4.1 ਜਾਣ-ਪਛਾਣ

ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਸੀਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਕੋਈ ਵੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਸੋਚੋ ਅਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਉਸ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

• ਸਮਾਂ
• ਊਰਜਾ
• ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਪੈਸੇ
• ਗਿਆਨ
• ਰੁਚੀ/ਪ੍ਰੇਰਣਾ
• ਹੁਨਰ/ਤਾਕਤਾਂ/ਯੋਗਤਾ
• ਭੌਤਿਕ ਵਸਤੂਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਾਗਜ਼, ਕਲਮ, ਪੈਂਸਿਲ, ਰੰਗ, ਆਦਿ।
• ਪਾਣੀ, ਹਵਾ
• ਸਕੂਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ

ਇਹ ਸਾਰੇ - ਸਮਾਂ, ਊਰਜਾ, ਪੈਸੇ, ਗਿਆਨ, ਰੁਚੀ, ਹੁਨਰ, ਸਮੱਗਰੀ - ਸਾਧਨ ਹਨ। ਸਾਧਨ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਹਨ ਜਿਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨੂੰ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਾਡੀਆਂ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਗਤੀਵਿਧੀ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੋਰ ਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਸਾਧਨ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਲੋੜ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਏ ਵਿੱਚ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਧਨ ਹਨ।

ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਜਿਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, ਇੱਕ ਸਾਈਕਲ ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵਰਤਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਪਿਆ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ ਸਾਧਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੀ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਵੇਖੋਗੇ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ-

• ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਧਨ
• ਗੈਰ-ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਧਨ ਜਾਂ ਭੌਤਿਕ ਵਸਤੂਆਂ

ਸਾਧਨ

ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

• ਮਨੁੱਖੀ/ਗੈਰ-ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਧਨ
• ਵਿਅਕਤੀਗਤ/ਸਾਂਝੇ ਸਾਧਨ
• ਕੁਦਰਤੀ/ਸਮੁਦਾਇ ਸਾਧਨ

ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੀਕਰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਬਾਰੇ ਪੜ੍ਹਾਂਗੇ।

ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਧਨ

ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਧਨ

ਕਿਸੇ ਵੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨੂੰ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਧਨ ਕੇਂਦਰੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਵਿਕਾਸ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੇਤਰ/ਕਾਰਜ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੁਨਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਯੋਗਤਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ। ਆਓ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਧਨਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੀਏ।

(ਉ) ਗਿਆਨ - ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਾਧਨ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪੂਰਵ-ਸ਼ਰਤ ਹੈ। ਇੱਕ ਰਸੋਈਆ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੂੰ ਰਸੋਈ ਗੈਸ ਜਾਂ ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਜਿਸਦੇ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਧਿਆਪਕ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ। ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

(ਅ) ਪ੍ਰੇਰਣਾ/ਰੁਚੀ: ਇੱਕ ਆਮ ਕਹਾਵਤ ਹੈ, ‘ਜਿੱਥੇ ਇੱਛਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਰਾਹ ਹੈ’। ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਕਰਮਚਾਰੀ ਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਅਤੇ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਿਸੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਤਾਂ ਵੀ ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਸਾਧਨ ਉਪਲਬਧ ਹਨ, ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਬਹਾਨੇ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਚ, ਪੇਂਟਿੰਗ, ਗਲਪ ਪੜ੍ਹਨਾ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ੌਕਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

(ਇ) ਹੁਨਰ/ਤਾਕਤ/ਯੋਗਤਾ: ਸਾਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਾਰੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੁਨਰਮੰਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਦੀ ਕੁਝ ਖਾਸ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਿਹਤਰ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਚਟਣੀ ਦਾ ਸਵਾਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਨਰ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੱਖਰਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਸੀਂ ਉਹ ਹੁਨਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦੁਆਰਾ।

(ਸ) ਸਮਾਂ: ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਾਧਨ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ 24 ਘੰਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਗੁਆਚ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਇੱਕ ਖਾਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਟੀਚਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ - ਕੰਮ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਗੈਰ-ਕੰਮ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਫੁਰਸਤ ਦਾ ਸਮਾਂ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਪਹਿਲੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਤਿੰਨਾਂ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਫਿੱਟ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਚੇਤੰਨ ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਚੋਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਕੀਮਤੀ ਸਾਧਨ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋ।

(ਹ) ਊਰਜਾ: ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਊਰਜਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਊਰਜਾ ਦੇ ਪੱਧਰ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ, ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਿਤੀ, ਸ਼ਖਸੀਅਤ, ਉਮਰ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਗਤੀਵਿਧੀ ਬਾਰੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੋਚਣਾ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

ਗੈਰ-ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਧਨ

(ਉ) ਪੈਸਾ: ਅਸੀਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸਾਧਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਵੰਡਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਹੈ - ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਸ ਸਾਧਨ ਦੀ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਪੈਸਾ ਇੱਕ ਸੀਮਿਤ ਸਾਧਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਖਰਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

