राष्ट्रवादी इतिहासात एका एकमेव व्यक्तीला राष्ट्र घडवण्यासाठी ओळखले जाते. उदाहरणार्थ, गारिबालीला इटालियाच्या राष्ट्र घडवण्यासाठी ओळखले जाते, जॉर्ज वॉशिंग्टनला अमेरिकन स्वातंत्र्ययुद्धासाठी आणि हो ची मिंहला वियतनामला स्वातंत्र्य मिळवण्याच्या संघर्षासाठी ओळखले जाते. अशीच पद्धतीने, महात्मा गांधीला भारतीय राष्ट्राचा ‘पिता’ मानले जाते.

गांधीजी हा स्वातंत्र्यसंघर्षात सहभागी होणाऱ्या सर्वात प्रभावशाली आणि आदरांत नेते होते असे वर्णन चुकीचे नाही. तरीही, वॉशिंग्टन किंवा हो ची मिंहापासून अधिक, महात्मा गांधीची राजकीय कृती त्याच्या राहण्या�च्या समाजाद्वारे आणि त्याच्या वारसा घेण्याच्या इतिहासाद्वारे आयोजित आणि मर्यादित होती. असे आहे की अविश्वासरहित असलेल्या व्यक्तीही इतिहासाद्वारे आयोजित आहेत आणि त्यांनी इतिहास घडवला आहे.

या अध्यायामध्ये 1915 ते 1948 या महत्त्वाच्या काळातील भारतातील गांधीजीच्या कृतींचे विश्लेषण केले जाते. त्यांच्या भारतीय समाजाच्या विविध वर्गांशी घटनाक्रमात आणि त्याने प्रेरणा आणि नेतृत्व केलेल्या लोकप्रिय संघर्षांचे समावेश केला आहे. हे विद्यार्थ्याला नेत्याच्या कैरियर आणि त्याशी संबंधित सामाजिक चळवळींच्या इतिहास बांधण्यासाठी इतिहासकारांनी वापरलेल्या स्त्रोतांच्या प्रकारांची माहिती देते.

Fig. 11.1
1930 मध्ये लवण मार्च सुरू करण्यापूर्वी साबरमती नदीच्या किनाऱ्यावर लोक गांधीजीच्या भाषणासाठी एकत्र आले

1. नेता स्वतःला जाहिरात करतो

जानेवारी 1915 मध्ये, मोहनदास करमचंद गांधी बाहेरीला असलेल्या दोन दशकांनंतर आपल्या मूलभूमीवर परत आले. या काळातील भारताबाहेर बसण्याचे मोठे भाग दक्षिण अफ्रिकात घालवले गेले होते, तिथे ते वकील म्हणून गेले होते आणि काही वेळनंतर त्याच्या प्रदेशातील भारतीय समुदायाचा नेता बनले. इतिहासकार चंद्रन देवेनेशनच्या टीकेनुसार, दक्षिण अफ्रिका ही “महात्म्याची निर्मिती” होती. दक्षिण अफ्रिकात गांधीजीने पहिल्यांद अप्रेक्षित अपराधी अपराध अशा अपराधी अपराधाच्या प्रवाहाचे प्रथम आविष्कार केले होते, पहिल्यांद धर्मांच्या एकत्वाचे प्रवाह दिले होते आणि पहिल्यांद उच्च जातीच्या भारतीयांना त्यांच्या दलित आणि महिलांवर अपमानजनक वर्तनाबद्दल सावध केले होते.

