दरअसल, प्राचीन आणि मध्यकालीन भारतातील बाळगून राहिलेल्या सामान्य कला आणि वास्तुकला अवशेष धार्मिक प्रकृतीचे आहेत. हे असे असले नसला तर त्या काळात लोकांना त्यांच्या घरांमध्ये कला नसाव्यात, पण घराण्यांची आणि त्यांतील घटकांची बागवणी लाकृत आणि कांद्याप्रमाणे घटकांमधून केली होती, ज्यांचा विनाश झाला आहे. या अध्यायाने आम्हाला भारतातील अनेक प्रकारच्या मंदिरांबद्दल जाणून घेण्यास प्रवेश केला आहे. आम्ही गाथांचा फक्त हिंदू मंदिरांवर बघत आहोत, पण या अध्यायाच्या शेवटी आपण बौद्ध आणि जैन मंदिरांबद्दलही काही माहिती शोधू शकतो. तथापि, एकदम जगात आपण यापुढे धार्मिक अनुष्ठानांसाठी बागविलेल्या अनेक स्थानिक धर्मांसाठी मंदिर बांधले गेले होते, पण फक्त दगडाच्या नसल्याने त्या क्षेत्रातील प्राचीन किंवा मध्यकालीन मंदिरांचा विनाश झाला आहे.

आधीची मंदिरे

स्तूपांच्या बांधणीचा चालू राहिल्यानंतर, ब्राह्मण मंदिरे आणि देवांच्या आदर्शांची बांधणी सुरू झाली. अनेकदा मंदिरांची शिल्प देवांच्या आदर्शांने भरली गेली. पुराणांमधील गाथा ब्राह्मण धर्माच्या वर्णनात घालून घेतल्या गेल्या. प्रत्येक मंदिरात एक प्रमुख देवाची मूर्ती होती. मंदिरांची अलंकरणे तीन प्रकारच्या होत्या - (i) संधर प्रकार (प्रदीक्षिणापथ नसलेला), (ii) निरंधर प्रकार (प्रदीक्षिणापथ असलेला), आणि (iii) सर्वतोभद्र (ज्याला सर्व बाजूंनी पोचता). या कालावधीतील अनेक महत्त्वाच्या मंदिरांची स्थिती उत्तर प्रदेशातील देगोरह, मध्य प्रदेशातील एरन, नच्ना-कुठार आणि उदयगिरी येथे आहेत. या मंदिरांची बांधणी साध्या आहेत, ज्यात एक भेटभाट, एक गृह आणि जागीरच्या भागात एक अलंकरण आहे.

आज इंग्रजीमध्ये ‘मंदिर’ असे भाष्य केल्यास आम्ही साधारणपणे देवलय, देवकुल मंदिर, कोविल, देव, देवास्थान किंवा प्रसाद असे म्हणतो, जेणेकरून आम्ही भारताच्या कोणत्याही भागात आहोत.

चतुर मुखलिंग, नच्ना-कुठार (इनसेट)

नच्ना-कुठार, मध्य प्रदेश, पाचव्या शतकी शिव मंदिर

हिंदू मंदिराची मूल रूपरेषा

नागर मंदिर

हिंदू मंदिराची मूल रूपरेषा खालीलप्रमाणे आहे: (i) गर्भगृह (गर्भगृह शब्दाचा अर्थ ‘गर्भाशय’ असा असतो), जे एक लहान घटक होते आणि एकच प्रवेश असतो, पण वेळाने अधिक मोठे खाण बनतात. गर्भगृहात मुख्य आदर्श ठेवला जातो, जो खरोखर अनेक अनुष्ठानांच्या ध्यानाचे केंद्र आहे; (ii) मंदिराचा प्रवेश जो एक पोर्टिको किंवा कॉलोनियाचा गृह असू शकतो, जो अनेक प्रार्थकांची जागा असतो आणि तो मंदपाचे मानले जाते; (iii) स्वतंत्र मंदिरांमध्ये एक पर्वतानुसार चढणारा शिखर असतो, जो उत्तर भारतात उत्प्रेक्ष शिखराचा रूप घेऊ शकतो आणि दक्षिण भारतात पायरायद्वारे टॉवर किंवा विमानाचा रूप घेऊ शकतो; (iv) वाहन, म्हणजे मुख्य देवाचा घड किंवा वाहन आणि एक मानक स्तंभ किंवा ध्वज गर्भगृहापूर्वी अक्षरित ठेवले जातात. देशातील दोन मुख्य मंदिरांच्या पद्धती ओळखल्या जातात - उत्तरात नागर आणि दक्षिणात द्रविड. कधीकधी वेसर मंदिरांची एक स्वतंत्र पद्धत नागर आणि द्रविड पद्धतींच्या निवडक मिश्रणाद्वारे निर्माण केली जाते. या पद्धतींमधील विविध उपपद्धतींबद्दल विस्तृत अभ्यास उपलब्ध आहेत. आम्ही या अध्यायात रूपांच्या फरकांबद्दल आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आणि आण