(ਅ) ਭੌਤਿਕ ਸਾਧਨ: ਜਗ੍ਹਾ, ਫਰਨੀਚਰ, ਕੱਪੜੇ, ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ, ਖਾਣੇ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ, ਆਦਿ, ਕੁਝ ਭੌਤਿਕ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਸਾਧਨ

(ਉ) ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਾਧਨ: ਇਹ ਉਹ ਸਾਧਨ ਹਨ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਧਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਆਪਣੇ ਹੁਨਰ, ਗਿਆਨ, ਸਮਾਂ, ਤੁਹਾਡਾ ਸਕੂਲ ਬੈਗ, ਤੁਹਾਡੇ ਕੱਪੜੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ।

(ਅ) ਸਾਂਝੇ ਸਾਧਨ: ਇਹ ਉਹ ਸਾਧਨ ਹਨ ਜੋ ਸਮੁਦਾਇ/ਸਮਾਜ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਸਾਂਝੇ ਸਾਧਨ ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਸਮੁਦਾਇ-ਅਧਾਰਿਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਸਮੁਦਾਇ ਸਾਧਨ

(ਉ) ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਧਨ: ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਸਾਧਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਾਣੀ, ਪਹਾੜ, ਹਵਾ, ਆਦਿ, ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਕਰੇ।

(ਅ) ਸਮੁਦਾਇ ਸਾਧਨ: ਇਹ ਸਾਧਨ ਸਮੁਦਾਇ/ਸਮਾਜ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਮਨੁੱਖੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲਾਂ, ਡਾਕਟਰਾਂ, ਸੜਕਾਂ, ਪਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਡਾਕਖਾਨਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ, ਸਮੁਦਾਇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ। ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਆਦਰਸ਼ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਸਾਧਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ

ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸੀਂ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ।

(i) ਉਪਯੋਗਿਤਾ : ‘ਉਪਯੋਗਿਤਾ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿਸੇ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਾਧਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਜਾਂ ਉਪਯੋਗਿਤਾ। ਕੀ ਕਿਸੇ ਸਾਧਨ ਦੀ ਉਪਯੋਗਿਤਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ

ਗਤੀਵਿਧੀ 1

ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਾਰੇ ਸੋਚੋ ਅਤੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾਓ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਹਨ। ਇਸ ‘ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੋ।

• ਗਿਆਨ - ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਖੇਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋ
• ਪ੍ਰੇਰਣਾ/ਰੁਚੀ - ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹੋ
• ਹੁਨਰ/ਤਾਕਤਾਂ/ਯੋਗਤਾ - ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਚੰਗੇ ਹੋ
• ਸਮਾਂ - ਦਿਨ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਸਮੇਂ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹੋ
• ਊਰਜਾ - ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋ ਜਾਂ ਬੇਸਵਾਦ/ਥੱਕੇ ਹੋਏ?

ਟੀਚੇ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, ਗੋਹੇ ਨੂੰ ਕੂੜਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸਨੂੰ ਬਾਲਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਊਮਸ (ਖਾਦ) ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਂ ਸਮੁਦਾਇ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਢੁਕਵੀਂ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

(ii) ਪਹੁੰਚ : ਪਹਿਲਾਂ, ਕੁਝ ਸਾਧਨ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਧੇਰੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਲਬਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੂਜਾ, ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਾਧਨ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਧੇਰੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਲਬਧ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਤੀਜਾ, ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, ਹਰ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਪੈਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਆਪਣੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਪੈਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਿਆਂ ਕੋਲ ਸੀਮਿਤ ਬਜਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਲਬਧ ਪੈਸੇ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵੀ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵੱਲ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

(iii) ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ : ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਬਦਲ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਥਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੀ ਸਕੂਲ ਬੱਸ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੈਣ ਲਈ ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਕਾਰ, ਟਰੈਕਟਰ, ਬਲਦ ਗੱਡੀ ਜਾਂ ਸਕੂਟਰ ‘ਤੇ ਸਕੂਲ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕੋ ਕਾਰਜ ਕਈ ਸਾਧਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

(iv) ਪ੍ਰਬੰਧਨਯੋਗ : ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਧਨ ਸੀਮਿਤ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਦਰਸ਼ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਢੁਕਵੇਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਨਿਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੀਏ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਬਾਲਟੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਕੱਪੜੇ ਧੋ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਧੋਣ ਲਈ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਬਾਲਟੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ

ਇਹ ਨੋਟ ਕਰਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਸਾਧਨ ਅਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਸਾਧਨ ਸੀਮਿਤ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਗਲਤ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਬਰਬਾਦੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨਾ ਸਾਡੇ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, ਹਰ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ 24 ਘੰਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ-ਸਾਰਣੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਘੰਟੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਬਰਬਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਦਿਨ ਕੁਝ ਵੀ ਉਤਪਾਦਕ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਸਾਧਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ, ਸੰਗਠਨ, ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ, ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਂਗੇ।

ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ

ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉੱਪਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਪਹਿਲੂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ - ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ, ਸੰਗਠਨ, ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ, ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਮੁਲਾਂਕਣ।

(ਉ) ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ: ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਹੈ। ਇਹ ਸ