାଣ୍ଡିର ଓଜନ ପ୍ରାୟ:
ଉତ୍ତର: ୧୦–୧୫ କି.ଗ୍ରା.14. “ଲାଙ୍ଗବୀର ନୃତ୍ୟ” କେଉଁଠାରେ ପରିବେଷିତ ହୁଏ?
ଉତ୍ତର: ଏକ ଖଡ଼ା ଖୁଣ୍ଟ ଉପରେ (ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ)15. ବିହୁ ନୃତ୍ୟ ଭିଡିଓ ୨୦୨୩ରେ ୟୁଟ୍ୟୁବରେ କେତେ ଦର୍ଶନ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲା?
ଉତ୍ତର: ୧.୨ ବିଲିୟନ16. କର୍ଣ୍ଣାଟକରେ କେଉଁ ନୃତ୍ୟ ମୌସୁମୀ ୧୫ ଡିସେମ୍ବର ପରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ?
ଉତ୍ତର: ୟକ୍ଷଗାନ17. “ପାଇକା” ନୃତ୍ୟ କେଉଁ ଉତ୍ସବ ସହିତ ଜଡ଼ିତ?
ଉତ୍ତର: ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି (ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ)ଶେଷ ଅଦ୍ୟତନ: ଜୁନ୍ ୨୦୨୪
BETA
