I

• ਇੱਕ ਈਮਾਨਦਾਰ ਮੁੰਡਾ ਸਕੂਲ ਦੇ ਫੀਸ ਦੇ ਪੈਸੇ ਆਪਣੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਸਕੂਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
• ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਤਾਜ਼ੀਆਂ, ਸ਼ਰਬਤੀ ਜਲੇਬੀਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਕੇ ਖੜਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
• ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਲੰਬੀ ਬਹਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਮਿੱਠੇ ਲਾਲਚ ਅੱਗੇ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਮੈਂ ਕੰਬਲਪੁਰ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ ਅਟਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਮੈਂ ਸਕੂਲ ਦਾ ਫੀਸ ਅਤੇ ਫੰਡ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਰੁਪਏ ਲੈ ਕੇ ਸਕੂਲ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਫੀਸ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਮਾਸਟਰ ਗੁਲਾਮ ਮੁਹੰਮਦ, ਛੁੱਟੀ ‘ਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਫੀਸ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਪੂਰਾ ਦਿਨ ਸਿੱਕੇ ਬਸ ਮੇਰੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਕੂਲ ਖਤਮ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮੈਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਏ।

ਠੀਕ ਹੈ। ਸਿੱਕੇ ਬੋਲਦੇ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਖੜਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਖਨਕ-ਖਨਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਦਿਨ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬੋਲੇ! ਇੱਕ ਸਿੱਕੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਕੀ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਉੱਥੇ ਦੁਕਾਨ ਵਿੱਚ ਕੜਾਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀਆਂ ਉਹ ਤਾਜ਼ੀਆਂ, ਗਰਮ ਜਲੇਬੀਆਂ, ਉਹ ਬੇਕਾਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀਆਂ। ਜਲੇਬੀਆਂ ਖਾਣ ਲਈ ਹੀ ਬਣੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਪੈਸੇ

ਖਨਕ-ਖਨਕ: ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੇ ਖੜਕਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼

ਜਲੇਬੀਆਂ: ਸ਼ਰਬਤੀ ਭਾਰਤੀ ਮਿਠਾਈ

ਕੜਾਹੀ: ਪਕਾਉਣ/ਉਬਾਲਣ ਲਈ ਵੱਡਾ, ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਭਾਂਡਾ

ਹੋਣ, ਅਤੇ ਪੈਸੇ ਬੇਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਪੈਸੇ ਖਰਚ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਰਚਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲੇਬੀਆਂ ਪਸੰਦ ਹਨ।”

“ਸੁਣੋ, ਤੁਸੀਂ ਚਾਰ ਰੁਪਏ,” ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਮੈਂ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਮੁੰਡਾ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਗਲਤ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਨਾ ਲਾਓ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੈਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੰਨਾ ਕੁਝ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵੱਲ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਪ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਫੀਸ ਅਤੇ ਫੰਡ ਦੇ ਪੈਸੇ ਹੋ। ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੱਜ ਖਰਚ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੱਲ੍ਹ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਗੁਲਾਮ ਮੁਹੰਮਦ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਯਾਮਤ ‘ਤੇ ਅੱਲਾਹ ਮਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਹੰਹ ਕਿਵੇਂ ਦਿਖਾਵਾਂਗਾ? ਸ਼ਾਇਦ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਾਸਟਰ ਗੁਲਾਮ ਮੁਹੰਮਦ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੈਂਚ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਖਰੀ ਘੰਟੀ ਵੱਜਣ ਤੱਕ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੈਠਣ ਦੇਣਾ ਬਿਲਕੁਲ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਬਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਓ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਘਰ ਜਾਣ ਦਿਓ।"

ਸਿੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਇਹ ਗੱਲ ਇੰਨੀ ਨਾਪਸੰਦ ਆਈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇੰਨਾ ਰੌਲਾ ਸੀ ਕਿ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਫੈਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਜੇਬ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਿੱਕਾ, ਉਹ ਕਮੀਨੀ ਚੀਜ਼, ਇੰਨੀ ਵੱਧ ਰੌਲਾ ਵੀ ਪਾਉਂਦਾ ਸੀ! ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਠੀ ਵਿੱਚ ਕੱਸ ਕੇ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ।

