ਸਾਡੀ ਜੀਵੰਤ ਦੁਨੀਆ ਆਕਰਸ਼ਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰਾਂ – ਮੈਕ੍ਰੋਮੋਲੀਕਿਊਲ, ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ, ਟਿਸ਼ੂ, ਅੰਗ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੀਵ, ਜਨਸੰਖਿਆ, ਸਮੁਦਾਇ, ਪਾਰਿਸਥਿਤਿਕੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਇਓਮ – ‘ਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ ਇਸਦੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਅਸੀਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛ ਸਕਦੇ ਹਾਂ - ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ ਬੁਲਬੁਲ ਦਾ ਗਾਉਣਾ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਪੁੱਛ ਸਕਦੇ ਹਾਂ - ‘ਪੰਛੀ ਕਿਵੇਂ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ?’ ਜਾਂ, ‘ਪੰਛੀ ਕਿਉਂ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ?’ ‘ਕਿਵੇਂ-ਕਿਸਮ’ ਦੇ ਸਵਾਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਮਕੈਨਿਜ਼ਮ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜਦਕਿ ‘ਕਿਉਂ-ਕਿਸਮ’ ਦੇ ਸਵਾਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਸਾਡੀ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਪੰਛੀ ਦੇ ਵੌਇਸ ਬਾਕਸ ਅਤੇ ਕੰਬਣ ਵਾਲੀ ਹੱਡੀ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਦੂਜੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਪੰਛੀ ਦੀ ਪ੍ਰਜਨਨ ਰੁੱਤ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਜੋੜੇ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਮਨੋਵਿੱਥ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦੋਵਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕਈ ਦਿਲਚਸਪ ਸਵਾਲਾਂ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚੋਗੇ - ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਿੜਨ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਮੱਖੀ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਫੁੱਲ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ? ਕੈਕਟਸ ਵਿੱਚ ਇੰਨੇ ਕੰਡੇ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਚੂਜ਼ਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ?, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ।

ਤੁਸੀਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਚੁੱਕੇ ਹੋ ਕਿ ਪਾਰਿਸਥਿਤਿਕੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਭੌਤਿਕ (ਅਜੈਵਿਕ) ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚਕਾਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪਾਰਿਸਥਿਤਿਕੀ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਚਾਰ ਪੱਧਰਾਂ - ਜੀਵ, ਜਨਸੰਖਿਆਵਾਂ, ਸਮੁਦਾਇ ਅਤੇ ਬਾਇਓਮ - ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਜੀਵ-ਪੱਧਰ ਅਤੇ ਜਨਸੰਖਿਆ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਪਾਰਿਸਥਿਤਿਕੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

13.1 ਜਨਸੰਖਿਆਵਾਂ

13.1.1 ਜਨਸੰਖਿਆ ਗੁਣ

ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ, ਇੱਕਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪਾਉਂਦੇ ਹਾਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਮਾਨ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸੰਭਾਵੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅੰਤਰਜਨਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅੰਤਰਜਨਨ ਸ਼ਬਦ ਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਨਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਾਰਿਸਥਿਤਿਕੀ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਅਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਨਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਜਨਸੰਖਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਗਿੱਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਕੌਰਮੋਰੈਂਟ, ਇੱਕ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੂਹੇ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਇੱਕ ਟ੍ਰੈਕਟ ਵਿੱਚ ਸਾਗਵਾਨ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਇੱਕ ਕਲਚਰ ਪਲੇਟ ਵਿੱਚ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਅਤੇ ਤਲਾਅ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਦੇ ਪੌਦੇ, ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਸਿੱਖ ਚੁੱਕੇ ਹੋ ਕਿ ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੀਵ ਹੀ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਜਨਸੰਖਿਆ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤੀ ਚੋਣ ਲੋੜੀਂਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਨਸੰਖਿਆ ਪਾਰਿਸਥਿਤਿਕੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤਰ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਾਰਿਸਥਿਤਿਕੀ ਨੂੰ ਜਨਸੰਖਿਆ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।

ਇੱਕ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਕੁਝ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦਕਿ, ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੀਵ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਕ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੀ ਜਨਮ ਦਰ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਜਨਮਾਂ ਅਤੇ ਮੌਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਦਰਾਂ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨ (ਵਾਧਾ ਜਾਂ ਘਾਟਾ) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਤਲਾਅ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ 20 ਕਮਲ ਦੇ ਪੌਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦੁਆਰਾ 8 ਨਵੇਂ ਪੌਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਮੌਜੂਦਾ ਜਨਸੰਖਿਆ ਨੂੰ 28 ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਅਸੀਂ ਜਨਮ ਦਰ ਦੀ ਗਣਨਾ 8/20 = 0.4 ਸੰਤਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਕਮਲ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ 40 ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ 4 ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮਾਂ ਅੰਤਰਾਲ, ਮੰਨ ਲਓ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ, ਦੌਰਾਨ ਮਰ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਅਵਧੀ ਦੌਰਾਨ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦਰ 4/40 = 0.1 ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਫਲਾਂ ਦੀ ਮੱਖੀ ਪ੍ਰਤੀ ਹਫ਼ਤਾ ਹੈ।

ਜਨਸੰਖਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਤਾਂ ਨਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮਾਦਾ ਪਰ ਇੱਕ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਜਨਸੰਖਿਆ ਦਾ 60 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਮਾਦਾਵਾਂ ਹਨ ਅਤੇ 40 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਨਰ)।

ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਮਰਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਜਨਸੰਖਿਆ ਲਈ ਉਮਰ ਵੰਡ (ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੀ ਉਮਰ ਜਾਂ ਉਮਰ ਸਮੂਹ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ) ਪਲਾਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬਣੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਉਮਰ ਪਿਰਾਮਿਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਚਿੱਤਰ 13.4)। ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਲਈ, ਉਮਰ ਪਿਰਾਮਿਡ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਨਰਾਂ ਅਤੇ ਮਾਦਾਵਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵੰਡ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਰਾਮਿਡਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ - (ਉ) ਕੀ ਇਹ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ, (ਅ) ਸਥਿਰ ਹੈ ਜਾਂ (ੲ) ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ।

ਚਿੱਤਰ 13.1 ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਲਈ ਉਮਰ ਪਿਰਾਮਿਡਾਂ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ

ਜਨਸੰਖਿਆ ਦਾ ਆਕਾਰ ਸਾਨੂੰ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਪਾਰਿਸਥਿਤਿਕੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਜਾਂਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਚਾਹੇ ਇਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜਾਂ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਅਸਰ, ਅਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਆਕਾਰ, <10 ਜਿੰਨਾ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ (ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਾਲ ਭਰਤਪੁਰ ਗਿੱਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਈਬੇਰੀਆਈ ਕ੍ਰੇਨ) ਜਾਂ ਲੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ (ਤਲਾਅ ਵਿੱਚ ਕਲੈਮੀਡੋਮੋਨਾਸ)। ਜਨਸੰਖਿਆ ਦਾ ਆਕਾਰ, ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ (ਜਿਸਨੂੰ N ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਾਪਿਆ ਜਾਵੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁੱਲ ਸੰਖਿਆ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁਕਵਾਂ ਮਾਪ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਬੇਮਤਲਬ ਹੈ ਜਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਜੇਕਰ 200 ਗਾਜਰ ਘਾਹ (ਪਾਰਥੀਨੀਅਮ ਹਿਸਟੇਰੋਫੋਰਸ) ਦੇ ਪੌਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਰਗਦ ਦਾ ਰੁੱਖ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਛਤਰੀਨੁਮਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਬਰਗਦ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾ ਗਾਜਰ ਘਾਹ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੁਦਾਇ ਵਿੱਚ ਬਰਗਦ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਘੱਟ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਕਵਰ ਜਾਂ ਬਾਇਓਮਾਸ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਮਾਪ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਸੰਖਿਆ ਦੁਬਾਰਾ ਇੱਕ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਮਾਪ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੇਕਰ ਜਨਸੰਖਿਆ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਪੈਟਰੀ ਡਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦੀ ਇੱਕ ਗਹਿਰੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਕਲਚਰ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਘਣਤਾ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਾਪ ਕੀ ਹੈ? ਕਈ ਵਾਰ, ਕੁਝ ਪਾਰਿਸਥਿਤਿਕੀ ਜਾਂਚਾਂ ਲਈ, ਪੂਰਨ ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਸਾਪੇਖ ਘਣਤਾਵਾਂ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਉੱਨਾ ਹੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਪ੍ਰਤੀ ਫਾਸਲੇ ‘ਤੇ ਪਕੜੇ ਗਏ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਕੁੱਲ ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧੀਆ ਮਾਪ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਆਕਾਰਾਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹਾਂ, ਬਿਨਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਣੇ ਜਾਂ ਦੇਖੇ। ਸਾਡੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਬਾਘ ਰਿਜ਼ਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਘ ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਕਸਰ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਲ ਪੈਲੇਟਾਂ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

