రాజ్యాంగేతర సంస్థలు

నితి ఆయోగ్

• స్థాపన: 2015 జనవరి 1 (ప్లానింగ్ కమిషన్‌ను భర్తీ చేస్తూ)
• ఉద్దేశ్యం: సహకార సమాఖ్యతను ప్రోత్సహించడం, స్థిరమైన అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించడం, పాలనను మెరుగుపరచడం.
• నిర్మాణం:
  • అధ్యక్షుడు: భారత ప్రధాన మంత్రి
  • ఉపాధ్యక్షుడు: ప్రధాన ఆర్థిక సలహాదారు
  • సభ్యులు: కేంద్ర మంత్రులు, రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రులు, నిపుణులు
• పనులు:
  • జాతీయ అభివృద్ధి వ్యూహాలను రూపొందించడం
  • కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల మధ్య సమన్వయం
  • విధాన సిఫార్సులు అందించడం
• ప్రధాన కార్యక్రమాలు:
  • స్మార్ట్ సిటీల మిషన్
  • డిజిటల్ ఇండియా
  • ఆయుష్మాన్ భారత్
• ముఖ్యమైన తేదీ: 2015 జనవరి 1

కేంద్ర దర్యాప్తు సంస్థ (CBI)

• స్థాపన: 1963 (ఆరంభంలో గృహ మంత్రిత్వ శాఖలో, తరువాత వ్యక్తిగత విభాగాలు, ప్రజా ఫిర్యాదులు, పెన్షన్ల మంత్రిత్వ శాఖకు మార్చబడింది)
• ఉద్దేశ్యం: అవినీతి, ఆర్థిక నేరాలు, ఇతర నేరాల కేసులను విచారించడం.
• నిర్మాణం:
  • డైరెక్టర్: భారత ప్రభుత్వం నియమిస్తుంది
  • అధికారులు: దర్యాప్తు అధికారులు, ఇతర సిబ్బంది
• అధికార పరిధి:
  • కేంద్ర ప్రభుత్వ విభాగాలు
  • ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలు
  • రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు (విన్నపం మేరకు)
• ప్రసిద్ధ కేసులు:
  • 2G స్పెక్ట్రమ్ స్కాం
  • కోల్‌గేట్ కుంభకోణం
• ముఖ్యమైన తేదీ: 1963

కేంద్ర నిగ్రహ కమిషన్ (CVC)

• స్థాపన: 1964 (పార్లమెంట్ చట్టం ద్వారా)
• ఉద్దేశ్యం: ప్రజా సేవలలో నిబద్ధతను మరియు సమర్థతను ప్రోత్సహించడం మరియు అవినీతిని నివారించడం.
• నిర్మాణం:
  • అధ్యక్షుడు: సుప్రీం కోర్టు రిటైర్డ్ న్యాయమూర్తి
  • సభ్యులు: హైకోర్టు రిటైర్డ్ న్యాయమూర్తి మరియు ఒక ప్రభుత్వ సేవకుడు
• ఫంక్షన్లు:
  • నివారణాత్మక జాగ్రత్తలపై సలహా ఇవ్వడం
  • అవినీతి ఫిర్యాదులపై విచారణ చేయడం
  • శాస్త్రీయ చర్యలు తీసుకోవాలని సిఫారసు చేయడం
• ముఖ్యమైన తేదీ: 1964

కేంద్ర సమాచార కమిషన్ (CIC)

• స్థాపన: 12 అక్టోబర్ 2005 (2005 సమాచార హక్కు చట్టం కింద)
• ఉద్దేశ్యం: ప్రజా అధికారులలో పారదర్శకతను మరియు బాధ్యతను నిర్ధారించడం.
• నిర్మాణం:
  • చీఫ్ ఇన్ఫర్మేషన్ కమిషనర్: కేబినెట్ నియామక కమిటీ ద్వారా నియమించబడతారు
  • ఇన్ఫర్మేషన్ కమిషనర్లు: ముగ్గురు సభ్యులు, కేబినెట్ నియామక కమిటీ ద్వారా నియమించబడతారు
• ఫంక్షన్లు:
  • సమాచార నిరాకరణపై అప్పీళ్లపై తీర్పు ఇవ్వడం
  • RTI అనుసరణను పర్యవేక్షించడం
  • పారదర్శకతను ప్రోత్సహించడం
• ముఖ్యమైన తేదీ: 12 అక్టోబర్ 2005

జాతీయ మానవ హక్కుల కమిషన్ (NHRC)

• స్థాపన: 1993 అక్టోబర్ 12 (పార్లమెంట్ చట్టం ద్వారా)
• ఉద్దేశ్యం: మానవ హక్కులను రక్షించడం, ప్రోత్సహించడం మరియు ఉల్లంఘనలపై విచారణ చేయడం.
• నిర్మాణం:
  • అధ్యక్షుడు: సుప్రీం కోర్టు రిటైర్డ్ న్యాయమూర్తి
  • సభ్యులు: హైకోర్టు రిటైర్డ్ న్యాయమూర్తి, మాజీ లోక్‌సభ స్పీకర్, సామాజిక కార్యకర్త
• ఫంక్షన్లు:
  • మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలపై విచారణ
  • విధాన మార్పులకు సిఫారసులు
  • మానవ హక్కుల విద్యను ప్రోత్సహించడం
• ముఖ్యమైన తేదీ: 1993 అక్టోబర్ 12