ਰੌਲਾ: ਤੇਜ਼ ਆਵਾਜ਼

ਕੁਝ ਕਦਮ ਚਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪਕੜ ਢਿੱਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਤੁਰੰਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਿੱਕੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਡੇ ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਝ ਦੱਸਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਗਲਾ ਘੁੱਟਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਦੱਸੋ, ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਗਰਮ-ਗਰਮ ਜਲੇਬੀਆਂ ਖਾਣ ਦਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ? ਅਤੇ ਫਿਰ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਖਰਚ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੱਲ੍ਹ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਦੇ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣਗੇ? ਫੀਸ ਦੇ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਠਾਈਆਂ, ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਦੇ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲ ਫੀਸ। ਕਹਾਣੀ ਖਤਮ! ਕਿੱਸਾ ਖਤਮ, ਪੈਸਾ ਹਜ਼ਮ।”

ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹੋ ਉਹ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਮੈਂ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਇਹ ਇੰਨਾ ਗਲਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੁਣੋ। ਬਕਵਾਸ ਕਰਨੀ ਬੰਦ ਕਰੋ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਸੋਚਣ ਦਿਓ। ਮੈਂ ਕੋਈ ਆਮ ਕਿਸਮ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਪਰ ਫਿਰ, ਇਹ ਜਲੇਬੀਆਂ ਵੀ ਕੋਈ ਆਮ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਜਲੇਬੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਹ ਕੁਰਕੁਰੀਆਂ, ਤਾਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਸ਼ਰਬਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ।

ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਮੈਂ ਇੰਨੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬਹਿਕਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਹੋਣਹਾਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਚੌਥੀ ਜਮਾਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਚਾਰ ਰੁਪਏ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਵੀ ਜਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਖਾਤੇ-ਪੀਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਆਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਤੱਕ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੂਜੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਦਵੀ ਦੇ ਬੱਚੇ ਲਈ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਜਲੇਬੀਆਂ ਖਾਣੀਆਂ? ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਮੈਂ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਰੁਪਏ ਨੂੰ ਮੁੱਠੀ ਵਿੱਚ ਕੱਸਿਆ ਅਤੇ ਘਰ ਆ ਗਿਆ।

ਸਿੱਕੇ ਉਸ ਦਿਨ ਖਰਚੇ ਜਾਣ ਲਈ ਇੰਨੇ ਉਤਸੁਕ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਘੁੱਟਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੱਕ ਮਨਾਉਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਘਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਬਿਸਤਰੇ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਲੰਚ ਕਰਨ ਗਿਆ, ਉਹ ਚੀਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ, ਮੈਂ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵੱਲ ਭੱਜਿਆ। ਮੈਂ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੈਂ ਹਲਵਾਈ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਰੁਪਏ ਦੀਆਂ ਜਲੇਬੀਆਂ ਤੋਲ ਦੇਵੇ। ਉਸਦੀ ਹੈਰਾਨ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ਇਹ ਪੁੱਛਦੀ ਹੋਈ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਉਹ ਹੱਥ-ਗੱਡੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਜਲੇਬੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਉਹ ਸਸਤੇ ਸਮੇਂ ਸਨ। ਇੱਕ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੀਹ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਹਲਵਾਈ ਨੇ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਅਖਬਾਰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ‘ਤੇ ਜਲੇਬੀਆਂ ਦਾ ਢੇਰ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ।

ਸਮਝ ਪੜਤਾਲ

1. ਉਸਨੇ ਸਕੂਲ ਦਾ ਫੀਸ ਉਸ ਦਿਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੈਸੇ ਲੈ ਕੇ ਸਕੂਲ ਆਇਆ ਸੀ?

2. (i) ਸਿੱਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਕੀ’ ‘ਕਹਿ’ ਰਹੇ ਸਨ?

(ii) ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋ ਕਿ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਗਲਤ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਲਾ ਰਹੇ ਸਨ?

3. ਉਸਨੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ? ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਕਾਰਨ ਦੱਸੋ।

4. (i) ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਿੱਕੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕੀ ਦੱਸਿਆ?

