परिचय

तुम्ही कधी शतरंग खेळले आहे? काळजांडाला अशा प्रकारे चलता जात असता काही गोष्टी होणार नाहीत का? किंवा क्रिकेटच्या खेळात अज्ञातांची भूमिका नसल्याने काही गोष्टी होणार नाहीत का? कोणत्याही खेळातही काही नियमांचे पालन करणे आवश्यक आहे. नियम बदलल्याने खेळाचे परिणाम खूप फरक होणार आहेत. याप्रमाणेच एखाद्या खेळात सुनारीची भूमिका अनिष्ट नसावी आणि त्याच निर्णय सर्व खेळाडूंच्या स्वीकारात राहील. खेळाच्या नियम आणि सुनारीची निष्ठुरता खेळ सुरू करण्यापूर्वी एकत्र सहमतीने घडवल्या पाहिजेत. खेळाच्या गोष्टींचे दुसऱ्या खेळांच्या गोष्टींपर्यंत योग्य आहे. निवडणूकांचे अलग-अलग नियम किंवा पद्धती आहेत. निवडणूकाचे परिणाम आपल्या जागतिक स्तरावरील निवडणूकीच्या नियमांवर अवलंबून असते. आपल्याला काही अनिष्ठुर पद्धती निवडणूक करण्याची आवश्यकता आहे. या दोन्ही निर्णयांना निवडणूकीच्या राजकीय खेळाच्या सुरुवातीपूर्वी घेतले पाहिजेत, म्हणून यांना कोणत्याही सरकारला ठेवू नये. अशाप्रकारे निवडणूकांच्या या मूलभूत निर्णयांना लोकतांत्रिक देशांच्या अटींमध्ये लिहिले आहेत.

या अध्यायामध्ये आपण निवडणूक आणि प्रतिनिधीत्वाबद्दल अटीची अभ्यास करूया. आपण आपल्या अटीमध्ये निवडणूकीची पद्धतीची आवश्यकता आणि निवडणूक करण्यासाठी अटीच्या अनिष्ठुर यंत्रणेबद्दल अटीचे परिणाम याबद्दल भर देणार आहोत. आपण याबद्दल अटीच्या सुधारणा करण्यासाठी काही सूचना देखील पाहूया. या अध्यायाची वाचन केल्यानंतर, आपण खालील गोष्टी समजू शकता:

• निवडणूकाचे अलग-अलग पद्धती;

• आपल्या देशात अवलंबून असलेल्या निवडणूकीच्या पद्धतीचे गुण;

• स्वातंत्र्य आणि सुनारी निवडणूकाच्या अटींची आवश्यकता; आणि

• निवडणूकीच्या सुधारणा बद्दल चर्चा.

निवडणूक आणि लोकतंत्र

आपण निवडणूक आणि लोकतंत्राबद्दल दोन साध्या प्रश्न आपल्याला सोडवून सुरू करूया.

• आपण निवडणूक करणे गरजेचे नसल्यास लोकतंत्र घडू शकत नाही का?

• आपण लोकतंत्र नसल्यास निवडणूक करू शकता का?

आपण या दोन्ही प्रश्नांबद्दल आपल्या वर्गात चर्चा करूया जेणेकरून आपण आधीच्या वर्गांमध्ये शिकलेल्या गोष्टींचा उपयोग करू शकता.

कॉमिक्स वाचा

ते म्हणतात की निवडणूक लोकतंत्राचा महोत्सव आहे. पण या कॉमिक्समध्ये अराजकता दाखवली आहे. निवडणूकांना नेहमीच अराजकता होणार नाही का? या अराजकतेने लोकतंत्राला चांगले काम होणार नाही का?

पहिला प्रश्न आपल्याला मोठ्या लोकतंत्रात प्रतिनिधीत्वाची आवश्यकता समजावून सांगतो. सर्व नागरिकांना प्रत्येक निर्णय घेण्यात थेट सहभागी होणे शक्य नाही. म्हणून, लोकांद्वारे प्रतिनिधींची निवडणूक केली जाते. अशा प्रकारे निवडणूकाची आवश्यकता असते. जेव्हा आपण भारताचे लोकतंत्र विचार करता, तेव्हा आपला मन नेहमीच शेवटच्या निवडणूकाला जातो. निवडणूक आज लोकतंत्रीय प्रक्रियेचे सर्वात दृश्यमान चिन्ह बनले आहेत. आपण बहुतेकवेळा थेट आणि अपृथक लोकतंत्रांचा फरक दाखवतो. थेट लोकतंत्र म्हणजे जेव्हा नागरिकांनी दैनंदिन निर्णय घेण्यात आणि सरकारचे चालनाचे काम करण्यात थेट सहभागी होतात. ग्रीकमधील प्राचीन शहर-राज्यांनी थेट लोकतंत्राचे उदाहरण मानले गेले. अनेकांना स्थानिक सरकारी संस्था, विशेषत: ग्राम सभा, थेट लोकतंत्राचे सर्वात जवळचे उदाहरण वाटते. पण या प्रकारचे थेट लोकतंत्र लाखो लोकांद्वारे निर्णय घेण्यात येणार नाही. म्हणून लोकांद्वारे चालना असेल तर ती लोकांच्या प्रतिनिधींद्वारे चालना होईल.

