ਵਿੱਤੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ

1. ਵਿੱਤੀ ਸੰਸਥਾ ਕੀ ਹੈ?

ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਜੋ ਵਿੱਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਜਮ੍ਹਾਂ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਕਰਜ਼ੇ ਦੇਣਾ, ਨਿਵੇਸ਼ ਉਤਪਾਦ, ਬੀਮਾ, ਪੈਨਸ਼ਨ, ਦਲਾਲੀ, ਆਦਿ—ਅਤੇ ਜਿਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿੱਤੀ-ਖੇਤਰ ਰੈਗੂਲੇਟਰ (ਆਰ.ਬੀ.ਆਈ., ਐਸ.ਈ.ਬੀ.ਆਈ., ਆਈ.ਆਰ.ਡੀ.ਏ.ਆਈ., ਪੀ.ਐਫ.ਆਰ.ਡੀ.ਏ.) ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

2. ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ

3. ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ (ਆਰ.ਬੀ.ਆਈ.) – ਕੇਂਦਰੀ ਬੈਂਕ

• ਸਥਾਪਨਾ: 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 1935 (ਨਿੱਜੀ ਸ਼ੇਅਰਧਾਰਕ); ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ: 1 ਜਨਵਰੀ 1949
• ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ: ਮੁੰਬਈ (ਪਹਿਲਾਂ ਕਲਕੱਤਾ)
• ਪਹਿਲਾ ਗਵਰਨਰ: ਸਰ ਓਸਬੋਰਨ ਸਮਿਥ
• ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਗਵਰਨਰ: ਸੀ. ਡੀ. ਦੇਸ਼ਮੁਖ
• ਮੌਜੂਦਾ ਲੋਗੋ: ਪੈਂਥਰ ਅਤੇ ਪਾਮ ਦਾ ਰੁੱਖ; 2023 ਲੋਗੋ: ਰੁਪਏ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ + ਸ਼ੇਰ ਅਤੇ ਪਾਮ ਦਾ ਰੁੱਖ
• ਸਵਾਯੱਤਤਾ: ਆਰ.ਬੀ.ਆਈ. ਐਕਟ 1934, ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ – “ਬੈਂਕ ਨੋਟ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰਿਜ਼ਰਵ ਰੱਖਣ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ”
• ਮਾਨੀਟਰੀ ਪਾਲਿਸੀ ਕਮੇਟੀ (ਐਮ.ਪੀ.ਸੀ.): 6 ਮੈਂਬਰ (3 ਆਰ.ਬੀ.ਆਈ. + 3 ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ); ਰਿਪੋ ਦਰ ਹਰ 2 ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਤੈਅ
• ਆਰ.ਬੀ.ਆਈ. ਮੁਦਰਾ ਛਾਪਦਾ ਹੈ: ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਨੋਟ ਮੁਦਰਨ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਿਟੇਡ (ਬੀ.ਆਰ.ਬੀ.ਐਨ.ਐਮ.ਪੀ.ਐਲ.) ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈੱਸ (ਨਾਸ਼ਿਕ ਅਤੇ ਦੇਵਾਸ) ਦੁਆਰਾ

4. ਵਪਾਰਕ ਬੈਂਕ – ਮੁੱਖ ਅੰਕੜੇ (31 ਮਾਰਚ 2023 ਤੱਕ)

5. ਬੈਂਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਮੀਲ-ਪੱਥਰ

6. ਵਿਕਾਸ ਬੈਂਕ / ਡੀ.ਐਫ.ਆਈ.

7. ਛੋਟੇ ਵਿੱਤ ਅਤੇ ਪੇਮੈਂਟ ਬੈਂਕ

• 10 ਛੋਟੇ ਵਿੱਤ ਬੈਂਕ ਲਾਇਸੰਸ ਪ੍ਰਾਪਤ (2015 ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ): ਏ.ਯੂ., ਇਕੁਇਟਾਸ, ਉੱਜੀਵਨ, ਜਾਨਾ, ਆਦਿ।
• 6 ਪੇਮੈਂਟ ਬੈਂਕ ਸਰਗਰਮ: ਏਅਰਟੈਲ, ਇੰਡੀਆ ਪੋਸਟ, ਫਿਨੋ, ਪੇਟੀਐਮ, ਜੀਓ, ਐਨ.ਐਸ.ਡੀ.ਐਲ.।
• ਦੋਵੇਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਕਰਜ਼ੇ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ; ਸਿਰਫ਼ ਐਸ.ਐਫ.ਬੀ. ਕਰਜ਼ਾ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ।

