परिचय

आपण सर्वांनी आपल्या आवश्यकता आणि इच्छा पूर्ण करण्यासाठी विविध वस्तू आणि सेवा खरेदी केल्या आहेत. म्हणूनच प्रत्येक माणूस नैसर्गिकरित्या उपभोक्ता आहे. तुम्ही, तुमचे पालक किंवा मित्रांनी कोणत्याही समस्येबद्दल अनुभव झाला आहे का, जिथे उत्पादनाची गुणवत्ता दिलेल्या किंमतीसाठी किंवा जागा प्रामाणिकपणे दिलेल्या जागी कमी होण्याच्या कारणास्तव तुम्हाला खर्च केला पाहिजे, जसे की खरेदी केलेल्या वस्तूची गुणवत्ता तुमच्या अपेक्षा प्रमाणे नव्हती किंवा उपलब्ध झालेली जागा प्रामाणिकपणे दिलेल्या जागी कमी होती? तुम्ही काही सेवा खर्च केल्या आहेत ज्या जाहिरातीत आकर्षक दिसतात पण खर्च केल्यानंतर त्यांची गुणवत्ता दर्शविलेल्या प्रतिमेपेक्षा खूपच कमी आहे. अशा परिस्थितीत तुमची प्रतिक्रिया काय होती? तुम्हाला अत्यंत अपसिध्द आणि फसवणूक केलेले वाटले का? तुम्ही काय केले? तुम्ही कोणतीही कृती देखली, उत्पादक/सेवा पुरवठादाराची लक्ष बघण्यास आपली समस्या देखली का? त्यांनी तुम्हाला ऐकण्यास आणि कोणत्याही प्रकारच्या निराकरण उपायांची योजना बनविण्यास ओळख दिली का? तुम्ही संतुष्ट होता का? नाही तर तुम्हाला वाटतं की तुम्हाला काही समर्थन असल्यास परिस्थिती चांगली होती की नाही? आम्ही या प्रश्नांची उत्तरे शोधूया.

तुम्ही आठवड्याच्या वर्गात आधीच आपल्या कुटुंब आर्थिक व्यवस्थापनाबद्दल शिकले आहे, ज्यामध्ये पैसे उत्पन्न करणे, त्याचे व्यवस्थापन, बचत आणि गुंतवणूक, क्रेडिट यांचेही समावेश आहे आणि तुम्ही आपल्या प्रत्येक पैस्याचा खर्च करताना जास्त प्रमाणात संतुष्टी मिळविणे किती आवश्यक आहे याचा अवलंब घेतला आहे. उपभोक्ता शिक्षणामुळे तुम्हाला कार्यक्षम आणि सतर्क उपभोक्ता बनण्यास सक्षम होते.

उपभोक्ता शिक्षण आणि संरक्षणाची महत्त्वाचीता

आपल्या आडव्या बाजूंना पाहा आणि तुम्हाला दिसेल की शहरी आणि ग्रामीण बाजारांमध्ये उत्पादने उत्पादित आणि विक्री करण्यात येत असलेल्या संख्या थेट वाढत आहेत. आम्ही सर्वांनी जाणीव असली पाहिजे की उत्पादकांनी चांगल्या गुणवत्तेच्या वस्तू पुरविणे आवश्यक आहे आणि कोणत्याही समस्येबद्दल उपभोक्तांना निराकरणाचा हक्क आहे. उत्पादकांनी आता उपभोक्ता/ग्राहकांना आधीपासून अवघ्या वापरू शकत नाहीत. उपभोक्त्यांच्या संख्येच्या वाढीने आणि वस्तू आणि सेवा खरेदीच्या प्रमाणात वाढीने, उत्पादक/पुरवठादार/सेवा पुरवठादारांना वाटतं आहे की उपभोक्ता याची आदर करणे आणि त्याची संतुष्टी करणे आवश्यक आहे, कारण कंपनीची प्रतिष्ठा आणि त्यांचे नफेच उपभोक्ता मतानुसार ठरतात. भारत अपगत आर्थिक स्थितीतून विकासक्षम आर्थिक स्थितीत बदलत आहे. याचा अनेक भाग उद्योगपंथाने आणि जागतिकीकरणाने कारणीभूत आहे. या आर्थिक बदलामुळे आर्थिक स्थिती सुधारली आहे आणि खरेदी शक्ती वाढली आहे. आम्ही ‘जागतिक गाव’ मध्ये राहत आहोत आणि जागतिक बाजाराच्या आव्हानांशी सामना करत आहोत. ‘जागतिक आर्थिक पंथ’ येण्याच्या प्रवाहात उपभोक्ता आपल्या बाजूंना बसू शकत नाहीत आणि बघू शकत नाहीत. त्यांना आपल्या कल्याणासाठी एक प्रगतीशील शक्ती बनून बाहेर पडावे लागते. त्यांना आर्थिक पंथ आणि व्यक्तींमधील आपसी नाते, व्यवसाय आणि सरकार यांच्याशी आपसी नाते समजावे लागतात. आजच्या उपभोक्ता कदाचित सतर्क, जाणीवपूर्वक आणि जाणीवपूर्वक असावा. म्हणूनच उपभोक्ता शिक्षण आणि संरक्षण महत्त्वाचे बनले आहेत.

