ਯੂਨਿਟ 11 ਐਲਕੋਹਲ, ਫੀਨੋਲ ਅਤੇ ਈਥਰ
ਐਲਕੋਹਲ, ਫੀਨੋਲ ਅਤੇ ਈਥਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਡਿਟਰਜੈਂਟ, ਐਂਟੀਸੈਪਟਿਕ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਬੂਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ ਮੂਲ ਯੋਗਿਕ ਹਨ।
ਤੁਸੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਾਰਬਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਵੱਧ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪਰਮਾਣੂ(ਆਂ) ਦੀ ਥਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਰਮਾਣੂ ਜਾਂ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਵਾਂ ਯੋਗਿਕ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਉਪਯੋਗ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਐਲਕੋਹਲ ਅਤੇ ਫੀਨੋਲ ਉਦੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਾਰਬਨ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਐਲੀਫੈਟਿਕ ਅਤੇ ਐਰੋਮੈਟਿਕ, ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪਰਮਾਣੂ ਨੂੰ $-\mathrm{OH}$ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗਿਕਾਂ ਦੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਉਪਯੋਗ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਫਰਨੀਚਰ ਨੂੰ ਪਾਲਿਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਆਮ ਸਪਿਰਿਟ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਸਿਲ ਸਮੂਹ, ਈਥੇਨੋਲ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਯੋਗਿਕ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜੋ ਖੰਡ ਖਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਕੱਪੜਿਆਂ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਪਾਹ, ਲਿਖਣ ਲਈ ਅਸੀਂ ਜੋ ਕਾਗਜ਼ ਵਰਤਦੇ ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੇ $-\mathrm{OH}$ ਸਮੂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਯੋਗਿਕਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਿਨਾਂ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚੋ; ਕੋਈ ਨੋਟ-ਬੁੱਕ, ਕਿਤਾਬਾਂ, ਅਖਬਾਰ, ਕਰੰਸੀ ਨੋਟ, ਚੈਕ, ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ, ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ। ਸੁੰਦਰ ਫੋਟੋਆਂ ਅਤੇ ਦਿਲਚਸਪ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਦੁਨੀਆ ਹੁੰਦੀ।
ਇੱਕ ਐਲਕੋਹਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਾਂ ਵੱਧ ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਸਿਲ $(\mathrm{OH})$ ਸਮੂਹ(ਆਂ) ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਐਲੀਫੈਟਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ $\left(\mathrm{CH_3} \mathrm{OH}\right)$ ਦੇ ਕਾਰਬਨ ਪਰਮਾਣੂ(ਆਂ) ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਇੱਕ ਫੀਨੋਲ ਵਿੱਚ $-\mathrm{OH}$ ਸਮੂਹ(ਆਂ) ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਐਰੋਮੈਟਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ $\left(\mathrm{C_6} \mathrm{H_5} \mathrm{OH}\right)$ ਦੇ ਕਾਰਬਨ ਪਰਮਾਣੂ(ਆਂ) ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਾਰਬਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪਰਮਾਣੂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਐਲਕੋਕਸੀ ਜਾਂ ਐਰਿਲੋਕਸੀ ਸਮੂਹ (R-O/Ar-O) ਦੁਆਰਾ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਯੋਗਿਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ‘ਈਥਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, $\mathrm{CH_3} \mathrm{OCH_3}$ (ਡਾਈਮੈਥਾਈਲ ਈਥਰ)। ਤੁਸੀਂ ਈਥਰਾਂ ਨੂੰ ਐਲਕੋਹਲ ਜਾਂ ਫੀਨੋਲ ਦੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਸਿਲ ਸਮੂਹ ਦੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪਰਮਾਣੂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਐਲਕਾਈਲ ਜਾਂ ਐਰਿਲ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲ ਕੇ ਬਣੇ ਯੋਗਿਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਯੂਨਿਟ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਯੋਗਿਕਾਂ, ਯਾਨੀ — ਐਲਕੋਹਲ, ਫੀਨੋਲ ਅਤੇ ਈਥਰਾਂ ਦੀ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਾਂਗੇ।
11.1 ਵਰਗੀਕਰਣ
ਯੋਗਿਕਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਣ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਸਰਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਆਓ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖੀਏ ਕਿ ਐਲਕੋਹਲ, ਫੀਨੋਲ ਅਤੇ ਈਥਰਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਣ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
11.1.1 ਐਲਕੋਹਲ— ਮੋਨੋ, ਡਾਈ, ਟ੍ਰਾਈ ਜਾਂ ਪੌਲੀਹਾਈਡ੍ਰਿਕ ਐਲਕੋਹਲ
ਐਲਕੋਹਲ ਅਤੇ ਫੀਨੋਲਾਂ ਨੂੰ ਮੋਨੋ-, ਡਾਈ-, ਟ੍ਰਾਈ- ਜਾਂ ਪੌਲੀਹਾਈਡ੍ਰਿਕ ਯੋਗਿਕਾਂ ਵਜੋਂ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬਣਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇੱਕ, ਦੋ, ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਸਿਲ ਸਮੂਹ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:
$ \underset{\text{ਮੋਨੋਹਾਈਡ੍ਰਿਕ}}{\mathrm{C_2}\mathrm{H_5}\mathrm{OH}} \quad\quad\quad$ $\underset{\text{ਡਾਈਹਾਈਡ੍ਰਿਕ}}{\underset{\large\mathrm{CH_2}\mathrm{OH}}{\large\underset{\text{|}}{\mathrm{C}}\mathrm{H_2OH}}}$ $\quad\quad\quad$ $ \large\underset{\text{Trihydric}}{\large\stackrel{\stackrel{\large\mathrm{CH_2OH}}{\large\stackrel{\text{|}}{\mathrm{C}}\mathrm{HOH}}}{\large\stackrel{\large\text{|}}{\mathrm{C}}\mathrm{H_2OH}}} $