8. ਬੀਮਾ ਅਤੇ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ

• ਐਲ.ਆਈ.ਸੀ.: ਲਾਈਫ ਇੰਸ਼ੋਰੈਂਸ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ – 1 ਸਤੰਬਰ 1956 ਨੂੰ ਬਣੀ; 245 ਬੀਮਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ।
• ਆਈ.ਆਰ.ਡੀ.ਏ.ਆਈ. ਗਠਿਤ: 1999 (ਮਲਹੋਤਰਾ ਕਮੇਟੀ) → ਆਈ.ਆਰ.ਡੀ.ਏ ਐਕਟ 1999; ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ: ਹੈਦਰਾਬਾਦ।
• ਈ.ਐਸ.ਆਈ.ਸੀ.: 1952 – ਕਰਮਚਾਰੀ ਰਾਜ ਬੀਮਾ (ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਪੈਨਸ਼ਨ)।
• ਈ.ਪੀ.ਐਫ.ਓ.: 1952 – ਪ੍ਰੋਵੀਡੈਂਟ ਫੰਡ; ਲੇਬਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਅਧੀਨ; 27 ਕਰੋੜ ਖਾਤੇ।
• ਪੀ.ਐਫ.ਆਰ.ਡੀ.ਏ.: 2003 – ਐਨ.ਪੀ.ਐਸ.; ਅੰਤਰਿਮ ਰੈਗੂਲੇਟਰ 2003, ਸਟੈਚੂਟਰੀ 2014।

9. ਸਿਕਿਓਰਿਟੀਜ਼ ਮਾਰਕੀਟ ਸੰਸਥਾਵਾਂ

• ਐਸ.ਈ.ਬੀ.ਆਈ.: ਸਥਾਪਨਾ 12 ਅਪ੍ਰੈਲ 1988 (ਸਟੈਚੂਟਰੀ 1992); ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ: ਮੁੰਬਈ ਬਾਂਦਰਾ ਕੁਰਲਾ ਕੰਪਲੈਕਸ।
• ਐਨ.ਐਸ.ਈ.: ਸਥਾਪਨਾ 1992; ਟ੍ਰੇਡਿੰਗ 1994 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ; ਪਹਿਲੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਲਿਮਿਟ-ਆਰਡਰ ਬੁੱਕ।
• ਬੀ.ਐਸ.ਈ.: ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ, ਸਥਾਪਨਾ 9 ਜੁਲਾਈ 1875; ਸੈਂਸੈਕਸ 1986 ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ; 30-ਸ਼ੇਅਰ ਇੰਡੈਕਸ।
• ਐਨ.ਐਸ.ਡੀ.ਐਲ. ਅਤੇ ਸੀ.ਡੀ.ਐਸ.ਐਲ.: ਡਿਪਾਜ਼ਟਰੀ (1996 ਅਤੇ 1999) – ਡੀਮੈਟ ਸ਼ੇਅਰ।

10. ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿੱਤੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ – ਭਾਰਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ

11. ਤੇਜ਼-ਸੰਦਰਭ ਸਾਰਣੀਆਂ

ਸਾਰਣੀ-1: ਮਸ਼ਹੂਰ ਬੈਂਕਾਂ ਦੇ ਟੈਗ-ਲਾਈਨ

ਸਾਰਣੀ-2: ਬੈਂਕ ਅਤੇ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ – ਮੈਮੋਰੀ ਕੋਡ “M-P-C-K-B”

ਮੁੰਬਈ: ਐਸ.ਬੀ.ਆਈ., ਬੀ.ਓ.ਬੀ., ਆਈ.ਡੀ.ਬੀ.ਆਈ., ਆਰ.ਬੀ.ਐਲ., ਇੰਡਸਇੰਡ
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਪੀ.ਐਨ.ਬੀ., ਓ.ਬੀ.ਸੀ., ਯੂ.ਸੀ.ਓ., ਬੀ.ਓ.ਆਈ., ਸਿੰਡੀਕੇਟ (ਹੁਣ ਵਿਲੀਨ)
ਚੇਨਈ: ਇੰਡੀਅਨ ਬੈਂਕ, ਆਈ.ਓ.ਬੀ.
ਕੋਲਕਾਤਾ: ਯੂ.ਬੀ.ਆਈ., ਬੰਧਨ, ਅਲਾਹਾਬਾਦ (ਪਹਿਲਾਂ)
ਬੈਂਗਲੁਰੂ: ਕੈਨਰਾ, ਵਿਜਯਾ (ਹੁਣ ਵਿਲੀਨ)