आणखी, भारतीय सरकार स्वातंत्र्याने आणि विदेशी कंपन्यांना दरवाजे उघडले आहेत. म्हणूनच भारतात उत्पादन/संगठन केलेल्या किंवा आयात केलेल्या विविध वस्तूंची दृश्य अनेक स्टोअर्सच्या फफ्फांमध्ये दिसते. याचे फायदे आहेत पण एकूणच त्यांचे हानीकारक परिणाम देखील आहेत. जाहिरातीत आकर्षक दिसणाऱ्या वस्तूंची खरेदी करण्याची संधी असल्यामुळे भारतीय उपभोक्ता जास्त पर्याय असतात आणि त्यांना स्पर्धात्मक किंमतीत चांगल्या वस्तूंची शोधणी करता येते. एका बड्या पर्यायांचा हानीकारक परिणाम म्हणजे यामुळे योग्य वस्तू निवडणे आता अधिक अडचण देखील आहे, कारण त्यांना नवीन तंत्रज्ञान, नवीन वस्तू आणि नवीन गुणधर्म समजावे लागतात. त्यांना जाणीवपूर्वक निवड करण्यासाठी किंमत आणि गुणवत्ता तुलना करावी लागते, विशेषत: कारण उपभोक्ता फसवणूक, अनैतिक विक्रेत्यांच्या अपयशात आडवाणी करणे, फसवणूक जाहिराती यांच्याशी सामना करताना समस्या येतात, ज्यामुळे आपल्या प्रत्येक व्यक्तीला ज्ञानी उपभोक्ता बनण्याची आवश्यकता असते.

मूलभूत अवधारणा

आपण प्रथम ‘उपभोक्ता’ या शब्दाचे संक्षिप्त पाहूया. आपण उपभोक्ता याचा अर्थ असा म्हणून वर्णन करू शकता की उपभोक्ता हे वस्तू आणि सेवा खरेदी करणारे अंतिम खरेदीदार आहेत, ज्यांच्या वैयक्तिक आवश्यकता आणि इच्छा पूर्ण करण्यासाठी आहेत, ज्यांचा पर्याय प्राकृतिक वस्तूंपर्यंत आहे आणि बाजारातून उत्पन्न किंवा वस्तू आणि/किंवा सेवा पर्यंत आहे. उपभोक्ता हे सामाजिक-आर्थिक पंथाचे प्राथमिक घटक आहेत, कारण प्रत्येक माणूस एक उपभोक्ता असल्यामुळे एक थोडक्यात किंवा जास्त प्रमाणात चांगल्या जीवनशैलीची इच्छा असते. म्हणूनच खरेदी शक्ती वाढल्याने लोक आराम, संतुष्टी आणि प्रतिष्ठेची चिन्ह म्हणून खरेदी करण्यास जातात, ज्यामुळे ‘उपभोक्ता फुटफॉल्यू’ याची संख्या वाढते. जास्त लोक खरेदी करतात, त्यामुळे बाजार/पंथात जास्त पैसे येतात आणि म्हणूनच देशाच्या आर्थिक विकास आणि वाढीत योगदान देतात.

आपण आपल्याला अशी काही इतर प्रासंगिक शब्द जाणून घेऊया:

उपभोक्ता वस्तू; या शब्दाचा अर्थ असा आहे की कोणतीही वस्तू, उत्पादित किंवा वितरित करण्यासाठी उपभोक्ता खरेदी करण्यासाठी वैयक्तिक किंवा कुटुंबीय वापरासाठी घरी किंवा संस्थेमध्ये वापरासाठी आहे, जसे की शाळा, औषधालय, महाविद्यालय, कार्यालय इ. किंवा व्यवसायिक धोरणांसाठी आहे.

उपभोक्ता वर्तन; हे खरेदीदाराने खरेदी करण्याबद्दल निर्णय घेण्याची प्रक्रिया आहे.

उपभोक्ता फोरम; या ठिकाणावर/संस्थेत उपभोक्ता उपभोक्ता वस्तू/सेवा आणि त्यांच्या फायद्यांच्या बाबतीतर चर्चा करू शकतात आणि त्यांच्या हानीकारक परिणामांची योजना बनवू शकतात. काही फोरम उपभोक्ता संरक्षणासाठी आणि त्यांच्या समस्या निराकरणासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी आणि त्यांना सहाय्य करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्ता संरक्षणाच्या समस्या याबद्दल जागृती करण्यासाठी उपभोक्त