ਮੋਨੋਹਾਈਡ੍ਰਿਕ ਐਲਕੋਹਲਾਂ ਨੂੰ ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਸਿਲ ਸਮੂਹ ਜਿਸ ਕਾਰਬਨ ਪਰਮਾਣੂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਸੰਕਰਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਰ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
(i) $\mathrm{C_s p^{3}}-\mathrm{OH}$ ਬੰਧਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਯੋਗਿਕ: ਐਲਕੋਹਲਾਂ ਦੀ ਇਸ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ, $-\mathrm{OH}$ ਸਮੂਹ ਇੱਕ ਐਲਕਾਈਲ ਸਮੂਹ ਦੇ $s p^{3}$ ਸੰਕਰਿਤ ਕਾਰਬਨ ਪਰਮਾਣੂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਰ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ, ਸੈਕੰਡਰੀ ਅਤੇ ਟਰਸ਼ੀਅਰੀ ਐਲਕੋਹਲ: ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਐਲਕੋਹਲਾਂ ਵਿੱਚ, $-\mathrm{OH}$ ਸਮੂਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ, ਸੈਕੰਡਰੀ ਅਤੇ ਟਰਸ਼ੀਅਰੀ ਕਾਰਬਨ ਪਰਮਾਣੂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੇਠਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ:
ਐਲਾਈਲਿਕ ਐਲਕੋਹਲ: ਇਹਨਾਂ ਐਲਕੋਹਲਾਂ ਵਿੱਚ, - $\mathrm{OH}$ ਸਮੂਹ ਕਾਰਬਨ-ਕਾਰਬਨ ਡਬਲ ਬੰਧਨ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ, ਯਾਨੀ ਇੱਕ ਐਲਾਈਲਿਕ ਕਾਰਬਨ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ $s p^{3}$ ਸੰਕਰਿਤ ਕਾਰਬਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ
ਬੈਂਜ਼ਾਈਲਿਕ ਐਲਕੋਹਲ: ਇਹਨਾਂ ਐਲਕੋਹਲਾਂ ਵਿੱਚ, $-\mathrm{OH}$ ਸਮੂਹ ਇੱਕ ਐਰੋਮੈਟਿਕ ਰਿੰਗ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ $s p^{3}$-ਸੰਕਰਿਤ ਕਾਰਬਨ ਪਰਮਾਣੂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ।
ਐਲਾਈਲਿਕ ਅਤੇ ਬੈਂਜ਼ਾਈਲਿਕ ਐਲਕੋਹਲ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ, ਸੈਕੰਡਰੀ ਜਾਂ ਟਰਸ਼ੀਅਰੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
(ii) $\mathrm{C_s p^{2}}-\mathrm{OH}$ ਬੰਧਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਯੋਗਿਕ: ਇਹ ਐਲਕੋਹਲ - $\mathrm{OH}$ ਸਮੂਹ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਕਾਰਬਨ-ਕਾਰਬਨ ਡਬਲ ਬੰਧਨ, ਯਾਨੀ ਇੱਕ ਵਾਈਨਾਈਲਿਕ ਕਾਰਬਨ ਜਾਂ ਇੱਕ ਐਰਿਲ ਕਾਰਬਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਐਲਕੋਹਲ ਵਾਈਨਾਈਲਿਕ ਐਲਕੋਹਲ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਾਈਨਾਈਲਿਕ ਐਲਕੋਹਲ: $\mathrm{CH_2}=\mathrm{CH}-\mathrm{OH}$
11.1.2 ਫੀਨੋਲ— ਮੋਨੋ, ਡਾਈ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਈਹਾਈਡ੍ਰਿਕ ਫੀਨੋਲ
11.1.3 ਈਥਰ
ਈਥਰਾਂ ਨੂੰ ਸਧਾਰਨ ਜਾਂ ਸਮਮਿਤੀ ਵਜੋਂ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਆਕਸੀਜਨ ਪਰਮਾਣੂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਐਲਕਾਈਲ ਜਾਂ ਐਰਿਲ ਸਮੂਹ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਜਾਂ ਅਸਮਮਿਤੀ, ਜੇਕਰ ਦੋਵੇਂ ਸਮੂਹ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਡਾਈਈਥਾਈਲ ਈਥਰ, $\mathrm{C_2} \mathrm{H_5} \mathrm{OC_2} \mathrm{H_5}$, ਇੱਕ ਸਮਮਿਤੀ ਈਥਰ ਹੈ ਜਦਕਿ $\mathrm{C_2} \mathrm{H_5} \mathrm{OCH_3}$ ਅਤੇ $\mathrm{C_2} \mathrm{H_5} \mathrm{OC_6} \mathrm{H_5}$ ਅਸਮਮਿਤੀ ਈਥਰ ਹਨ।