13.1.2 ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿਕਾਸ

ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਲਈ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦਾ ਆਕਾਰ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਪੈਰਾਮੀਟਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਕਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਦਾ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਮੌਸਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਜਨਸੰਖਿਆ ਨਾਲ ਕੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ - ਚਾਹੇ ਇਹ ਫਲ-ਫੂਲ ਰਹੀ ਹੈ ਜਾਂ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਜੋ ਵੀ ਅੰਤਿਮ ਕਾਰਨ ਹੋਣ, ਇੱਕ ਦਿੱਤੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਿੱਤੀ ਅਵਧੀ ਦੌਰਾਨ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੀ ਘਣਤਾ ਚਾਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕਾਰਨ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ (ਜਨਮ ਦਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸ) ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ (ਮੌਤ ਦਰ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸ) ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ।

(i) ਜਨਮ ਦਰ ਉਸ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਿੱਤੀ ਅਵਧੀ ਦੌਰਾਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਘਣਤਾ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

(ii) ਮੌਤ ਦਰ ਇੱਕ ਦਿੱਤੀ ਅਵਧੀ ਦੌਰਾਨ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਹੈ।

(iii) ਪ੍ਰਵਾਸ ਉਸ ਸਮਾਂ ਅਵਧੀ ਦੌਰਾਨ ਕਿਤੋਂ ਹੋਰ ਤੋਂ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

(iv) ਪਰਵਾਸ ਉਸ ਸਮਾਂ ਅਵਧੀ ਦੌਰਾਨ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦਾ ਸਥਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਚਲੇ ਗਏ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਇਸ ਲਈ, ਜੇਕਰ N ਸਮਾਂ t ‘ਤੇ ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਾਂ t +1 ‘ਤੇ ਇਸਦੀ ਘਣਤਾ ਹੈ

$\mathrm{N}_t+1=\mathrm{N}_t+[(\mathrm{B}+\mathrm{I})-(\mathrm{D}+\mathrm{E})]$

ਤੁਸੀਂ ਉੱਪਰਲੇ ਸਮੀਕਰਨ (ਚਿੱਤਰ 13.5) ਤੋਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾ ਵਧੇਗੀ ਜੇਕਰ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਜਮ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ (B + I) ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਜਮ੍ਹਾਂ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ (D + E) ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਸਾਧਾਰਣ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਕ ਹਨ, ਹੋਰ ਦੋ ਕਾਰਕ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਸ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੁਣੇ ਹੀ ਬਸਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਵਾਸ ਜਨਮ ਦਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਵਿਕਾਸ ਮਾਡਲ : ਕੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖਾਸ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਯੋਗ ਪੈਟਰਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਬੇਲਗਾਮ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਇਸਦੁਆਰਾ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਤ ਰਹੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋਣਾ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਜਨਸੰਖਿਆਵਾਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਵਿਕਾਸ ‘ਤੇ ਕੁਝ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਅਸੀਂ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਸਬਕ ਸਿੱਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

(i) ਘਾਤੀ ਵਿਕਾਸ : ਸਰੋਤ (ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਸਥਾਨ) ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਬੇਰੋਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਆਦਰਸ਼ਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤ ਅਸੀਮਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵਧਣ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜਨਮਜਾਤ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡਾਰਵਿਨ ਨੇ ਕੁਦਰਤੀ ਚੋਣ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਾਤੀ ਜਾਂ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਆਕਾਰ N ਦੀ ਇੱਕ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ, ਜਨਮ ਦਰਾਂ (ਕੁੱਲ ਸੰਖਿਆ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਜਨਮ) ਨੂੰ b ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਰਾਂ (ਦੁਬਾਰਾ, ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਮੌਤ ਦਰਾਂ) ਨੂੰ d ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਇਕਾਈ ਸਮਾਂ ਅਵਧੀ t (dN/dt) ਦੌਰਾਨ N ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਜਾਂ ਘਾਟਾ ਹੋਵੇਗਾ $$d N / d t=(b-d) \times N$$ ਮੰਨ ਲਓ (b–d) = r, ਤਾਂ $\mathbf{d N} / \mathbf{d t}=\mathbf{r N}$

ਚਿੱਤਰ 13.3 ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿਕਾਸ ਵਕਰ a ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਪਲਾਟ ਘਾਤੀ ਹੈ, b ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਪਲਾਟ ਲੌਜਿਸਟਿਕ ਹੈ, K ਧਾਰਨ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ

ਇਸ ਸਮੀਕਰਨ ਵਿੱਚ r ਨੂੰ ‘ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਧੇ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿਕਾਸ ‘ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੈਵਿਕ ਜਾਂ ਅਜੈਵਿਕ ਕਾਰਕ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੈਰਾਮੀਟਰ ਹੈ।

ਤੁਹਾਨੂੰ r ਮੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵਿਚਾਰ ਦੇਣ ਲਈ, ਨਾਰਵੇ ਚੂਹੇ ਲਈ r 0.015 ਹੈ, ਅਤੇ ਆਟੇ ਦੇ ਭੂੰਡ ਲਈ ਇਹ 0.12 ਹੈ। 1981 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਸੰਖ