6.1 ਵੰਸ਼ਾਗਤੀ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਰੰਗ, ਚਮੜੀ ਦਾ ਰੰਗ, ਆਦਿ? ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਕੁਝ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੁਝ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਹੋ? ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜੈਨੇਟਿਕ ਅਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਜੈਨੇਟਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਿਰਸੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਗੱਲ ਸਾਰੇ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਸੱਚ ਹੈ।

ਗ੍ਰੇਗਰ ਜੋਹਾਨ ਮੈਂਡਲ (1822-1884), ‘ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਦੇ ਪਿਤਾ’

ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸੰਚਾਰ, ਜਾਂ ਸੰਤਾਨ ਦੁਆਰਾ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵਿਰਸੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ‘ਵੰਸ਼ਾਗਤੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਰਸੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਲੱਛਣ ਕ੍ਰੋਮੋਸੋਮਾਂ ‘ਤੇ ਜੀਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੰਤਾਨ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਲੱਛਣ ਵਿਰਸੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਲੱਖਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪਹਿਲੂਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਹ ਅੰਤਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵੰਸ਼ਾਗਤੀ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਜੀਵਿਤ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਹੇਰ-ਫੇਰ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਸੋਧਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਜੀਨਾਂ ਦੇ ਹੇਰ-ਫੇਰ ਲਈ ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀਕਲ ਉਪਕਰਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ, ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਾਗਤੀ ਦੀ ਸਮਝ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਲੱਛਣ ਦੇ ਹੇਰ-ਫੇਰ ਲਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਅੰਗਾਂ (ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਜੀਨਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਐਲੀਲ ਰੂਪਾਂ) ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਵੰਸ਼ਾਗਤੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਬਾਰੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਾਂਗੇ।

6.1.1 ਮੈਂਡਲ ਦਾ ਕੰਮ: ਬੁਨਿਆਦ

ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਗਤੀ ਬਾਰੇ ਸਾਡੀ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਝ ਗ੍ਰੇਗਰ ਮੈਂਡਲ, ਇੱਕ ਆਸਟ੍ਰੀਅਨ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਧਿਐਨਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਲਈ ਮਟਰ ਦੇ ਪੌਦੇ (Pisum sativum) ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਮਾਡਲ ਸਿਸਟਮ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ ਪੌਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਸੰਪੂਰਨ ਦੋ-ਲਿੰਗੀ ਫੁੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਕਈ ਵਿਰੋਧੀ ਜੋੜੇ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਲਈ ਵਿਰੋਧੀ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਸੱਤ ਜੋੜੇ ਚੁਣੇ ਅਤੇ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਸਵੈ-ਪਰਾਗਣ ਦੁਆਰਾ ਹਰੇਕ ਲੱਛਣ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧ ਲਾਈਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ (ਚਿੱਤਰ 6.1; ਸਾਰਣੀ 6.1)। ਉਸਨੇ ਵਿਰੋਧੀ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਪਰਾਗਣ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਤੋਂ ਪਰਾਗਕਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਬੁਰਸ਼ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਫੁੱਲ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਕੇ। ਉਸਨੇ ਹਰੇਕ ਕ੍ਰਾਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੌਦੇ ਉਗਾਏ ਅਤੇ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਡੇਟਾ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ।

ਚਿੱਤਰ 6.1: ਮੈਂਡਲ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਗਏ ਮਟਰ ਦੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਸੱਤ ਜੋੜੇ

ਸਾਰਣੀ 6.1: ਮਟਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂਡਲ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿਰੋਧੀ ਲੱਛਣ