अशा आवारात नागरिकांनी त्यांच्या प्रतिनिधींची निवडणूक केली जाते जे त्या देशाच्या चालना आणि चालक कामांत सक्रियरित्या सहभागी होतात. या प्रतिनिधींची निवडणूक करण्यासाठी अनुसरलेली पद्धत निवडणूक म्हणून संबोधित केली जाते. म्हणून, नागरिकांची मुख्य निर्णय घेण्यात आणि प्रशासनाच्या चालनांमध्ये खूप सक्रिय राहण्याची भूमिका मर्यादित असते. त्यांना नीतीचे घडवणे खूप सक्रिय पद्धतीत सहभागी होणे शक्य नाही. नागरिकांना फक्त त्यांच्या निवडून घेलेल्या प्रतिनिधींद्वारे अपृथक सहभागी होणे शक्य आहे. अशा आवारात, जेव्हा सर्व मुख्य निर्णय निवडून घेलेल्या प्रतिनिधींद्वारे घेतले जातात, तेव्हा लोकांद्वारे त्यांच्या प्रतिनिधींची निवडणूक करण्याची पद्धत खूप महत्त्वाची ठरते.

दुसरा प्रश्न आपल्याला निवडणूकांमध्ये लोकतंत्राची अस्तित्वे नसताना निवडणूक करण्याची गोष्ट समजावून सांगतो. खूप जास्त निष्ठुर देशांनीही निवडणूक केल्या आहेत. खरंच निष्ठुर चालकांनी लोकतांत्रिक देखील आपल्याला दाखवायला खूप इच्छुक आहेत. ते अशा प्रकारे निवडणूक करतात की त्यांच्या चालनाला धोका नसतो. तुम्ही अशा निष्ठुर निवडणूकाचे काही उदाहरण विचारू शकता? तुम्हाला लोकतांत्रिक निवडणूक आणि निष्ठुर निवडणूक यांचा काय फरक वाटतो? एखाद्या देशात निवडणूक लोकतांत्रिक पद्धतीने करण्याचे काय करण्याचे शक्य आहे?

अशाप्रकारे लोकतांत्रिक अटी येथे येतात. लोकतांत्रिक देशाच्या अटीमध्ये निवडणूकाबद्दल काही मूलभूत नियम आहेत. त्यांच्या तपशीलांना सामान्यत: विधायकतेद्वारे दिलेल्या कायद्यांद्वारे घडवले जातात. या मूलभूत नियमांमध्ये खालील गोष्टी असतात:

$\diamond$ कोण मतदान करण्यास पात्र आहे?

$\diamond$ कोण निवडणूकीसाठी पात्र आहे?

$\diamond$ निवडणूक देखील देखरेख करणारा कोण आहे?

$\diamond$ मतदार त्यांच्या प्रतिनिधींची निवडणूक कसे करतात?

$\diamond$ मतांची प्रमाणित करणे आणि प्रतिनिधींची निवडणूक कसे करावी?

या नियमांना अटीमध्ये लिहिण्याची आवश्यकता का आहे? या नियमांना संसदेने किंवा प्रत्येक निवडणूकीसाठी सर्व पक्षांनी ठरवू शकता का?

बहुतेक लोकतांत्रिक अटींच्याप्रमाणेच, भारताच्या अटींनीही या सर्व प्रश्नांचे उत्तर दिले आहे. जसे की तुम्ही पाहू शकता, पहिल्या तिन प्रश्नांमध्ये निवडणूक स्वातंत्र्य आणि सुनारी असण्याची आवश्यकता आहे जेणेकरून ती लोकतांत्रिक म्हणून ओळखली जाऊ शकते. शेवटच्या दोन प्रश्नांमध्ये सुनारी प्रतिनिधीत्वाची आवश्यकता आहे. या अध्यायात तुम्ही निवडणूकाबद्दल अटीच्या दोन्ही बाजूंचा विचार कराल.

क्रियाकलाप

भारतातील आणि इतर देशातील निवडणूकाबद्दल दैनिक अखबारातील क्लिपिंग गोळा करा. खालील श्रेणींमध्ये त्यांना वर्गीकरण करा:

(अ). प्रतिनिधीत्वाची पद्धत

(बी). मतदार पात्रता

(ची). निवडणूक आयोगाची भूमिका.

तुम्हाला इंटरनेट प्रवेश असल्यास, भारताच्या निवडणूक आयोगाच्या वेबसाइट आणि ACE प्रकल्प, द इलेक्टॉरल किंगडम वेबसाइट्सवर जा आणि किमान चार देशांसाठी उपरोक्त माहिती गोळा करा.

भारतातील निवडणूकीची पद्धत

आपण आपल्या जागी खालील टिप्पणीची ओळख घेतली असली तर निवडणूकाच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण या गोष्टींबद्दल आश्चर्य करावे लागले असले तर या गोष्टींबद्दल आश्चर्य करावे लागले आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओषख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली आहे. आपण निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतली असली तर निवडणूकीच्या अलग-अलग पद्धतींची ओळख घेतल