11.2 ਨਾਮਕਰਣ
(a) ਐਲਕੋਹਲ: ਇੱਕ ਐਲਕੋਹਲ ਦਾ ਆਮ ਨਾਮ ਐਲਕਾਈਲ ਸਮੂਹ ਦੇ ਆਮ ਨਾਮ ਤੋਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ‘ਐਲਕੋਹਲ’ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, $\mathrm{CH_3} \mathrm{OH}$ ਮੈਥਾਈਲ ਐਲਕੋਹਲ ਹੈ।
ਆਈ.ਯੂ.ਪੀ.ਏ.ਸੀ. ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਐਲਕੋਹਲ ਦਾ ਨਾਮ ਉਸ ਐਲਕੇਨ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਐਲਕੋਹਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਲਕੇਨ ਦੇ ‘$e$’ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗ ‘ol’ ਨਾਲ ਬਦਲ ਕੇ। ਸਥਾਨਪਨਿਕਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਅੰਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੀ ਕਾਰਬਨ ਲੜੀ (ਮੂਲ ਲੜੀ) ਨੂੰ ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਸਿਲ ਸਮੂਹ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਨੰਬਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। $-\mathrm{OH}$ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਥਾਨਪਨਿਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਕਾਰਬਨ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਦੇ ਨੰਬਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੌਲੀਹਾਈਡ੍ਰਿਕ ਐਲਕੋਹਲਾਂ ਦਾ ਨਾਮਕਰਣ ਕਰਨ ਲਈ, ਐਲਕੇਨ ਦਾ ‘$e$’ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ‘ol’ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। $-\mathrm{OH}$ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ‘ol’ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਣਾਤਮਕ ਉਪਸਰਗ, di, tri, ਆਦਿ ਜੋੜ ਕੇ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। $-\mathrm{OH}$ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਸਥਾਨਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, $\mathrm{HO}-\mathrm{CH_2}-\mathrm{CH_2}-\mathrm{OH}$ ਨੂੰ ਈਥੇਨ-1, 2-ਡਾਈਓਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਟੇਬਲ 11.1 ਕੁਝ ਐਲਕੋਹਲਾਂ ਦੇ ਆਮ ਅਤੇ ਆਈ.ਯੂ.ਪੀ.ਏ.ਸੀ. ਨਾਮਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਜੋਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਟੇਬਲ 11.1: ਕੁਝ ਐਲਕੋਹਲਾਂ ਦੇ ਆਮ ਅਤੇ ਆਈ.ਯੂ.ਪੀ.ਏ.ਸੀ. ਨਾਮ
| ਯੋਗਿਕ | ਆਮ ਨਾਮ | ਆਈ.ਯੂ.ਪੀ.ਏ.ਸੀ. ਨਾਮ |
|---|---|---|
| $\mathrm{CH} _{3}-\mathrm{OH}$ | ਮੈਥਾਈਲ ਐਲਕੋਹਲ | ਮੈਥੇਨੋਲ |
| $\mathrm{CH} _{3}-\mathrm{CH} _{2}-\mathrm{CH} _{2}-\mathrm{OH}$ | $\mathrm{n}$ - ਪ੍ਰੋਪਾਈਲ ਐਲਕੋਹਲ | ਪ੍ਰੋਪੇਨ - 1- ਓਲ |
| $\mathrm{CH} _{3}-\mathrm{CH}-\mathrm{CH} _{3}$ $\mathrm{O}$ $\mathrm{OH}$ | ਆਈਸੋਪ੍ਰੋਪਾਈਲ ਐਲਕੋਹਲ | ਪ੍ਰੋਪਾਈਲ -2- ਓਲ |