ਇੱਕ-ਜੀਨ ਵੰਸ਼ਾਗਤੀ

ਜਦੋਂ ਮੈਂਡਲ ਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ (ਹੋਮੋਜਾਈਗਸ) ਲੰਬੇ ਮਟਰ ਦੇ ਪੌਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਬੋਨੇ ਮਟਰ ਦੇ ਪੌਦੇ ਦਾ ਪਰ-ਪਰਾਗਣ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਪਹਿਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ (ਪਹਿਲੀ ਸੰਤਾਨ ਜਾਂ $F_{1}$ ਪੀੜ੍ਹੀ, ਜੋ ਇਸ ਕ੍ਰਾਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ) ਦੀ ਸਾਰੀ ਸੰਤਾਨ ਲੰਬੀ ਸੀ। ਬੋਨੇ ਫੀਨੋਟਾਈਪ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ। ਬੋਨੇ ਲੱਛਣ ਦਾ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਜਦੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ $F_{1}$ ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ $\mathrm{F} _{2}$ ਪੀੜ੍ਹੀ ਉਗਾਉਣ ਲਈ ਸਵੈ-ਪਰਾਗਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੰਬੇ ਅਤੇ ਬੋਨੇ ਦੋਵੇਂ ਪੌਦੇ 3:1 (3 ਲੰਬੇ ਅਤੇ 1 ਬੋਨਾ) ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂਡਲ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿਰੋਧੀ ਲੱਛਣ, ਯਾਨੀ ਲੰਬਾ ਅਤੇ ਬੋਨਾ, ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਕ੍ਰਾਸ ਨੂੰ ਮੋਨੋਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਕ੍ਰਾਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਚਿੱਤਰ 6.2)। ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂਡਲ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹੋਰ ਵਿਰੋਧੀ ਜੋੜੇ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਅਜਿਹੇ ਮੋਨੋਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਕ੍ਰਾਸਾਂ ਵਿੱਚ, $\mathrm{F} _{2}$ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 3:1 ਦਾ ਸਮਾਨ ਅਨੁਪਾਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੇ ਮੈਂਡਲ ਨੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦੇਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਪਾਸ ਹਰੇਕ ਲੱਛਣ (ਗੁਣ) ਲਈ ਦੋ ਕਾਰਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਇੱਕ ਕਾਰਕ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੀਨ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ) ਗੈਮੀਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਰੇਕ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਿਰਸੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਚਿੱਤਰ 6.2: ਮੋਨੋਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਕ੍ਰਾਸ

ਮੈਂਡਲ ਨੇ ਨੌਂ ਲੰਬੇ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਮਟਰ ਦੇ ਪੌਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਸੰਕਰੀਕਰਣ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ ਅਤੇ 1866 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਨ ਦੇ ਨੈਚਰਲ ਹਿਸਟਰੀ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ‘ਕਾਰਕਾਂ’ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਜੀਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂਡਲ ਦੇ ਸਿੱਟਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 1900 ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਯੂਰਪੀਅਨ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ, ਹਿਊਗੋ ਡੀ ਵ੍ਰੀਜ਼, ਕਾਰਲ ਕੋਰੇਨਸ, ਅਤੇ ਏਰਿਚ ਵੋਨ ਟਸ਼ਰਮੱਕ ਦੁਆਰਾ ‘ਦੁਬਾਰਾ ਖੋਜਿਆ’ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਬੋਨੇ ਲੱਛਣ ਜੋ $F_{1}$ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ, $\mathrm{F} _{2}$ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਲਈ, $\mathrm{F} _{1}$ ਲੰਬੇ ਪੌਦੇ ਹੇਟਰੋਜਾਈਗਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਐਲੀਲ ($\mathrm{Tt}$) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ $\mathrm{F} _{1}$ ਪੌਦੇ ਹੇਟਰੋਜਾਈਗਸ ਲੰਬੇ $(\mathrm{Tt})$ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੰਬਾ ਐਲੀਲ ($\mathrm{T}$) ਬੋਨੇ ਐਲੀਲ (t) ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਬੋਨਾ ਐਲੀਲ (t) ਲੰਬੇ ਐਲੀਲ $(\mathrm{T})$ ਲਈ ਰੀਸੈਸਿਵ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਾਸਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਰੈਜੀਨਾਲਡ ਸੀ. ਪੰਨੇਟ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਜੈਨੇਟਿਸਿਸਟ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਗ੍ਰਾਫਿਕਲ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਦੁਆਰਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪੰਨੇਟ ਸਕੁਐਅਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ, ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸੁਮੇਲਾਂ ਜਾਂ ਜੀਨੋਟਾਈਪਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਗਣਨਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਚਿੱਤਰ 6.3 ਵਿੱਚ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਕਿ ਜਦੋਂ $\mathrm{F} _{1}$ ਹੇਟਰੋਜਾਈਗਸ ਸੰਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਸਵੈ-ਪਰਾਗਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘$T$’ ਅਤੇ ‘$t$’ ਗੈਮੀਟ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਸੰਤਾਨ ਨੇ ਤਿੰਨ ਜੀਨੋਟਾਈਪ ਸੁਮੇਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ; TT, $\mathrm{Tt}$, tt $1: 2: 1$ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ। ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਕਿ ਪੰਨੇਟ ਸਕੁਐਅਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਗਣਿਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ, ਅਸੀਂ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਜੀਨੋਟਾਈਪ (ਜੈਨੇਟਿਕ ਬਣਾਵਟ) ਅਤੇ ਫੀਨੋਟਾਈਪ (ਰੂਪ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਲੱਛਣ) ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਗਣਨਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੋਨੋਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਕ੍ਰਾਸ ਦਾ ਫੀਨੋਟਾਈਪਿਕ ਅਨੁਪਾਤ $3: 1$ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਨੋਟਾਈਪਿਕ ਅਨੁਪਾਤ $1: 2: 1$ ਹੈ।

