రాజ్యాంగ సంస్థలు

యూనియన్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ (UPSC)

• స్థాపించబడింది: రాజ్యాంగపు ఆర్టికల్ 315 ద్వారా
• పని: కేంద్ర సేవలకు నియామకాల కోసం పరీక్షలు నిర్వహించడం మరియు ప్రభుత్వానికి నియామకాలపై సలహా ఇవ్వడం
• నిర్మాణం:
  • అధ్యక్షుడు: రాష్ట్రపతి ద్వారా నియమితుడు
  • సభ్యులు: ఇందులో అధ్యక్షుడితో కలిపి 9-12 మంది సభ్యులు ఉంటారు, అందరినీ రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు
• ప్రధాన పనులు:
  • సివిల్ సర్వీసెస్ పరీక్ష (CSE) నిర్వహించడం
  • ఇండియన్ ఫారెస్ట్ సర్వీస్ పరీక్ష నిర్వహించడం
  • కంబైన్డ్ డిఫెన్స్ సర్వీసెస్ పరీక్ష నిర్వహించడం
• ముఖ్యమైన తేదీ: 1935 భారత ప్రభుత్వ చట్టం ద్వారా 1937లో స్థాపించబడింది, 1950లో రాజ్యాంగబద్ధమైంది
• రాష్ట్ర PSCతో తేడా: UPSC కేంద్ర సేవల కోసం, రాష్ట్ర PSCలు రాష్ట్ర సేవల కోసం

స్టేట్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ (SPSC)

• స్థాపించబడింది: రాజ్యాంగపు ఆర్టికల్ 315 ద్వారా
• పని: రాష్ట్ర సేవలకు నియామకాల కోసం పరీక్షలు నిర్వహించడం మరియు ప్రభుత్వానికి నియామకాలపై సలహా ఇవ్వడం
• నిర్మాణం:
  • అధ్యక్షుడు: గవర్నర్ ద్వారా నియమితుడు
  • సభ్యులు: 2 మంది సభ్యులను గవర్నర్ నియమిస్తారు
• ప్రధాన పనులు:
  • రాష్ట్ర సేవలకు నియామకాల కోసం పరీక్షలు నిర్వహించడం
  • రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి నియామకాలపై సలహా ఇవ్వడం
• ముఖ్యమైన తేదీ: 1954లో స్థాపించబడింది
• UPSCతో తేడా: SPSC రాష్ట్ర సేవల కోసం, UPSC కేంద్ర సేవల కోసం

ఎలక్షన్ కమిషన్ ఆఫ్ ఇండియా (ECI)

• స్థాపన: రాజ్యాంగపు ఆర్టికల్ 324 ద్వారా
• పని: పార్లమెంట్, రాష్ట్ర శాసనసభలు మరియు అధ్యక్ష, ఉపాధ్యక్ష కార్యాలయాలకు ఎన్నికలు నిర్వహించడం
• నిర్మాణం:
  • ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ (CEC): అధ్యక్షుడు నియమిస్తారు
  • ఎన్నికల కమిషనర్లు: 2 సభ్యులను అధ్యక్షుడు నియమిస్తారు
• ప్రధాన విధులు:
  • స్వేచ్ఛా మరియు న్యాయమైన ఎన్నికలు నిర్వహించడం
  • ఎన్నికల జాబితా నవీకరణను నిర్ధారించడం
  • మోడల్ కోడ్ ఆఫ్ కండక్ట్‌ను అమలు చేయడం
• ముఖ్యమైన తేదీ: 1950లో స్థాపించబడింది
• ముఖ్య పదం: మోడల్ కోడ్ ఆఫ్ కండక్ట్ (MCC)ను ECI అమలు చేస్తుంది
• ఉదాహరణ: ECI 2019 లోక్‌సభ ఎన్నికలు నిర్వహించింది

ఫైనాన్స్ కమిషన్

• స్థాపన: రాజ్యాంగపు ఆర్టికల్ 280 ద్వారా
• పని: కేంద్రం మరియు రాష్ట్రాల మధ్య ఆర్థిక వనరుల పంపిణీకి సిఫారసులు చేయడం
• నిర్మాణం:
  • అధ్యక్షుడు: అధ్యక్షుడు నియమిస్తారు
  • సభ్యులు: మరో 2 సభ్యులను అధ్యక్షుడు నియమిస్తారు
• ప్రధాన విధులు:
  • రాష్ట్రాలకు గ్రాంట్-ఇన్-ఎయిడ్‌లకు సిఫారసులు చేయడం
  • కేంద్రం మరియు రాష్ట్రాల ఆర్థిక స్థితిని సమీక్షించడం
• ముఖ్యమైన తేదీ: మొదటి ఫైనాన్స్ కమిషన్ 1951లో స్థాపించబడింది
• ముఖ్య పదం: గ్రాంట్-ఇన్-ఎయిడ్‌లు రాష్ట్రాలకు అందించబడే ఆర్థిక సహాయం
• ఉదాహరణ: 14వ ఫైనాన్స్ కమిషన్ (2010-2020) రాష్ట్రాలకు పన్నులలో 14% వాటా సిఫారసు చేసింది

భారత నియంత్రక మరియు లెక్కల పరిశీలకుడు (CAG)