(ii) ਕੀ ਉਸਨੇ ਉਸਦੀ ਸਲਾਹ ਮੰਨੀ? ਜੇ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?

5. ਉਹ ਸਿੱਕੇ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਘਰ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਫਿਰ ਕੀ ਹੋਇਆ?

II

• ਜਲੇਬੀਆਂ ਦਾ ਢੇਰ ਉਹ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• ਹਾਲਾਂਕਿ ਹੁਣ ਪੈਸੇ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭੀੜ ਨੇਤਾ ਤੋਂ ਘੱਟ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ।
• ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਸਮੱਸਿਆ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਸਕੂਲ ਦਾ ਫੀਸ ਦੇਣ ਦੀ ਹੈ।

ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਢੇਰ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦੂਰੋਂ ਮੈਨੂੰ ਸਾਡੀ ਟਾਂਗਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਚਾਚਾਜਾਨ ਕੋਰਟ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਜਲੇਬੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੋਨੇ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਜਲੇਬੀਆਂ ਖਾਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਮੈਂ ਇੰਨੀਆਂ… ਇੰਨੀਆਂ ਜਲੇਬੀਆਂ ਖਾ ਲਈਆਂ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਮੇਰੇ ਪੇਟ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਦਬਾਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਜਲੇਬੀਆਂ ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਅਤੇ ਨੱਕ ਦੇ ਛੇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀਆਂ।

ਮਨਾਉਣਾ: ਫੁਸਲਾਉਣਾ

ਹਲਵਾਈ: ਮਿਠਾਈ ਵਿਕਣ ਵਾਲਾ

ਟਾਂਗਾ: ਦੋ ਪਹੀਆਂ ਵਾਲਾ, ਘੋੜੇ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਵਾਹਨ

ਗਲੀ: ਤੰਗ ਗਲੀ

ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ, ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੇਟ ਭਰੇ (G) ਜਲੇਬੀਆਂ ਨਾਲ ਇੰਨਾ ਖੁਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਕੁਝ ਮਜ਼ੇ ਲੈਣ ਦੇ ਮੂਡ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਲੇਬੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦੇ ਅਤੇ ਚੀਕਦੇ ਹੋਏ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੱਜ ਗਏ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਬੱਚੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ, ਸ਼ਾਇਦ ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ। ਮੈਂ ਹਲਵਾਈ ਕੋਲ ਭੱਜਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੁਪਏ ਦੀਆਂ ਜਲੇਬੀਆਂ ਖਰੀਦੀਆਂ, ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਘਰ ਦੇ ਚਬੂਤਰੇ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਦਾਰਤਾ ਨਾਲ ਜਲੇਬੀਆਂ ਵੰਡਦਾ ਰਿਹਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਵਰਨਰ ਸਾਹਿਬ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ ‘ਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰਤਮੰਦਾਂ ਨੂੰ ਚਾਵਲ ਵੰਡਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਮੇਰੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੀੜ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਭਿਖਾਰੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ! ਜੇਕਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸੈਂਬਲੀ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਸਫਲਤਾ ਉਸ ਦਿਨ ਪੱਕੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਜਲੇਬੀ-ਫੜਨ ਵਾਲੇ ਹੱਥ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਭੀੜ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਾਰਨ ਅਤੇ ਮਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਮੈਂ ਬਾਕੀ ਦੇ ਦੋ ਰੁਪਏ ਲਈ ਵੀ ਜਲੇਬੀਆਂ ਖਰੀਦੀਆਂ ਅਤੇ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਜਨਤਕ ਨਲਕੇ ‘ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਧੋਏ ਅਤੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ, ਇੰਨਾ ਮਾਸੂਮ ਚੇਹਰਾ ਬਣਾ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਜਲੇਬੀ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ। ਜਲੇਬੀਆਂ ਮੈਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਖਾ ਲਈਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਮ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੁੱਦਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਹਰ ਸਾਹ ਨਾਲ ਡਕਾਰ ਆਉਂਦੀ, ਅਤੇ ਹਰ ਡਕਾਰ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਜਲੇਬੀਆਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ - ਡਰ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰਾਤ ਦਾ ਖਾਣਾ ਵੀ ਖਾਣਾ ਪਿਆ। ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਨਾ ਖਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਖਾਣਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਬੀਮਾਰੀ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਡਾਕਟਰ, ਮੇਰੀ ਨਬਜ਼ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ, ਮੁੰਨਾ ਨੇ ਜਲੇਬੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਢੇਰ ਖਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਬਸ ਮਰ ਜਾਂਦਾ।

ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਪੂਰੀ ਰਾਤ ਮੈਂ, ਇੱਕ ਜਲੇਬੀ ਵਾਂਗ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੇਟ ਦਰਦ ਨਾਲ ਪਿਆ ਰਿਹਾ। ਰੱਬ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਚਾਰਾਂ ਰੁਪਏ ਦੀਆਂ ਜਲੇਬੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਖਾਣੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਬੱਚੇ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਫੁੱਲ ਵਰ੍ਹਦੇ ਹਨ ਪਰ ਮੈਂ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਬੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਜਿਸਦੇ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕੁਰਕੁਰੀ, ਤਲੀ ਹੋਈ ਜਲੇਬੀ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੀ।

ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪੇਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪਾਚਨ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਮਸ਼ੀਨ ਵੀ ਪੂਰੀ ਰਾਤ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਸਵੇਰੇ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਿਨ ਵਾਂਗ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਚੇਹਰਾ ਧੋਇਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨੇਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਾਂਗ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚਾਕ ਅਤੇ ਸਲੇਟ ਲੈ ਕੇ, ਸਕੂਲ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਪਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਦਿਨ ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੈਂ ਉਸ ਰਕਮ ਨਾਲ ਫੀਸ ਦੇ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਜਲੇਬੀਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਮ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਕੂਲ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਗਲੇ ਮਹੀਨੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਦੁਬਾਰਾ ਪੈਰਾਂ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ। ਮਾਸਟਰ ਗੁਲਾਮ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਫੀਸ ਛੁੱਟੀ ਦੌਰਾਨ ਲਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਦੋਂ ਛੁੱਟੀ ਦੀ ਘੰਟੀ ਵੱਜੀ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਬੈਗ ਬਗਲ ਵਿੱਚ ਦਬਾਇਆ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਛੱਡ ਕੇ ਬਸ ਆਪਣੀ ਨੱਕ ਦੀ ਸੇਧ ਤੁਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ… ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਪਹਾੜ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਮੇਰੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਬਣਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਅੱਲਾਹ ਮਿਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ, “ਬਸ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾ ਲਓ। ਇੱਕ ਫਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਲੰਘਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿਓ ਅਤੇ ਬਸ ਚਾਰ ਰੁਪਏ ਮੇਰੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿਓ। ਮੈਂ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣਾ ਫੀਸ ਦੇਣ ਲਈ ਵਰਤਾਂਗਾ ਅਤੇ ਜਲੇਬੀਆਂ ਖਾਣ ਲਈ ਨਹੀਂ।”

ਮੈਂ ਉਸ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਿਆ ਜਿੱਥੇ ਧਰਤੀ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਸ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਕੰਬਲਪੁਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੱਡਿਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਕਦੇ ਵੀ ਰੇਲਵੇ ਟਰੈਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਨਾ ਕਰੋ। ਠੀਕ ਹੈ। ਵੱਡਿਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਫੀਸ ਦੇ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਠਾਈਆਂ ਨਹੀਂ ਖਾਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ। ਇਹ ਹਦਾਇਤ ਉਸ ਦਿਨ ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਨਿਕਲ ਗਈ? ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ।

ਸਮਝ ਪੜਤਾਲ

1. (i) ਉਸਨੇ ਖਰੀਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜਲੇਬੀਆਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਖਾਧੀਆਂ?

(ii) ਉਸਨੇ ਬਾਕੀ ਬਚੀਆਂ ਜਲੇਬੀਆਂ ਦਾ ਕੀ ਕੀਤਾ?

2. “ਡਰ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।” ਡਰ ਕੀ ਸੀ?

3. “ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪੇਟ ਪਾਚਨ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।” ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਤੋਂ ਕੀ ਸਮਝਦੇ ਹੋ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਹਿਮਤ ਹੋ?

4. ਉਸਨੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਫੀਸ