B.2 నివాస నమూనాలు మరియు నగరీకరణ

I. గ్రామీణ నివాస నమూనాలు

A. గ్రామీణ నివాసాల రకాలు

• రేఖీయ నివాసాలు

  • నిర్వచనం: రోడ్డు, నది లేదా రైలు మార్గం వెంట సరళ రేఖలో అమర్చబడిన గ్రామాలు.
  • ఉదాహరణలు: హిమాలయాల్లోని పహాడీ గ్రామాలు, ఉత్తరప్రదేశ్‌లో గంగ వెంట గ్రామాలు.
  • ఏర్పడటానికి కారణాలు: రవాణా మార్గాలు, సాగునీరు, సంభాషణకు సులభ ప్రాప్తి.

• వృత్తాకార లేదా గుచ్చుగా నిలిచిన నివాసాలు

  • నిర్వచనం: వృత్తాకారంగా లేదా సన్నిహితంగా గుచ్చుగా అమర్చబడిన గ్రామాలు.
  • ఉదాహరణలు: దక్షిణ భారతదేశంలోని పంచాయతీ గ్రామాలు, అనేక గిరిజన నివాసాలు.
  • ఏర్పడటానికి కారణాలు: అడవి జంతువుల నుండి రక్షణ, రక్షణా ప్రయోజనాలు, కేంద్ర బిందువు (ఉదా: బావి లేదా దేవాలయం) సమీపంలో ఉండటం.

• చెదరగా విస్తరించిన నివాసాలు

  • నిర్వచనం: ఇళ్లు విస్తారమైన ప్రాంతంలో చెదరగా ఉంటాయి.
  • ఉదాహరణలు: కొండ మరియు అటవీ ప్రాంతాలు, దూర గ్రామాలు.
  • ఏర్పడటానికి కారణాలు: కఠిన భూభాగం, చెదరగా ఉన్న వనరులు, తక్కువ జనసాంద్రత.

• సన్నిహిత నివాసాలు

  • నిర్వచనం: ఇళ్లు దగ్గరగా ప్యాక్ చేయబడిన గ్రామాలు.
  • ఉదాహరణలు: నగరీకరణకు లోనవుతున్న గ్రామీణ ప్రాంతాలు, పంజాబ్ మరియు హర్యाणాలోని అనేక గ్రామాలు.
  • ఏర్పడటానికి కారణాలు: అధిక జనసాంద్రత, ఆర్థిక కార్యకలాపాలు, సేవలకు మెరుగైన ప్రాప్తి.

B. గ్రామీణ నివాస నమూనాలపై ప్రభావం చూపే అంశాలు

• భూభాగ నిర్మాణం: పర్వతాలు, మైదానాలు, కొండలు నివాస విన్యాసాన్ని ప్రభావితం చేస్తాయి.
• వాతావరణం: నీటి లభ్యత, ఉష్ణోగ్రత, వర్షపాతం నివాస రకాలపై ప్రభావం చూపుతాయి.
• ఆర్థిక కార్యకలాపాలు: వ్యవసాయం, పశుపోషణ, గనుల తవ్వకం నివాస నమూనాలను రూపొందిస్తాయి.
• రవాణా మరియు సంచారం: రోడ్లు, రైలు మార్గాలు, నదులు నివాసాల స్థానం మరియు రూపాన్ని ప్రభావితం చేస్తాయి.
• సాంస్కృతిక మరియు మత కారకాలు: దేవాలయాలు, గుడులు, సముదాయ కేంద్రాలు తరచుగా నివాస విన్యాసాన్ని ప్రభావితం చేస్తాయి.

C. ముఖ్యమైన పదాలు మరియు నిర్వచనాలు

II. నగరీకరణ ధోరణులు మరియు సమస్యలు

A. నగరీకరణ ధోరణులు

• నిర్వచనం: గ్రామీణ ప్రాంతాల నుండి పట్టణ ప్రాంతాలకు జనాభా మార్పు ప్రక్రియ.
• గ్లోబల్ ట్రెండ్స్:
  • పట్టణ జనాభా గ్రామీణ జనాభా కంటే వేగంగా పెరుగుతోంది.
  • 2050 నాటికి ప్రపంచ జనాభాలో 68% పట్టణ ప్రాంతాల్లో నివసిస్తుంది.
  • పట్టణీకరణ అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాల్లో అత్యంత వేగంగా జరుగుతోంది.
• భారతదేశ పట్టణీకరణ:
  • 2020 నాటికి భారతదేశ పట్టణ జనాభా 400 మిలియన్లను దాటింది.
  • 2020 నాటికి భారతదేశ పట్టణీకరణ రేటు సుమారు 30%.
  • పట్టణీకరణ రాష్ట్రాల వారీగా అసమానంగా ఉంది (ఉదా: పంజాబ్, గోవా, కేరళలో రాజస్థాన్, బీహార్ కంటే ఎక్కువ పట్టణీకరణ ఉంది).

B. పట్టణీకరణ సమస్యలు

• వేగవంతమైన పట్టణీకరణ

  • కారణాలు: గ్రామీణ ప్రాంతాల నుండి వలస, పారిశ్రామికీకరణ, ఆర్థిక అవకాశాలు.
  • ప్రభావాలు: అధిక జనాభా, మౌలిక సదుపాయాలపై ఒత్తిడి, పర్యావరణ నాశనం.

• స్లమ్ వృద్ధి

  • నిర్వచనం: ప్రణాళిక లేని, అనౌపచారిక నివాసాలు చెడు జీవన ప్రమాణాలతో.
  • ఉదాహరణలు: ముంబైలో ధారావి, ఢిల్లీలో కుంభరాజ్.
  • సమస్యలు: ప్రాథమిక సదుపాయాల లేమి, చెడు పారిశుద్ధ్యం, నివాస హక్కుల అస్థిరత.

• మౌలిక సదుపాయాల లోపాలు

  • రవాణా: ట్రాఫిక్ జామ్‌లు, తగినంత లేని ప్రజా రవాణా.
  • నీరు మరియు పారిశుద్ధ్యం: తగినంత సరఫరా లేకపోవడం, చెడు డ్రెయినేజ్.
  • విద్యుత్ సరఫరా: తరచుగా విద్యుత్ కోతలు, అవిశ్వసనీయ సరఫరా.

• పర్యావరణ ప్రభావం

  • గాలి మరియు నీటి కాలుష్యం: పరిశ్రమీకరణ మరియు వాహనాల వాయువు విడుదలల వల్ల.
  • వనాల నాశనం మరియు పచ్చదనం కోల్పోవడం: నగర వ్యాప్తి వల్ల.
  • వాతావరణ మార్పు: నగరాలు తీవ్ర వాతావరణ సంఘటనలకు ఎక్కువగా లోనవుతున్నాయి.

• సామాజిక మరియు ఆర్థిక అసమానత

  • ఆదాయ అసమానత: కొందరికి అధిక ఆదాయం, మరికొందరికి తీవ్ర పేదరికం.
  • సేవలకు ప్రాప్తి: విద్య, ఆరోగ్య సంరక్షణ, మరియు ఉద్యోగ అవకాశాల్లో అసమానత.

C. ప్రభుత్వ చర్యలు మరియు విధానాలు

D. పోటీ పరీక్షల కోసం ముఖ్యమైన తేదీలు మరియు వాస్తవాలు

• 2020 నాటికి భారతదేశపు పట్టణ జనాభా 40 కోట్లను దాటింది.
• 2020 నాటికి భారతదేశపు పట్టణీకరణ రేటు సుమారు 30%.
• 2050 నాటికి ప్రపంచ జనాభాలో 68% పట్టణ ప్రాంతాల్లో నివసిస్తారు.
• ధారావి అనేది ఆసియాలో అతిపెద్ద స్లమ్.
• స్మార్ట్ సిటీ మిషన్ 2015లో ప్రారంభమైంది.
• అమృత్ 2015లో ప్రారంభమైంది.
• ప్రధాన మంత్రి ఆవాస్ యోజన (పీఎంవై) 2019లో ప్రారంభమైంది.
• భారతదేశంలో స్లమ్ జనాభా అంచనా ప్రకారం 18 కోట్లు.

E. గ్రామీణ మరియు పట్టణ నివాసాల మధ్య తేడాలు

F. ఎస్ఎస్సీ, ఆర్ఆర్బీ పరీక్షల కోసం కీలక వాస్తవాలు

• పట్టణీకరణ భారతదేశంలో ప్రధాన ధోరణి.
• స్లమ్ వృద్ధి భారతీయ నగరాల్లో గణనీయమైన సమస్య.
• స్మార్ట్ సిటీ మిషన్ పట్టణ అభివృద్ధి కోసం ప్రభుత్వ ప్రధాన కార్యక్రమం.
• అమృత్ మరియు పీఎంవై పట్టణ వసతులు మరియు నివాసాల కోసం ప్రధాన పథకాలు.
• ధారావి భారతదేశంలో పెద్ద స్లమ్‌కు ప్రసిద్ధ ఉదాహరణ.
• పట్టణీకరణ వివిధ సామాజిక-ఆర్థిక మరియు పర్యావరణ సవాళ్లకు దారితీస్తుంది.