ਫੀਨੋਟਾਈਪਿਕ ਅਨੁਪਾਤ : ਲੰਬਾ : ਬੋਨਾ
$\hspace{2.6cm}3: 1$

ਜੀਨੋਟਾਈਪਿਕ ਅਨੁਪਾਤ : TT : Tt : tt
$\hspace{2.4cm}1: 2: 1$

ਚਿੱਤਰ 6.3: ਮਟਰ ਦੇ ਪੌਦੇ ਵਿੱਚ ਉਚਾਈ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਖ ਕੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਪੌਦੇ ਦੇ ਜੀਨੋਟਾਈਪ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ $F_{1}$ ਜਾਂ $F_{2}$ ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਲੰਬੇ ਪੌਦੇ ਦਾ ਜੀਨੋਟਾਈਪ TT ਜਾਂ Tt ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂਡਲ ਨੇ $\mathrm{F} _{2}$ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਬੋਨੇ ਪੌਦਿਆਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ $\mathrm{F} _{2}$ ਦੇ ਲੰਬੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੀਨੋਟਾਈਪ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਇਸ ਕ੍ਰਾਸ ਨੂੰ ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਾਸ ਕਿਹਾ। ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਾਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਕੇ, $\mathrm{F} _{2}, \mathrm{~F} _{3} \ldots .$ ਦੇ ਲੰਬੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੀਨੋਟਾਈਪ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣਾ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ (ਚਿੱਤਰ 6.4)।

ਇਹ ਸਿੱਟੇ ਕੱਢੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੋ ਵਿਰੋਧੀ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਰੀਸੈਸਿਵ। ਇਹੀ ਮੈਂਡਲ ਦਾ ਪ੍ਰਭੁੱਤਵ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਐਲੀਲ ਵਿਰਸੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਪਰੋਕਤ ਕ੍ਰਾਸ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਦਾ ਨਿਯਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਿੱਤਰ 6.4: ਜੀਨੋਟਾਈਪ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਾਸ

ਅਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭੁੱਤਵ

ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਮਟਰ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ $F_{1}$ ਸੰਕਰ ਦੋਵੇਂ ਮਾਪਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਰ ਦੋਵਾਂ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਣ/ਮੱਧਮ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਲੱਛਣ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਐਲੀਲ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਰੀਸੈਸਿਵ ਵਜੋਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰ ਹੇਟਰੋਜਾਈਗਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਜੀਨ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਰੇਕ ਐਲੀਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅੰਸ਼ਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭੁੱਤਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ-ਘੜੀ ਦੇ ਪੌਦੇ, ਮਿਰਾਬਿਲਿਸ ਜਲਪਾ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਲਾਲ ਫੁੱਲਾਂ (RR) ਵਾਲੇ ਹੋਮੋਜਾਈਗਸ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਫੈਦ ਫੁੱਲਾਂ ($\mathrm{rr}$) ਵਾਲੇ ਹੋਮੋਜਾਈਗਸ ਪੌਦਿਆਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ $\mathrm{F} _{1}$ ਪੌਦੇ (Rr) ਗੁਲਾਬੀ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਇਹ $\mathrm{F} _{1}$ ਗੁਲਾਬੀ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਸਵੈ-ਪਰਾਗਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ 1:2:1 ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਲਾਲ, ਗੁਲਾਬੀ ਅਤੇ ਸਫੈਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ (ਚਿੱਤਰ 6.5)।

ਚਿੱਤਰ 6.5: ਚਾਰ-ਘੜੀ ਦੇ ਪੌਦੇ ਵਿੱਚ ਅਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭੁੱਤਵ

ਸਹਿ-ਪ੍ਰਭੁੱਤਵ

ਹੁਣ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹੇਟਰੋਜਾਈਗਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਐਲੀਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰੀਸੈਸਿਵ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲੱਛਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਅਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭੁੱਤਵ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਮੱਧਮ ਲੱਛਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲੇ ਦੇਖੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਐਲੀਲ $F_{1}$ ਹੇਟਰੋਜਾਈਗਸ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਹਿ-ਪ੍ਰਭੁੱਤਵ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਖੱਲ ਦੇ ਰੰਗ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ MN ਖੂਨ ਸਮੂਹ (ਚਿੱਤਰ 6.6) ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਘੋੜੇ, ਗਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੱਲ ਦੇ ਰੰਗ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਗਤੀ ਸਹਿ-ਪ੍ਰਭੁੱਤਵ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਲਾਲ (RR) ਰੀਸੈਸਿਵ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਸਫੈਦ (WW) ਨਾਲ ਕ੍ਰਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ $F_{1}$ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਰੋਅਨ (RW) ਖੱਲ ਦਾ ਰੰਗ ਹੋਵੇਗਾ ਜੋ ਇੱਕ ਹੇਟਰੋਜਾਈਗਸ ਹੈ। ਰੋਅਨ ਖੱਲ ਦਾ ਰੰਗ ਸਫੈਦ ਅਤੇ ਰੰਗਦਾਰ ਖੱਲ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ ਜੋ ਜਿਉਂਦੇ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਉਮਰ ਵਧਣ ਨਾਲ ਫਿੱਕਾ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਲਾਲ (RR) ਅਤੇ ਸਫੈਦ (WW) ਦੋਵੇਂ ਲੱਛਣ $\mathrm{F} _{1}$ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, $\mathrm{F} _{1}$ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਖੱਲ ਦਾ ਰੰਗ ਰੋਅਨ ਹੋਵੇਗਾ।

ਚਿੱਤਰ 6.6: MN ਖੂਨ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਖੱਲ ਦੇ ਰੰਗ ਦਾ ਸਹਿ-ਪ੍ਰਭੁੱਤਵ

ਸੁਤੰਤਰ ਵੰਡ ਦਾ ਨਿਯਮ

ਆਓ ਹੁਣ ਇੱਕ ਡਾਈਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਕ੍ਰਾਸ ‘ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੀਏ ਜੋ ਹੋਮੋਜਾਈਗਸ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ (RRYY) ਵਾਲੇ ਬੀਜ ਵਾਲੇ ਮਟਰ ਦੇ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਹੋਮੋਜਾਈਗਸ ਸਿਲਵਟਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਹਰੇ ਰੰਗ (rryy) ਵਾਲੇ ਬੀਜ ਵਾਲੇ ਮਟਰ ਦੇ ਪੌਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ। ਸਾਰੇ $\mathrm{F} _{1}$ ਸੰਤਾਨ ਗੋਲ ਬੀਜ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿੱਚ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਰੀਸੈਸਿਵ? $\mathrm{F} _{1}$ ਸੰਤਾਨ ਵਿੱਚ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਪੌਦੇ ਗੋਲ ਅਤੇ ਪੀਲੇ ਬੀਜ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿਲਵਟਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਹਰੇ ਬੀਜ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣਾਂ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਨ।

ਸਵੈ-ਪਰਾਗਣ ‘ਤੇ $\mathrm{F} _{2}$ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਚਿੱਤਰ 6