परिचय

लोकतंत्रामध्ये, केंद्र आणि राज्य स्तरावरील निवडणूकीच्या सरकारे असलेले असताना त्याच्याच अपरिहार्य नाही. स्थानीय स्तरावर प्रत्येक गावाच्या घटकांच्या गोष्टींचे व्यवस्थापन करण्यासाठी निवडणूकीची सरकार असावी याची आवश्यकता असते. या अध्यायामध्ये आपण आपल्या देशातील स्थानीय सरकाराची रचना शिकाल. आपण स्थानीय सरकाराचे महत्त्व आणि त्यांना स्वायत्त शक्ती देण्याच्या मार्गांचे देखील शिकणार आहात. या अध्यायाचा अभ्यास केल्यानंतर, आपण ओळखील:

$\diamond$ ७३व्या आणि ७४व्या सुधारणांने केलेल्या ठरावांचे; आणि

$\diamond$ स्थानीय सरकारी बॉडीच्या कार्ये आणि जबाबदार्या.

स्थानीय सरकारे का?

गीता राथोर मध्य प्रदेशच्या सेहोरे जिल्ह्यातील जमोनिया तालाब ग्राम पंचायतमधून येते. तिची निवडणूक १९९५ साली आरक्षित जागेतून केली गेली; पण २००० साली, गावाचे लोक तिच्या सुसाधनीय कामासाठी तिला पुन्हा निवडून घेतले – यावेळी ती आरक्षित जागेशिवाय निवडली गेली. गृहस्थसुध्दा असलेली गीता आता राजकीय दृष्टीकोन दाखवणारी नेत्री बनली आहे – तिने आपल्या ग्राम पंचायताच्या सहकार्याने पाणी टांकणे सुधारली, शाळा इमारत बांधली, गावाच्या रस्त्यांची रचना केली, गृहद्रोह आणि महिलांविरुद्ध दंग्रवाचे विरोध केले, पर्यावरणाची जाणीव तयार केली, जंगलाच्या वाढीचे प्रोत्साहन आणि पाणी व्यवस्थापन केले. – पंचायती राज अपडेट, एक्सआय, नंबर ३, फेब्रुवारी २००४.

आणखी एक महिला यशस्वी गोष्ट आहे. ती तमिळनाडूच्या वेंगईवासल गावातील एका ग्राम पंचायताची राजपत्री (सारपंच) होती. १९९७ साली, तमिळनाडू सरकारने ७१ सरकारी कामगारांना दोन हेक्टर जमिनीची वाटा देत होती. या जमिनीचा अवलंब या ग्राम पंचायताच्या आवलीचा होता. उच्च अधिकाऱ्यांच्या सूचनेनुसार, कांचीपुरमच्या जिल्ह्याधिकाऱ्याने या ग्राम पंचायताच्या राजपत्रीला या जमिनीची वाटा पूर्वनिश्चित उद्देशाने देण्याच्या ठरावाची देखरेख करावी याची सूचना दिली. राजपत्री आणि ग्राम पंचायतने अशा आदेशाची मान्यता देऊन याची मान्यता देण्याची आवश्यकता नाही असे नक्की नाकारले. जिल्ह्याधिकाऱ्याने जमिनीची अधिग्रहीत करण्याची आज्ञा दिली. ग्राम पंचायतने जिल्ह्याधिकाऱ्याच्या कारवाईविरुद्ध मद्रास उच्च न्यायालयात लेखाविधी दाखल केली. उच्च न्यायालयाच्या एकल न्यायाधीशांच्या ठरावाने जिल्ह्याधिकाऱ्याची आज्ञा मान्य केली गेली आणि त्यांनी ठरावाची आवश्यकता नाही असे निर्णय घेतले. पंचायतने एकल न्यायाधीशाच्या ठरावाविरुद्ध विभाग न्यायाधीशांच्या ठरावात अपील केली. विभाग न्यायाधीशांच्या ठरावात एकल न्यायाधीशाचा ठराव उलटला गेला. न्यायाधीशांनी सरकारच्या ठरावाचे केवळ पंचायतांच्या शक्तीचे उल्लंघन नसून त्यांच्या संविधानिक स्थितीचे भीषण उल्लंघन होते असे निर्णय घेतले. – पंचायती राज अपडेट, एक्सबी, जून २००५.

पण काही ठिकाणी गावाच्या पंचायतीच्या नर सदस्यांनी महिला सारपंचाला अत्याचार केला आहे ना? का माणूस महिला जेथे जेथे जबाबदारीची जागा घेतली आहे तेथे खुशी नाही?

दोन्ही ही गोष्टी एकमेकांवर निर्भर नाहीत. ती भारतातील एका मोठ्या बदलाचे प्रतिनिधि आहेत, खास ते १९९३ मध्ये स्थानीय सरकारी संस्थांना संविधानिक स्थिती देण्याच्या नंतर.

स्थानीय सरकार ही गाव आणि जिल्हा स्तरावरील सरकार आहे. स्थानीय सरकार ही जवळच्या लोकांपर्यंत जाणारी सरकार आहे. स्थानीय सरकार ही सामान्य नागरिकांच्या दैनंदिन जीवन आणि समस्यांची सरकार आहे. स्थानीय सरकार मानते की लोकतंत्री निर्णय घेण्यासाठी स्थानीय ज्ञान आणि स्थानीय गरज अत्यंत आवश्यक घटक आहेत. त्यांचे असे असलेले असताना प्रभावी आणि लोकांच्या साठी सुविधाजनक व्यवस्थापनासाठी ते आवश्यक असतात. स्थानीय सरकारचे फायदे असे आहे की ती लोकांपर्यंत खूप जवळ आहे. लोकांना आपल्या समस्या लवकर आणि किमतीच्या दरम्यान सोडवण्यासाठी स्थानीय सरकाराला पोहोचणे सोपे आहे. गीता राथोरच्या कथेत आपण ओळखले आहे की तिने जमोनिया तालाबमध्ये एक महत्त्वाचा बदल घडवला आहे आणि त्याचे कारण आहे ग्राम पंचायताच्या सारपंच म्हणून तिचे सक्रिय भूमिका. वेंगईवासल गावाने आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आपल्या जमिनीवरील अधिकार आप