12. ਇੱਕ-ਲਾਈਨ ਰਿਵੀਜ਼ਨ ਬੁਲੇਟ

• ਆਰ.ਬੀ.ਆਈ. ਸਿਰਫ਼ ₹1 ਦਾ ਨੋਟ ਛਾਪਦਾ ਹੈ; ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ₹1 ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਛਾਪਦੀ ਹੈ।
• ਭਾਰਤੀਯ ਮਹਿਲਾ ਬੈਂਕ ਦਾ ਐਸ.ਬੀ.ਆਈ. (2017) ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਨ।
• ਐਚ.ਡੀ.ਐਫ.ਸੀ. ਲਿਮਿਟਿਡ (ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਾਊਸਿੰਗ ਫਾਈਨੈਂਸ) ਦਾ ਐਚ.ਡੀ.ਐਫ.ਸੀ. ਬੈਂਕ (2023) ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਨ।
• “ਸਸ਼ਕਤ” – ਪੀ.ਐਸ.ਬੀ. ਰੀਕੈਪ ਯੋਜਨਾ 2018।
• ਪ੍ਰੋਂਪਟ ਕਰੈਕਟਿਵ ਐਕਸ਼ਨ (ਪੀ.ਸੀ.ਏ.) – ਕਮਜ਼ੋਰ ਬੈਂਕਾਂ ਲਈ ਆਰ.ਬੀ.ਆਈ. ਢਾਂਚਾ।
• ਬੇਸਲ-III ਕੈਪੀਟਲ ਟਾਰਗੇਟ: 11.5 % ਮਾਰਚ 2023 ਤੱਕ।
• ₹2000 ਦਾ ਨੋਟ ਪੇਸ਼: 8 ਨਵੰਬਰ 2016 (ਡੀਮੋਨੇਟਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ); ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ 2018-19 ਵਿੱਚ ਰੋਕੀ ਗਈ।
• ਐਨ.ਈ.ਐਫ.ਟੀ. – 24×7 ਦਸੰਬਰ 2019 ਤੋਂ; ਆਰ.ਟੀ.ਜੀ.ਐਸ. – 24×7 ਦਸੰਬਰ 2020 ਤੋਂ।
• ਯੂ.ਪੀ.ਆਈ. ਲਾਂਚ: 11 ਅਪ੍ਰੈਲ 2016; ਐਨ.ਪੀ.ਸੀ.ਆਈ. ਛਤਰੀ।
• ਮੁਦਰਾ ਲੋਨ – 3 ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ: ਸ਼ਿਸ਼ੂ ₹50 ਹਜ਼ਾਰ, ਕਿਸ਼ੋਰ ₹5 ਲੱਖ, ਤਰੁਣ ₹10 ਲੱਖ।
• ਈ.ਸੀ.ਜੀ.ਸੀ. – ਐਕਸਪੋਰਟ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਗਾਰੰਟੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ (1964) – ਨਿਰਯਾਤਕਾਂ ਨੂੰ ਬੀਮਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
• ਡੀ.ਆਈ.ਸੀ.ਜੀ.ਸੀ. – ਜਮ੍ਹਾਂ ਬੀਮਾ ₹5 ਲੱਖ ਪ੍ਰਤੀ ਜਮਾਕਰਤਾ (2020 ਵਿੱਚ ₹1 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ)।
• ਲੀਡ ਬੈਂਕ ਸਕੀਮ – 1969; ਪਹਿਲਾ ਲੀਡ ਬੈਂਕ: ਨਰੀਮਨ ਕਮੇਟੀ।
• ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਬੈਂਕਾਂ ਲਈ ਆਨ ਟੈਪ ਲਾਇਸੰਸ – ਆਰ.ਬੀ.ਆਈ. 2016।
• ਸਵਿਫਟ ਕੋਡ – 8/11 ਅੰਕ; ਭਾਰਤੀ ਬੈਂਕ ਉਦਾਹਰਨ: SBININBBXXX।

13. ਰੇਲਵੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਲਈ ਅਭਿਆਸ ਐਮ.ਸੀ.ਕਿਊ.

ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਅੰਤ – ਵਿੱਤੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