లోక్‌పాల్ మరియు లోకాయుక్త

• లోక్‌పాల్: కేంద్ర ప్రభుత్వం కోసం (జాతీయ స్థాయిలో)
• లోకాయుక్త: రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల కోసం (రాష్ట్ర స్థాయిలో)
• స్థాపన: 2013 (లోక్‌పాల్ మరియు లోకాయుక్త చట్టం, 2013 ద్వారా)
• ఉద్దేశ్యం: ప్రజా అధికారులపై అవినీతి ఆరోపణలపై విచారణ చేయడం.
• నిర్మాణం:
  • అధ్యక్షుడు: సుప్రీం కోర్టు రిటైర్డ్ న్యాయమూర్తి
  • సభ్యులు: హైకోర్టు రిటైర్డ్ న్యాయమూర్తి, సేవలో ఉన్న లేదా రిటైర్డ్ IAS అధికారి, సామాజిక కార్యకర్త
• ఫంక్షన్లు:
  • అవినీతి ఫిర్యాదులపై విచారణ
  • శాస్త్రీయ చర్యలకు సిఫారసులు
  • పారదర్శకతను ప్రోత్సహించడం
• ముఖ్యమైన తేదీ: 2013

జాతీయ అభివృద్ధి మండలి (NDC)

• స్థాపన: 1952 (ప్లానింగ్ కమిషన్ కింద)
• ఉద్దేశ్యం: ఐదేళ్ల ప్రణాళికల అమలును సమీక్షించడం మరియు పర్యవేక్షించడం.
• నిర్మాణం:
  • అధ్యక్షుడు: భారత ప్రధాన మంత్రి
  • సభ్యులు: కేంద్ర మంత్రులు, రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రులు మరియు ఇతర హితాసక్తులు
• ఫంక్షన్లు:
  • జాతీయ అభివృద్ధి అంశాలపై చర్చ
  • ఐదేళ్ల ప్రణాళికల పురోగతిని సమీక్ష
  • కేంద్ర మరియు రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల మధ్య సమన్వయాన్ని సులభతరం చేయడం
• ముఖ్యమైన తేదీ: 1952

జాతీయ విచారణ సంస్థ (NIA)

• స్థాపన: 2008 (2008 జాతీయ విచారణ సంస్థ చట్టం కింద)
• ఉద్దేశ్యం: ఉగ్రవాదం, తిరుగుబాటు మరియు సంఘటిత నేరాలపై పోరాడటం.
• నిర్మాణం:
  • డైరెక్టర్: కేంద్ర ప్రభుత్వం నియమిస్తుంది
  • అధికారులు: విచారణ అధికారులు మరియు ఇతర సిబ్బంది
• ఫంక్షన్లు:
  • ఉగ్రవాద సంబంధిత కేసుల విచారణ
  • తిరుగుబాటు మరియు సంఘటిత నేరాల కేసులను నిర్వహించడం
  • ఇతర సంస్థలతో సమన్వయం
• ముఖ్యమైన తేదీ: 2008

అంతర్రాష్ట్ర మండలి

• స్థాపన: 1990 (సంవిధానం, ఆర్టికల్ 263 కింద)
• ఉద్దేశ్యం: రాష్ట్రాలు మరియు కేంద్ర ప్రభుత్వం మధ్య సమన్వయాన్ని సులభతరం చేయడం.
• నిర్మాణం:
  • అధ్యక్షుడు: భారత ప్రధాన మంత్రి
  • సభ్యులు: అన్ని రాష్ట్రాల, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల ముఖ్యమంత్రులు మరియు ఇతర హితాసక్తులు
• ఫంక్షన్లు:
  • సాధారణ ఆసక్తి కలిగిన అంశాలపై చర్చ
  • సహకార సమాఖ్యకు చర్యలను సిఫారసు చేయడం
  • అంతర్రాష్ట్ర వివాదాలను పరిష్కరించడం
• ముఖ్యమైన తేదీ: 1990

జోనల్ మండలి

• స్థాపన: 1956 (1956 రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం కింద)
• ఉద్దేశ్యం: ఒక జోన్‌లోని రాష్ట్రాల మధ్య సహకారం, సమన్వయాన్ని ప్రోత్సహించడం.
• నిర్మాణం:
  • అధ్యక్షుడు: కేంద్ర హోం శాఖ మంత్రి
  • సభ్యులు: జోన్‌లోని రాష్ట్రాల ముఖ్యమంత్రులు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు, ఇతర సంబంధిత వర్గాలు
• ఫంక్షన్లు:
  • ప్రాంతీయ అభివృద్ధి అంశాలపై చర్చ
  • అంతర్రాష్ట్ర సహకారాన్ని సులభతరం చేయడం
  • సాధారణ సమస్యలను పరిష్కరించడం
• ముఖ్యమైన తేదీ: 1956