जे भारत गांधीजी 1915 मध्ये परत आले, ते 1893 जे भारत त्यांनी सोडले होते अशा भारतापेक्षा खूप भिन्न होते. अशा प्रकारे अजूनही ब्रिटिश राजाधिराज्याचा गट होता, परंतु राजकीय दृष्ट्या खूप जास्त सक्रिय होता. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस आता बहुतांशी मुख्य शहरांत आणि गावांत शाखा असून आल्हेवाट आहेत. 1905-07 च्या स्वदेशी चळवळीने त्याचे मध्यवर्गांमध्ये खूप मोठे आकर्षण झाले होते. या चळवळीने काही उभे नेते उभे करून दाखवले होते - त्यात महाराष्ट्रातील बाळ गंगाधर टिलक, बंगालचे बीपीन चंद्र पाल आणि पंजाबचे लाला लाजपत राय हे आहेत. ते तिन्ही “लाल, बाळ आणि पाल” म्हणून ओळखले जात होते, ज्यामध्ये एकत्रित आकर्षण असल्याने त्यांच्या संघर्षाचे संपूर्ण भारताचे दृष्टिकोन दाखविले जात होते, कारण त्यांच्या मूळ प्रांतांमध्ये खूप दूर असतात. जेथे या नेत्यांनी स्वायत्त शासनाविरुद्ध उग्र विरोध अशा दृष्टीने बोलावले होते, तेथे “मद्यपाश्चात्य” या गटाने अधिक धीमे आणि आकर्षक दृष्टीकोन असलेल्या दृष्टीने बोलावले होते. या मद्यपाश्चात्यांमध्ये गांधीजीचा मान्यनेतृत्व करणारा राजकीय मार्गदर्शक गोपाळ कृष्ण गोखले आणि मोहम्मद अली जिन्नाह, जे गांधीजीपासून अधिक असून गुजराती वारसे व लंडनमध्ये प्रशिक्षित वकील होते.

गोखलेच्या सल्ल्यानुसार, गांधीजीने ब्रिटिश भारताभ्रमण करण्यासाठी एक वर्ष घालवले, जिथे ते भूमी आणि त्याच्या लोकांची माहिती मिळवली. त्यांचे पहिले महत्त्वाचे सार्वजनिक दृश्य फेब्रुवारी 1916 मध्ये बनारस हिंदू विद्यापीठ (बीएचयू) उघडण्याच्या कार्यक्रमात झाले. या कार्यक्रमात बीएचयूच्या स्थापना करण्यासाठी त्यांच्या देणग्या झालेल्या राजकीय राज्यांच्या राज्यांच्या आमंत्रणात आल्या होते. तसेच आनी बेसंट यांसारख्या काँग्रेसच्या महत्त्वाच्या नेत्यांनी भाग घेतला होता. या उपस्थितींपेक्षा गांधीजी अधिक ओळखले जात नव्हते. त्यांना त्यांच्या दक्षिण अफ्रिकातील कामाने आमंत्रित केले होते, न त्यांच्या भारतातील स्थितीने.

या कार्यक्रमात त्यांच्या भाषणाची वेळ आली तेव्हा गांधीजीने भारतीय अभिजात वर्गाला श्रमिक गरीबांवर गरज नसल्याची आवाज उठवली. ते म्हणाले की बीएचयूचे उघडणे “निश्चयही एक अतिशय भव्य दृश्य आहे”. परंतु ते उपस्थित “अतिशय अलंकृत राजकीय वर्गांशी तुलना करून गरीब लोकांच्या अनुपस्थितीशी चिंता करत होते. गांधीजीने प्राधान्याच्या आमंत्रणांना म्हणाले की “भारताच्या निधनाचा कोणताही मार्ग नाही जो तुम्ही या अलंकारांना काढून घेऊन त्यांना आपल्या देशभक्तांना भरा द्याल”. “तुम्हांमध्ये स्वायत्ततेचा आत्मविश्वास होणार नाही,” ते म्हणाले, “जर तुम्ही खेड्यांपासून त्यांच्या श्रमाच्या परिणामांचा जवळपास पूर्ण भाग काढून घेतला किंवा इतरांना त्याचे काम करण्याची परवाह केली असेल.” त्यांच्या उद्धाराचा फक्त खेड्यांद्वारे आहे. वकीलांनी, वैद्यकीय शास्त्रज्ञांनी किंवा अतिशय उत्खनन करणाऱ्या जमीनीच्या मालकांनी त्यांचे उद्धार करू शकत नाही.

बीएचयूचे उघडणे हे एक उत्सवाचे कार्यक्रम होते, ज्यामध्ये भारतीय नागरिक आत्मविश्वास आणि भारतीय आरोग्याने आधारित नागरिक विद्यापीठ उघडला. परंतु गांधीजीने स्वाभिमानाच्या दृष्टीने न घेतल्याने, त्यांनी या कार्यक्रमात भाग घेतला नाही. त्यांनी या कार्यक्रमात भाग घेतला नाही जेथे भारतीय जनतेचा बहुतांश असलेले गाव आणि शहर अजूनही अनदेखी आहेत.