• స్థాపన: రాజ్యాంగపు ఆర్టికల్ 148 ద్వారా
• పని: కేంద్రం, రాష్ట్రాల ఖాతాలను ఆడిట్ చేసి ప్రజా నిధుల సరైన వినియోగాన్ని నిర్ధారిస్తుంది
• నిర్మాణం:
  • CAG: రాష్ట్రపతి ద్వారా నియమితుడు
• ప్రధాన విధులు:
  • కేంద్రం, రాష్ట్రాల ఖాతాలను ఆడిట్ చేయడం
  • ఆడిట్ నివేదికలను రాష్ట్రపతి, గవర్నర్‌కు సమర్పించడం
• ముఖ్యమైన తేదీ: 1950లో స్థాపించబడింది
• కీలక పదం: CAG భారత రాజ్యాంగపు ఆడిటర్
• ఉదాహరణ: CAG రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖ ఖర్చులను ఆడిట్ చేస్తుంది

జాతీయ కమిషన్లు – SC, ST, వెనుకబడిన వర్గాల కోసం

జాతీయ అనుసూచిత జాతుల కమిషన్ (NCSC)

• స్థాపన: 1989 (పార్లమెంట్ చట్టం ద్వారా)
• పని: అనుసూచిత జాతుల హక్కులు, ప్రయోజనాలను రక్షించడం
• నిర్మాణం:
  • అధ్యక్షుడు: రాష్ట్రపతి ద్వారా నియమితుడు
  • సభ్యులు: 10 మంది సభ్యులు (అందులో 1 మహిళ, 1 SC వ్యక్తి)
• ప్రధాన విధులు:
  • వివక్ష ఫిర్యాదులపై విచారణ
  • సామాజిక, ఆర్థిక ఉన్నతి చర్యలను సిఫారసు చేయడం
• ముఖ్యమైన తేదీ: 1989లో స్థాపించబడింది

జాతీయ అనుసూచిత తెగల కమిషన్ (NCST)

• స్థాపన: 1990 (పార్లమెంట్ చట్టం ద్వారా)
• పని: షెడ్యూల్డ్ తెగల హక్కులు, ప్రయోజనాలను రక్షించడం
• నిర్మాణం:
  • అధ్యక్షుడు: రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు
  • సభ్యులు: 10 మంది సభ్యులు (అందులో 1 మహిళ, 1 ST వ్యక్తి ఉంటారు)
• ప్రధాన విధులు:
  • వివక్ష ఫిర్యాదులను విచారిస్తుంది
  • సామాజిక, ఆర్థిక ఉన్నతికి చర్యలు సిఫారసు చేస్తుంది
• ముఖ్యమైన తేదీ: 1990లో స్థాపించబడింది

నేషనల్ కమిషన్ ఫర్ బ్యాక్‌వర్డ్ క్లాసెస్ (NCBC)

• స్థాపన: 2002 (పార్లమెంట్ చట్టం ద్వారా)
• పని: ఇతర వెనుకబడిన తరగతుల (OBCల) హక్కులు, ప్రయోజనాలను రక్షించడం
• నిర్మాణం:
  • అధ్యక్షుడు: రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు
  • సభ్యులు: 10 మంది సభ్యులు (అందులో 1 మహిళ, 1 OBC వ్యక్తి ఉంటారు)
• ప్రధాన విధులు:
  • వివక్ష ఫిర్యాదులను విచారిస్తుంది
  • సామాజిక, ఆర్థిక ఉన్నతికి చర్యలు సిఫారసు చేస్తుంది
• ముఖ్యమైన తేదీ: 2002లో స్థాపించబడింది

అటార్నీ జనరల్ ఆఫ్ ఇండియా

• స్థాపన: రాజ్యాంగపు ఆర్టికల్ 165 ద్వారా
• పని: భారత ప్రభుత్వానికి అత్యున్నత న్యాయాధికారి, న్యాయ విషయాల్లో ప్రభుత్వానికి సలహాలు ఇవ్వడం
• నియామకం:
  • రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు
  • సాధారణంగా సుప్రీం కోర్టు లేదా హైకోర్టు న్యాయమూర్తిగా పనిచేసిన వ్యక్తి
• ప్రధాన విధులు:
  • ప్రభుత్వాన్ని సుప్రీం కోర్టు, హైకోర్టుల్లో ప్రాతినిధ్యం వహిస్తుంది
  • న్యాయ విషయాల్లో ప్రభుత్వానికి సలహాలు ఇస్తుంది
• ముఖ్యమైన తేదీ: మొదటి AGను 1950లో నియమించారు
• ముఖ్య పదం: AG ప్రభుత్వానికి న్యాయ సలహాదారు

వస్తువులు మరియు సేవల పన్ను మండలి (జిఎస్టీ మండలి)

• స్థాపన: రాజ్యాంగపు ఆర్టికల్ 279A ద్వారా (122వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 2015 ద్వారా చేర్చబడింది)
• పని: జిఎస్టీ రేట్లు, మినహాయింపులు మరియు ఇతర అంశాలను నిర్ణయించడం
• నిర్మాణం:
  • అధ్యక్షుడు: కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రి
  • సభ్యులు: కేంద్ర ఆర్థిక శాఖ రాష్ట్ర మంత్రి, 3 రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు మరియు రాష్ట్రపతి నామనిర్దేశం చేసిన 2 సభ్యులు
• ప్రధాన విధులు:
  • జిఎస్టీ రేట్లను నిర్ణయిస్తుంది
  • మినహాయింపులు మరియు పరిమితులపై నిర్ణయాలు తీసుకుంటుంది
  • జిఎస్టీ నిర్మాణంపై సిఫారసులు చేస్తుంది
• ముఖ్యమైన తేదీ: 2017లో స్థాపించబడింది
• ముఖ్య పదం: జిఎస్టీ మండలి అనేది జిఎస్టీపై అంతర్సర్కార సమన్వయానికి రాజ్యాంగ సంస్థ
• ఉదాహరణ: జిఎస్టీ మండలి వివిధ వస్తువులు మరియు సేవల కోసం 5% మరియు 12% పన్ను రేట్లను నిర్ణయించింది