| $\mathrm{CH} _{3}-\mathrm{CH} _{2}-\mathrm{CH} _{2}-\mathrm{CH} _{2}-\mathrm{OH}$ | $\mathrm{n}$ - ਬਿਊਟਾਈਲ ਐਲਕੋਹਲ | ਬਿਊਟੇਨ -1- ਓਲ |
| $\mathrm{CH} _{3}-\mathrm{CH}-\mathrm{CH} _{2}-\mathrm{CH} _{3}$ OH | ਸੈਕ-ਬਿਊਟਾਈਲ ਐਲਕੋਹਲ | ਬਿਊਟੇਨ -2- ਓਲ |
| $\underset{\text { I }}{\mathrm{CH} _{3}-\mathrm{CH}}-\mathrm{CH} _{2}-\mathrm{OH}$ | ਆਈਸੋਬਿਊਟਾਈਲ ਐਲਕੋਹਲ | 2- ਮੈਥਾਈਲਪ੍ਰੋਪੇਨ-1-ਓਲ |
| $\mathrm{CH} _{3}-\underset{\text { | }}{\mathrm{C}} \mathrm{C}-\mathrm{OH}$ | ਟਰਟ-ਬਿਊਟਾਈਲ ਐਲਕੋਹਲ | 2- ਮੈਥਾਈਲਪ੍ਰੋਪੇਨ-2-ਓਲ |
| $\mathrm{H} _{2} \mathrm{C}$ $-\mathrm{OH}$ I $\mathrm{H} _{2} \mathrm{C}$ $\mathrm{OH}$ | ਈਥਾਈਲੀਨ ਗਲਾਈਕੋਲ | ਈਥੇਨ- 1,2-ਡਾਈਓਲ |
| $\mathrm{CH} _{2}$ $-\mathrm{CH}-$ $\mathrm{CH} _{2}$ | | | $\mathrm{OH}$ $\mathrm{OH}$ $\mathrm{OH}$ | ਗਲਿਸਰੋਲ | ਪ੍ਰੋਪੇਨ $-1,2,3$,-ਟ੍ਰਾਈਓਲ |
ਸਾਈਕਲਿਕ ਐਲਕੋਹਲਾਂ ਦਾ ਨਾਮਕਰਣ ਉਪਸਰਗ cyclo ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਅਤੇ —OH ਸਮੂਹ ਨੂੰ C–1 ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮੰਨ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
(b) ਫੀਨੋਲ: ਬੈਂਜ਼ੀਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਰਲ ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਸੀ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਫੀਨੋਲ ਹੈ। ਇਹ ਇਸਦਾ ਆਮ ਨਾਮ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਆਈ.ਯੂ.ਪੀ.ਏ.ਸੀ. ਨਾਮ ਵੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਫੀਨੋਲ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੈਂਜ਼ੀਨ ਰਿੰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਸਥਾਨਪਨਿਤ ਯੋਗਿਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਥੋ (1,2- ਡਾਈਸਥਾਨਪਨਿਤ), ਮੈਟਾ (1,3-ਡਾਈਸਥਾਨਪਨਿਤ) ਅਤੇ ਪੈਰਾ (1,4-ਡਾਈਸਥਾਨਪਨਿਤ) ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਬੈਂਜ਼ੀਨ ਦੇ ਡਾਈਹਾਈਡ੍ਰੋਕਸੀ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵਾਂ ਨੂੰ 1, 2-, 1, 3- ਅਤੇ 1, 4-ਬੈਂਜ਼ੀਨਡਾਈਓਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
(c) ਈਥਰ: ਈਥਰਾਂ ਦੇ ਆਮ ਨਾਮ ਐਲਕਾਈਲ/ਐਰਿਲ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵਰਣਮਾਲਾ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਜੋਂ ਲਿਖ ਕੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ‘ਤੇ ‘ਈਥਰ’ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜ ਕੇ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, $\mathrm{CH_3} \mathrm{OC_2} \mathrm{H_5}$ ਈਥਾਈਲਮੈਥਾਈਲ ਈਥਰ ਹੈ।
ਟੇਬਲ 11.2: ਕੁਝ ਈਥਰਾਂ ਦੇ ਆਮ ਅਤੇ ਆਈ.ਯੂ.ਪੀ.ਏ.ਸੀ. ਨਾਮ
| ਯੋਗਿਕ | ਆਮ ਨਾਮ | ਆਈ.ਯੂ.ਪੀ.ਏ.ਸੀ. ਨਾਮ |
|---|---|---|
| $\mathrm{CH}_3 \mathrm{OCH}_3$ | ਡਾਈਮੈਥਾਈਲ ਈਥਰ | ਮੈਥਾਕਸੀਮੈਥੇਨ |
| $\mathrm{C}_2 \mathrm{H}_5 \mathrm{OC}_2 \mathrm{H}_5$ | ਡਾਈਈਥਾਈਲ ਈਥਰ | ਈਥਾਕਸੀਈਥੇਨ |
| $\mathrm{CH}_3 \mathrm{OCH}_2 \mathrm{CH}_2 \mathrm{CH}_3$ | ਮੈਥਾਈਲ n-ਪ੍ਰੋਪਾਈਲ ਈਥਰ | 1-ਮੈਥਾਕਸੀਪ੍ਰੋਪੇਨ |
| $\mathrm{C}_6 \mathrm{H}_5 \mathrm{OCH}_3$ | ਮੈਥਾਈਲ ਫੀਨਾਈਲ ਈਥਰ (ਐਨੀਸੋਲ) | ਮੈਥਾਕਸੀਬੈਂਜ਼ੀਨ (ਐਨੀਸੋਲ) |
| $\mathrm{C}_6 \mathrm{H}_5 \mathrm{OCH}_2 \mathrm{CH}_3$ | ਈਥਾਈਲ ਫੀਨਾਈਲ ਈਥਰ (ਫੀਨੀਟੋਲ) | ਈਥਾਕਸੀਬੈਂਜ਼ੀਨ |
| $\mathrm{C}_6 \mathrm{H}_5 \mathrm{O}\left(\mathrm{CH}_2\right)_6-\mathrm{CH}_3$ | ਹੈਪਟਾਈਲ ਫੀਨਾਈਲ ਈਥਰ | 1-ਫੀਨਾਕਸੀਹੈਪਟੇਨ |
| $\mathrm{CH} _{3} \mathrm{O}-\underset{\mathrm{l}}{\mathrm{CH}}-\mathrm{CH} _{3}$ $\mathrm{CH} _{3}$ | ਮੈਥਾਈਲ ਆਈਸੋਪ੍ਰੋਪਾਈਲ ਈਥਰ | 2-ਮੈਥਾਕਸੀਪ੍ਰੋਪੇਨ |
| $\mathrm{C} _{6} \mathrm{H} _{5}-\mathrm{O}-\mathrm{CH} _{2}-\mathrm{CH} _{2}-\underset{1}{\mathrm{CH}}-\mathrm{CH} _{3}$ | ਫੀਨਾਈਲ ਆਈਸੋਪੈਂਟਾਈਲ ਈਥਰ | 3- ਮੈਥਾਈਲਬਿਊਟਾਕਸੀਬੈਂਜ਼ੀਨ |
| $\mathrm{CH}_3-\mathrm{O}-\mathrm{CH}_2-\mathrm{CH}_2-\mathrm{OCH}_3$ | - | 1,2-ਡਾਈਮੈਥਾਕਸੀਈਥੇਨ |
| 一 | 2-ਈਥਾਕਸੀ- -1,1-ਡਾਈਮੈਥਾਈਲਸਾਈਕਲੋਹੈਕਸੇਨ |
ਜੇਕਰ ਦੋਵੇਂ ਐਲਕਾਈਲ ਸਮੂਹ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਐਲਕਾਈਲ ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਪਸਰਗ ‘di’ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, $\mathrm{C_2} \mathrm{H_5} \mathrm{OC_2} \mathrm{H_5}$ ਡਾਈਈਥਾਈਲ ਈਥਰ ਹੈ।
ਆਈ.ਯੂ.ਪੀ.ਏ.ਸੀ. ਨਾਮਕਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਈਥਰਾਂ ਨੂੰ ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਾਰਬਨ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵਾਂ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪਰਮਾਣੂ ਨੂੰ -OR ਜਾਂ -OAr ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ $\mathrm{R}$ ਅਤੇ Ar ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਐਲਕਾਈਲ ਅਤੇ ਐਰਿਲ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੇ (R) ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਮੂਲ ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਾਰਬਨ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਈਥਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਟੇਬਲ 11.2 ਵਿੱਚ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਉਦਾਹਰਣ 11.1
ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਯੋਗਿਕਾਂ ਦੇ ਆਈ.ਯੂ.ਪੀ.ਏ.ਸੀ. ਨਾਮ ਦਿਓ:
ਹੱਲ
(i) 4-ਕਲੋਰੋ-2,3-ਡਾਈਮੈਥਾਈਲਪੈਂਟੇਨ-1-ਓਲ
(ii) 2-ਈਥਾਕਸੀਪ੍ਰੋਪੇਨ
(iii) 2,6-ਡਾਈਮੈਥਾਈਲਫੀਨੋਲ
(iv) 1-ਈਥਾਕਸੀ-2-ਨਾਈਟ੍ਰੋਸਾਈਕਲੋਹੈਕਸੇਨ
11.3 ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਣਤਰਾਂ
ਐਲਕੋਹਲਾਂ ਵਿੱਚ, $-\mathrm{OH}$ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਕਸੀਜਨ ਕਾਰਬਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਿਗਮਾ $(\sigma)$ ਬੰਧਨ ਦੁਆਰਾ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਾਰਬਨ ਦੇ ਇੱਕ $s p^{3}$ ਸੰਕਰਿਤ ਆਰਬਿਟਲ ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਦੇ ਇੱਕ $s p^{3}$ ਸੰਕਰਿਤ ਆਰਬਿਟਲ ਦੇ ਓਵਰਲੈਪ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ 7.1 ਮੈਥੇਨੋਲ, ਫੀਨੋਲ ਅਤੇ ਮੈਥਾਕਸੀਮੈਥੇਨ ਦੇ ਬਣਤਰੀ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿੱਤਰ 7.1: ਮੈਥੇਨੋਲ, ਫੀਨੋਲ ਅਤੇ ਮੈਥਾਕਸੀਮੈਥੇਨ ਦੀਆਂ ਬਣਤਰਾਂ
ਐਲਕੋਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਧ ਕੋਣ $\overbrace{\mathrm{C}}^{\mathrm{CO_\mathrm{H}}}$ ਟੈਟ੍ਰਾਹੈਡ੍ਰਲ ਕੋਣ $\left(109^{\circ}-28^{\prime}\right)$ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਕਸੀਜਨ ਦੇ ਅਣਸਾਂਝੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਕਰਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫੀਨੋਲਾਂ ਵਿੱਚ, $-\mathrm{OH}$ ਸਮੂਹ ਇੱਕ ਐਰੋਮੈਟਿਕ ਰਿੰਗ ਦੇ $s p^{2}$ ਸੰਕਰਿਤ ਕਾਰਬਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫੀਨੋਲ ਵਿੱਚ ਕਾਰਬਨ-ਆਕਸੀਜਨ ਬੰਧ ਲੰਬਾਈ $(136 \mathrm{pm})$ ਮੈਥੇਨੋਲ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹੈ
(i) ਆਕਸੀਜਨ ਦੇ ਅਣਸਾਂਝੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਜੋੜੇ ਦੇ ਐਰੋਮੈਟਿਕ ਰਿੰਗ ਨਾਲ ਸੰਯੁਗਮਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅੰਸ਼ਿਕ ਡਬਲ ਬੰਧਨ ਚਰਿੱਤਰ (ਸੈਕਸ਼ਨ 7.4.4) ਅਤੇ
(ii) ਕਾਰਬਨ ਦੀ $s p^{2}$ ਸੰਕਰਿਤ ਅਵਸਥਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਕਸੀਜਨ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਈਥਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਚਾਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਜੋੜੇ, ਯਾਨੀ ਆਕਸੀਜਨ ‘ਤੇ ਦੋ ਬੰਧਨ ਜੋੜੇ ਅਤੇ ਦੋ ਇਕੱਲੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਜੋੜੇ, ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਟੈਟ੍ਰਾਹੈਡ੍ਰਲ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਵੱਡੇ (-R) ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਕਰਸ਼ਕ ਅੰਤਰਕ੍ਰਿਆ ਕਾਰਨ ਬੰਧ ਕੋਣ ਟੈਟ੍ਰਾਹੈਡ੍ਰਲ ਕੋਣ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। $\mathrm{C}-\mathrm{O}$ ਬੰਧਨ ਲੰਬਾਈ $(141 \mathrm{pm})$ ਐਲਕੋਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
11.4 ਐਲਕੋਹਲ ਅਤੇ ਫੀਨੋਲ
ਐਲਕੋਹਲ ਹੇਠਲੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:
11.4.1 ਐਲਕੋਹਲਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ
1. ਐਲਕੀਨਾਂ ਤੋਂ
(i) ਐਸਿਡ ਉਤਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹਾਈਡ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ: ਐਲਕੀਨ ਪ
BETA