गांधीजीचे फेब्रुवारी 1916 मध्ये बनारसमध्ये झालेले भाषण एक दृष्टीकोनाने फक्त घटनेचे वर्णन करते - म्हणजे भारतीय राष्ट्रवाद एक अभिजात घटना होते, वकीलांनी, वैद्यकीय शास्त्रज्ञांनी आणि जमीनीच्या मालकांनी निर्माण केलेले होते. परंतु दुसऱ्या दृष्टीकोनाने ते अजिबात आशावादी दृष्टीकोन होते - गांधीजीच्या स्वतःच्या इच्छेची पहिली सार्वजनिक जाहिरात होते की भारतीय राष्ट्रवाद भारतीय लोकांच्या सर्वांना भर पडण्यासाठी अधिक प्रतिनिधित्व करतो. या वर्षाच्या शेवटी, गांधीजीने त्यांच्या शिष्यांच्या इच्छा अशा प्रवाहाचे प्रथम आविष्कार केले होते. डिसेंबर 1916 मध्ये झालेल्या एकूण काँग्रेसच्या बैठकीत ते बिहारच्या चंपारण येथील एक खेड्याने गांधीजीला बोलावले होते, ज्यांनी त्यांच्या खेड्यांना ब्रिटिश नीर उत्पादकांनी कसे दबाव आणला होता याबद्दल गांधीजीला सांगितले होते.

2. असहयोग चळवळीची निर्मिती आणि अनिर्मिती

गांधीजीने 1917 च्या वर्षात चंपारणमध्ये खेड्यांना त्यांच्या श्रमाच्या परिणामांची सुरक्षा आणि त्यांच्या इच्छेनुसार पिके उत्पन्न करण्याची स्वतंत्रता मिळवण्यासाठी प्रयत्न केले. पुढच्या वर्षी, 1918, गांधीजी आपल्या मूलभूमीच्या गुजरातमध्ये दोन चळवळीत सहभागी होते. पहिले ते अहमदाबादमध्ये एक श्रमिक असगे मध्ये हस्तक्षेप केला, ज्यामध्ये ते तांदूळ मिल्हांच्या श्रमिकांना चांगल्या कामाच्या अवसरांची आवाज उठवली. पुढे ते खेड्यांनी क्षेत्रातील केहडा येथील खेड्यांना त्यांच्या पिकांच्या अपयशाने जमा करण्याची मागणी करण्यासाठी सामील होते.

चंपारण, अहमदाबाद आणि केहडा या प्रयत्नांने गांधीजीला गरीबांशी खूप संवेदनशील राष्ट्रवादी म्हणून ओळखले जात होते. त्याच वेळी, या सर्व हे स्थानिक संघर्ष होते. पुढे, 1919 मध्ये, स्वायत्त शासकांनी गांधीजीच्या खांद्यात एक अशा अशक्ततेचे प्रथम आविष्काळ दिला ज्यामुळे ते एक अधिक मोठ्या प्रमाणावर चळवळ घडवू शकला. 1914-18 च्या मोठ्या युद्धात ब्रिटिशांनी पत्रकारितेचे अडीच आणि अनुत्तरीत ठेवण्याची अनुमती दिली होती. आता सर सिड्नी रॉल्याटद्वारे नेतृत्व केलेल्या समितीच्या सूचनेनुसार या जबरदस्तीचे उपाय पुढे घेतले गेले. त्यामुळे गांधीजीने “रॉल्याट कायदा"विरुद्ध एक देशव्यापी चळवळीची आवाज उठवली. उत्तर आणि पश्चिम भारतातील शहरांमध्ये शॉपींचे बंद झाले आणि शाळा बंद झाल्याने जीवन थांबले. पंजाबमध्ये प्रतिक्रिया खूप जोरदार होती, जिथे युद्धात ब्रिटिशांच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या साम्राज्याच्या